Samenvatting Psychopathologie
Deeltentamen 1
Hoofdstuk 8: Interpersoonlijke Psychotherapie
Interpersoonlijke psychotherapie (IPT) bij een depressieve stoornis gaat ervan uit dat een depressieve
stoornis sterk samenhangt met het wegvallen/ verstoord raken van belangrijke rela>es.
“Interpersoonlijk” à veranderingen in rela>es met belangrijke anderen kunnen een depressieve stoornis
uitlokken bij mensen die daar gevoelig voor zijn, en verbetering in die rela>es kan tot herstel van de
depressieve stoornis leiden.
IPT is een prak>sche benadering bij een acute depressieve stoornis. IPT is evidence-based en opgenomen
in de richtlijnen voor de behandeling van depressieve stoornissen.
8.1 Theore3sche achtergrond
Depressieve stoornissen worden in veel gevallen voorafgegaan door life events: een belangrijke
gebeurtenis. Sociale steun is belangrijk als buffer tegen een depressieve stoornis.
Ook kan worden aangenomen dat interpersoonlijke conflicten kunnen bijdragen aan het ontstaan van een
depressieve stoornis.
Onthoud echter dat het optreden van een depressieve stoornis al>jd een interac>e is van meerdere
factoren (gene>sch/ biologisch, persoonlijkheid, sociaaleconomisch, enz.).
8.2 Effec3viteit
Onderzoek heeK aangetoond dat IPT effec>ef blijkt. In Nederland bleek de werkzaamheid van IPT
vergelijkbaar met die van medica>e.
De combina>e van IPT en medica>e is effec>ever dan medica>e alleen. De combina>e heeK echter geen
voordelen boven IPT alleen.
IPT blijkt vooral effec>ef bij acute depressieve stoornissen à ideaal in te zeMen door prak>jkondersteuners.
Bij meer chronische problema>ek wordt IPT niet als monotherapie aangewezen maar gecombineerd met
an>depressieve medica>e.
8.3 Behandeling
IPT is kortdurende therapie van 12-16 ziSngen. De behandeling is verdeeld in drie fasen:
Fase 1: diagnos>ek en vaststellen van het probleemgebied
In kaart brengen van de problemen. Ongeveer 3 sessies. Leidt tot een behandelcontract met 6 doelen:
1. Diagnose stellen: formeel volgens de criteria van de DSM-5, ook de ernst moet worden bepaald.
2. Goede werkrela>e creëren: de therapeut geeK duidelijke verklaring van de klachten, hoop op
verbetering, laat zich zien als deskundige, geeK goede voorlich>ng, toont begrip. Hoop op herstel
geven is de belangrijkste ac>e.
, 3. Interpersoonlijke inventarisa>e maken: nagaan welke
belangrijke rela>es er bestaan en welke veranderingen zich
recent hebben afgespeeld. Met gebruik van een sociogram.
Waar mogelijk wordt een rela>e gelegd tussen interpersoonlijke
gebeurtenissen en de symptomen van de depressieve stoornis.
4. Verband leggen tussen interpersoonlijke problemen en de
symptomen van de depressieve stoornis: life events duidelijk
maken, met behulp van een >jdslijn.
5. Probleemgebied voor de behandeling kiezen:
a. Rouw
b. Interpersoonlijk conflict
c. Interpersoonlijke rolverandering
d. Interpersoonlijk tekort
Moet gerelateerd zijn aan de depressieve stoornis en affec>ef geladen zijn (pa>ënt reageert er
emo>oneel op.
Therapeut geeK opsomming van alle problemen en vraagt wat de pa>ënt denkt dat het
probleemgebied moet zijn.
6. Overeenstemming bereiken over het behandelcontract: afspraken over de duur van behandeling,
frequen>e en eventuele kosten.
Fase 2: de eigenlijke behandeling
Het probleemgebied wekelijks wordt besproken aan de hand van ervaringen die de pa>ënt gedurende de
week heeK opgedaan. De sessie start al>jd met de vraag “Hoe is het deze week met u gegaan?”.
Rouw: directe rela>e tussen depressieve stoornis en overlijden van een belangrijke ander. Bijna al>jd sprake
van pathologische rouw (niet normale beloop van rouw). Doelstellingen:
- Vastgelopen rouwproces weer op gang brengen: rela>e met de overledene zorgvuldig
reconstrueren. De >jd van overlijden, aankondiging van de dood, het sterven, en de >jd erna
worden besproken.
- Zinvolle invulling van het leven of vervanging voor de verloren rela>e vinden. Er wordt gekeken
naar zaken die waardevol waren maar niet meer mogelijk lijken (bv. bezoek aan een theater dat
al>jd met de overledene werd gedaan is gestopt) à hoe dit weer op te pakken. Ook kijken naar
contacten en ac>viteiten die eerder in aanwezigheid van de overledene juist niet konden
(bijvoorbeeld door ziekte) en nu mogelijk wel.
Interpersoonlijk conflict: verschil tussen wat de pa>ënt verwacht van een belangrijke ander en wat hij
uiteindelijk ontvangt. Er moet worden vastgesteld in welke fase het conflict is:
- Onderhandelings-/ escala>efase: beide par>jen gebruiken steeds meer energie om het conflict op
te lossen.
- Crisis: hierna wordt in de meeste gevallen een oplossing
gevonden à resolu>e.
- Impasse: bij een depressieve stoornis komt het conflict vaak
niet tot een oplossing en woekert het ondergronds door om
vervolgens bij kleine incidenten weer op te laaien.
Doelstellingen:
- Conflict weer in onderhandelingsfase brengen zodat het opgelost kan worden. Verwach>ngen en
wensen van de rela>e worden nagegaan en als deze niet reëel zijn moet de therapeut deze
bijstellen. De affec>eve lading van het conflict moet worden vergroot. Als pa>ënten onduidelijke
manieren van communica>e gebruiken om hun wensen te uiten à communica>eanalyse:
therapeut vraagt gedetailleerd na wat er in een concrete situa>e gezegd, gedacht en gevoeld is.
, - Nagaan of deze oplossing leidt tot stemmingsverbetering. Als dit niet zo is à andere methoden van
communica>e uitzoeken en uitproberen. Rollenspel met de pa>ënt kan effec>ef zijn. Pa>ënten
hebben vaak last van een tunnelvisie: ze achten maar 1 oplossing denkbaar, hoewel die feitelijk
onmogelijk is of al eerder geprobeerd.
Interpersoonlijke rolverandering: vaak overgangen tussen verschillende levensfasen (uit huis gaan,
geboorte eerste kind, pensionering, etc.).
Doelstelling: helder krijgen wat verloren is gegaan, eventuele gevoelens van rouw moeten adequaat geuit
worden: afscheid nemen van de oude rol, rouwen om verlies oude rol, leren van nieuwe vaardigheden voor
nieuwe rol, aangaan van nieuwe contacten, posi>eve aspecten nieuwe rol zien en waarderen. Er wordt
nagegaan of de gedragsverandering bijdraagt aan symptoomvermindering.
Veelgemaakte fout is dat de therapeut te snel over de verliezen heen stapt om de nieuwe situa>e te
bespreken.
Interpersoonlijk tekort: moeite met starten of onderhouden van betekenisvolle rela>es. Vaak sociaal
geïsoleerde mensen met maar 1 of 2 belangrijke rela>es. Doelstellingen:
- Nagaan welke belangrijke rela>es er in het verleden bestonden (zowel goede als slechte).
- De moeilijkheden en posi>eve kanten van die rela>es exploreren.
- Gevoelens rondom huidige rela>es (zowel posi>eve als nega>eve) bespreken.
Behandeling is gericht op vergroten of kwalita>ef verbeteren van het sociale netwerk, door middel van het
vergroten van interpersoonlijke vaardigheden.
Er wordt alleen voor dit probleemgebied gekozen als niet voor een van de andere 3 probleemgebieden
gekozen kan worden.
Het verleden wordt meer betrokken bij dit probleemgebied (er zijn immers weinig actuele rela>es).
Fase 3: afsluiten van de behandeling en (zo nodig) indica>estelling voor vervolgbehandeling
Het precieze aantal ziSngen wordt bij het behandelcontract bepaald, en wordt niet van afgeweken. In de
laatste twee ziSngen bespreekt de therapeut het afsluiten van de therapie nadrukkelijk.
Gemaakte vorderingen worden geëvalueerd.
Als de pa>ënt goed is opgeknapt wordt een afspraak gemaakt voor een follow-up ziSng 4-6 weken na de
afslui>ng. Dan wordt de noodzaak van eventuele onderhoudsbehandeling besproken (om de kans op
terugval te verminderen). Onderhouds-IPT wordt voor een jaar afgesproken en pa>ënten worden
maandelijks gezien.
Als de pa>ënt niet of onvoldoende is opgeknapt wordt ook een follow-up afspraak na 4-6 weken gemaakt.
Veel van de effec>viteit van IPT wordt pas laat in de behandeling of na het afsluiten bereikt. In de follow-up
ziSng wordt eventuele noodzaak van verdere behandeling besproken.
8.4 Toepassingen
IPT is ook effec>ef gebleken bij een aantal andere psychiatrische stoornissen:
- Bipolaire stoornis: terugvalpreven>e: social rythm interpersonal therapy (SR-ITP): psycho-
educa>e, systema>sch reguleren van dag- en nachtritme en IPT.
- Boulimia nervosa: effect van IPT bij BN vaak pas na afloop van de behandeling. CGT aan eind van
behandeling effec>ever, maar bij gedragstherapie vaker terugval van IPT.
, Verschil in werking IPT en CGT: bij IPT toename in zelfvertrouwen door vermindering
interpersoonlijke problemen, autonomie neemt toe omdat de pa>ënt leert problemen op te lossen
zonder te hoeven terugvallen op het problema>sch eetgedrag als coping (het problema>sch
eetgedrag is niet langer nodig). Bij CGT toename in zelfvertrouwen doordat problema>sch
eetgedrag onder controle komt.
IPT is ook effec>ef gebleken bij ouderen met een depressieve stoornis. De belangrijkste aanpassing is het
tempo van de behandeling.
IPT-G: interpersoonlijke therapie in groepsverband. Interpersoonlijke en groepsdynamische technieken
worden gecombineerd.
Niet-westerse pa>ënten profiteren minder van IPT dan westerse pa>ënten. Taalachterstand is de meest
genoemde oorzaak. Grootste probleem is echter de drop-out.
à Adapta>e:
- Vervlecht de interpersoonlijke inventarisa>e met het Cultureel Interview (CI): een
semigestructureerd instrument om de culturele context van de pa>ënt in kaart te brengen.
- Zorg voor enige kennis over diverse bevolkingsgroepen. Besteed aandacht aan het welkom heten
aan het begin van elke ziSng (Nederlanders hebben de neiging meteen ter zake te komen).
- Laat een belangrijke ander meekomen >jdens de eerste fase van de behandeling.
- Probeer zo veel mogelijk de klachten in de woorden van de pa>ënt terug te geven. Emo>es moeten
passend voor het gezin en de cultuur geuit worden (bv.: direct uiten van boosheid van een vrouw
naar haar echtgenoot is in veel culturen niet gebruikelijk).
Deeltentamen 1
Hoofdstuk 8: Interpersoonlijke Psychotherapie
Interpersoonlijke psychotherapie (IPT) bij een depressieve stoornis gaat ervan uit dat een depressieve
stoornis sterk samenhangt met het wegvallen/ verstoord raken van belangrijke rela>es.
“Interpersoonlijk” à veranderingen in rela>es met belangrijke anderen kunnen een depressieve stoornis
uitlokken bij mensen die daar gevoelig voor zijn, en verbetering in die rela>es kan tot herstel van de
depressieve stoornis leiden.
IPT is een prak>sche benadering bij een acute depressieve stoornis. IPT is evidence-based en opgenomen
in de richtlijnen voor de behandeling van depressieve stoornissen.
8.1 Theore3sche achtergrond
Depressieve stoornissen worden in veel gevallen voorafgegaan door life events: een belangrijke
gebeurtenis. Sociale steun is belangrijk als buffer tegen een depressieve stoornis.
Ook kan worden aangenomen dat interpersoonlijke conflicten kunnen bijdragen aan het ontstaan van een
depressieve stoornis.
Onthoud echter dat het optreden van een depressieve stoornis al>jd een interac>e is van meerdere
factoren (gene>sch/ biologisch, persoonlijkheid, sociaaleconomisch, enz.).
8.2 Effec3viteit
Onderzoek heeK aangetoond dat IPT effec>ef blijkt. In Nederland bleek de werkzaamheid van IPT
vergelijkbaar met die van medica>e.
De combina>e van IPT en medica>e is effec>ever dan medica>e alleen. De combina>e heeK echter geen
voordelen boven IPT alleen.
IPT blijkt vooral effec>ef bij acute depressieve stoornissen à ideaal in te zeMen door prak>jkondersteuners.
Bij meer chronische problema>ek wordt IPT niet als monotherapie aangewezen maar gecombineerd met
an>depressieve medica>e.
8.3 Behandeling
IPT is kortdurende therapie van 12-16 ziSngen. De behandeling is verdeeld in drie fasen:
Fase 1: diagnos>ek en vaststellen van het probleemgebied
In kaart brengen van de problemen. Ongeveer 3 sessies. Leidt tot een behandelcontract met 6 doelen:
1. Diagnose stellen: formeel volgens de criteria van de DSM-5, ook de ernst moet worden bepaald.
2. Goede werkrela>e creëren: de therapeut geeK duidelijke verklaring van de klachten, hoop op
verbetering, laat zich zien als deskundige, geeK goede voorlich>ng, toont begrip. Hoop op herstel
geven is de belangrijkste ac>e.
, 3. Interpersoonlijke inventarisa>e maken: nagaan welke
belangrijke rela>es er bestaan en welke veranderingen zich
recent hebben afgespeeld. Met gebruik van een sociogram.
Waar mogelijk wordt een rela>e gelegd tussen interpersoonlijke
gebeurtenissen en de symptomen van de depressieve stoornis.
4. Verband leggen tussen interpersoonlijke problemen en de
symptomen van de depressieve stoornis: life events duidelijk
maken, met behulp van een >jdslijn.
5. Probleemgebied voor de behandeling kiezen:
a. Rouw
b. Interpersoonlijk conflict
c. Interpersoonlijke rolverandering
d. Interpersoonlijk tekort
Moet gerelateerd zijn aan de depressieve stoornis en affec>ef geladen zijn (pa>ënt reageert er
emo>oneel op.
Therapeut geeK opsomming van alle problemen en vraagt wat de pa>ënt denkt dat het
probleemgebied moet zijn.
6. Overeenstemming bereiken over het behandelcontract: afspraken over de duur van behandeling,
frequen>e en eventuele kosten.
Fase 2: de eigenlijke behandeling
Het probleemgebied wekelijks wordt besproken aan de hand van ervaringen die de pa>ënt gedurende de
week heeK opgedaan. De sessie start al>jd met de vraag “Hoe is het deze week met u gegaan?”.
Rouw: directe rela>e tussen depressieve stoornis en overlijden van een belangrijke ander. Bijna al>jd sprake
van pathologische rouw (niet normale beloop van rouw). Doelstellingen:
- Vastgelopen rouwproces weer op gang brengen: rela>e met de overledene zorgvuldig
reconstrueren. De >jd van overlijden, aankondiging van de dood, het sterven, en de >jd erna
worden besproken.
- Zinvolle invulling van het leven of vervanging voor de verloren rela>e vinden. Er wordt gekeken
naar zaken die waardevol waren maar niet meer mogelijk lijken (bv. bezoek aan een theater dat
al>jd met de overledene werd gedaan is gestopt) à hoe dit weer op te pakken. Ook kijken naar
contacten en ac>viteiten die eerder in aanwezigheid van de overledene juist niet konden
(bijvoorbeeld door ziekte) en nu mogelijk wel.
Interpersoonlijk conflict: verschil tussen wat de pa>ënt verwacht van een belangrijke ander en wat hij
uiteindelijk ontvangt. Er moet worden vastgesteld in welke fase het conflict is:
- Onderhandelings-/ escala>efase: beide par>jen gebruiken steeds meer energie om het conflict op
te lossen.
- Crisis: hierna wordt in de meeste gevallen een oplossing
gevonden à resolu>e.
- Impasse: bij een depressieve stoornis komt het conflict vaak
niet tot een oplossing en woekert het ondergronds door om
vervolgens bij kleine incidenten weer op te laaien.
Doelstellingen:
- Conflict weer in onderhandelingsfase brengen zodat het opgelost kan worden. Verwach>ngen en
wensen van de rela>e worden nagegaan en als deze niet reëel zijn moet de therapeut deze
bijstellen. De affec>eve lading van het conflict moet worden vergroot. Als pa>ënten onduidelijke
manieren van communica>e gebruiken om hun wensen te uiten à communica>eanalyse:
therapeut vraagt gedetailleerd na wat er in een concrete situa>e gezegd, gedacht en gevoeld is.
, - Nagaan of deze oplossing leidt tot stemmingsverbetering. Als dit niet zo is à andere methoden van
communica>e uitzoeken en uitproberen. Rollenspel met de pa>ënt kan effec>ef zijn. Pa>ënten
hebben vaak last van een tunnelvisie: ze achten maar 1 oplossing denkbaar, hoewel die feitelijk
onmogelijk is of al eerder geprobeerd.
Interpersoonlijke rolverandering: vaak overgangen tussen verschillende levensfasen (uit huis gaan,
geboorte eerste kind, pensionering, etc.).
Doelstelling: helder krijgen wat verloren is gegaan, eventuele gevoelens van rouw moeten adequaat geuit
worden: afscheid nemen van de oude rol, rouwen om verlies oude rol, leren van nieuwe vaardigheden voor
nieuwe rol, aangaan van nieuwe contacten, posi>eve aspecten nieuwe rol zien en waarderen. Er wordt
nagegaan of de gedragsverandering bijdraagt aan symptoomvermindering.
Veelgemaakte fout is dat de therapeut te snel over de verliezen heen stapt om de nieuwe situa>e te
bespreken.
Interpersoonlijk tekort: moeite met starten of onderhouden van betekenisvolle rela>es. Vaak sociaal
geïsoleerde mensen met maar 1 of 2 belangrijke rela>es. Doelstellingen:
- Nagaan welke belangrijke rela>es er in het verleden bestonden (zowel goede als slechte).
- De moeilijkheden en posi>eve kanten van die rela>es exploreren.
- Gevoelens rondom huidige rela>es (zowel posi>eve als nega>eve) bespreken.
Behandeling is gericht op vergroten of kwalita>ef verbeteren van het sociale netwerk, door middel van het
vergroten van interpersoonlijke vaardigheden.
Er wordt alleen voor dit probleemgebied gekozen als niet voor een van de andere 3 probleemgebieden
gekozen kan worden.
Het verleden wordt meer betrokken bij dit probleemgebied (er zijn immers weinig actuele rela>es).
Fase 3: afsluiten van de behandeling en (zo nodig) indica>estelling voor vervolgbehandeling
Het precieze aantal ziSngen wordt bij het behandelcontract bepaald, en wordt niet van afgeweken. In de
laatste twee ziSngen bespreekt de therapeut het afsluiten van de therapie nadrukkelijk.
Gemaakte vorderingen worden geëvalueerd.
Als de pa>ënt goed is opgeknapt wordt een afspraak gemaakt voor een follow-up ziSng 4-6 weken na de
afslui>ng. Dan wordt de noodzaak van eventuele onderhoudsbehandeling besproken (om de kans op
terugval te verminderen). Onderhouds-IPT wordt voor een jaar afgesproken en pa>ënten worden
maandelijks gezien.
Als de pa>ënt niet of onvoldoende is opgeknapt wordt ook een follow-up afspraak na 4-6 weken gemaakt.
Veel van de effec>viteit van IPT wordt pas laat in de behandeling of na het afsluiten bereikt. In de follow-up
ziSng wordt eventuele noodzaak van verdere behandeling besproken.
8.4 Toepassingen
IPT is ook effec>ef gebleken bij een aantal andere psychiatrische stoornissen:
- Bipolaire stoornis: terugvalpreven>e: social rythm interpersonal therapy (SR-ITP): psycho-
educa>e, systema>sch reguleren van dag- en nachtritme en IPT.
- Boulimia nervosa: effect van IPT bij BN vaak pas na afloop van de behandeling. CGT aan eind van
behandeling effec>ever, maar bij gedragstherapie vaker terugval van IPT.
, Verschil in werking IPT en CGT: bij IPT toename in zelfvertrouwen door vermindering
interpersoonlijke problemen, autonomie neemt toe omdat de pa>ënt leert problemen op te lossen
zonder te hoeven terugvallen op het problema>sch eetgedrag als coping (het problema>sch
eetgedrag is niet langer nodig). Bij CGT toename in zelfvertrouwen doordat problema>sch
eetgedrag onder controle komt.
IPT is ook effec>ef gebleken bij ouderen met een depressieve stoornis. De belangrijkste aanpassing is het
tempo van de behandeling.
IPT-G: interpersoonlijke therapie in groepsverband. Interpersoonlijke en groepsdynamische technieken
worden gecombineerd.
Niet-westerse pa>ënten profiteren minder van IPT dan westerse pa>ënten. Taalachterstand is de meest
genoemde oorzaak. Grootste probleem is echter de drop-out.
à Adapta>e:
- Vervlecht de interpersoonlijke inventarisa>e met het Cultureel Interview (CI): een
semigestructureerd instrument om de culturele context van de pa>ënt in kaart te brengen.
- Zorg voor enige kennis over diverse bevolkingsgroepen. Besteed aandacht aan het welkom heten
aan het begin van elke ziSng (Nederlanders hebben de neiging meteen ter zake te komen).
- Laat een belangrijke ander meekomen >jdens de eerste fase van de behandeling.
- Probeer zo veel mogelijk de klachten in de woorden van de pa>ënt terug te geven. Emo>es moeten
passend voor het gezin en de cultuur geuit worden (bv.: direct uiten van boosheid van een vrouw
naar haar echtgenoot is in veel culturen niet gebruikelijk).
