Persoonlijkheidsstoornissen
- De kern van persoonlijkheidspathologie
o Een persoonlijkheidsstoornis wordt in de basis gedefinieerd als het
onvermogen van een individu om flexibel en adequaat te reageren op de
uitdagingen die het leven stelt. Waar een gezonde persoonlijkheid zich
aanpast aan de context, vertoont iemand met een PS maladaptieve
eigenschappen. Deze eigenschappen vormen een hindernis voor de
persoonlijke ontwikkeling en het onderhouden van gezonde relaties
- Algemene definitie en kenmerken
o Volgens de dsm-5: een hardnekkig patroon van innerlijke ervaringen en
gedrag dat duidelijk afwijkt van wat binnen een cultuur wordt verwacht
▪ Stabiel en voortdurend: geen tijdelijke bevlieging
▪ Ontstaan in adolescentie: wortels al zichtbaar tijdens de overgang
naar volwassenheid
▪ Pervasief: betrekking op vrijwel alle aspecten van het functioneren
▪ Pathologisch: veroorzaakt significant lijden
- Onderscheid met klinische syndromen
o Klinische syndromen (vb depressie): deze worden ervaren als ego-
dystonisch. Klachten zijn iets wat ze hebben en niet bij het ik hoort
o Persoonlijkheidsstoornis: ego-syntoon. Patiënt ervaart de eigenschappen
als een onderdeel van zijn persoonlijkheid.
- Theoretische modellen over ontstaan
o Genetica: ongeveer 40-60 procent van de variatie in persoonlijkheid is
erfelijk. Dit legt de basis voor eigenschappen zoals angstgevoeligheid en
emotionele instabiliteit
o Temperament vs karakter: volgens de biosociale theorie can cloninger is
temperament een biologische aanleg (vb. Nieuwsgierigheid of
schadevermijding), terwijl karakter ontstaat door ervaringen en
leerprocessen
- Prevalentie
o Totaal: ongeveer 14.8% van de volwassenen voldoet aan criteria
o Meest voorkomend: obsessieve-compulsieve PS (7.9%), paranoide PS
(4,4%) en antisociale PS (3.6%)
o Clusterverdeling: cluster c (6%) komt het meest voor, daarna cluster A
(2.1%) en cluster B (1.5)
o Zorgt: slechts 20% van de mensen zoekt hulp
- Diagnostiek
o SCID-5-PD/P: Het semigestructureerde interview voor de beoordeling van
de 10 categorische PS
,Het klassieke dsm5 model (categorisch)
- Alles of niets principe.
o Kenmerken van klassieke definitie
▪ Algemene definitie: duurzaam patroon van innerlijke ervaringen en
gedrag dat duidelijk afwijkt van de verwachting binnen de cultuur
van het individu
▪ Manifestatie: 2 of meer van de volgende gebieden
• Cognitie: wijze van waarnemen en interpreteren vanzelf en
anderen
• Affectiviteit: de variatie, intensiteit van emotie
• Interpersoonlijk functioneren: hoe men zich presenteert
met anderen
• Impulsbeheersing: mate waarin men impuls kan
controleren
o De 3 p's
▪ Pervasief: aanwezig in een breed scala van situaties
▪ Persistent: stabiel en van lange duur, met begin in adolescentie
▪ Pathologisch: leidt tot klinische significante lijdensdruk of
beperking in het functioneren
- De clusterindeling
o Cluster a (vreemd en excentriek): paranoïde, schizoide en schizotypisch
o Cluster B (dramatisch/emotioneel): antisociaal, borderline, histrionisch,
en narcistisch
o Cluster C (angstig/geremd): vermijdend, afhankelijk, obsessief-
compulsief
Het alternatieve model voor persoonlijkheidsstoornissen (ampd)
- Ontwikkeld door kritiek op klassiek methode
o (Vb. Te veel overlap tussen diagnoses)
- Het combineert een dimensionale (mate van ernst) met een prototypische
benadering (e mate waarin de symptomen van een patiënt lijken op een
ideaalbeeld (prototype) van die stoornis)
- Slechts 6/10 stoornissen behouden
o Antisociaal, vermijdend, borderline, narcistisch, obsessief compulsief en
schizotypisch.
▪ Paranoïde, schizoïde, histrionisch/theatrale en afhankelijke
verwijderd
- De tweestapsbeoordeling
o Alternatieve model stelt een diagnose via twee hoofdcriteria
, o Stap 1: criterium A: niveau van persoonlijkheid functioneren
o Hier wordt gekeken naar de ernst van de beperking op schaal van 0
(normaal) tot 4(extreem). Er moet sprake zijn van een matige of ernstige
beperking (3 of 4)
▪ Zelf functioneren
• Identiteit: jezelf functioneren als uniek, met duidelijke
grenzen en stabiel zelfbeeld
• Zelfsturing: het vermogen om zinvolle doelen na te streven
en te reflecteren op eigen gedrag
▪ Interpersoonlijk functioneren
• Empathie: begrip en waardering voor de perspectieven van
anderen
• Intimiteit: de diepgang en duur van verbinding met anderen.
o Stap 2: criterium B: pathologische persoonlijkheidskenmerken
▪ Als er beperkingen zijn in functioneren, wordt gekeken naar welke
trekken aanwezig zijn. Dit is gebaseerd op het five factor model en
bevat 5 domeinen met in totaal 25 kenmerken
o Domein: negatieve affectiviteit (innerlijke ervaring van negatieve emoties)
▪ Emotionele labiliteit: snelle en heftige stemmingswisselingen)
▪ Angstigheid: continue gevoelens van spanning of paniek
▪ Verlatingsangst: extreme angst om in de steek gelaten te worden
door belangrijke anderen
▪ Submissiviteit: eigen behoeften opzijzetten voor anderen
▪ Vijandigheid: aanhoudende boosheid of prikkelbaarheid
▪ Perseveratie: doorgaan met gedrag, zelfs als het niet effectief is
▪ Depressiviteit: gevoelens van wanhoop, somberheid en schaamte
o Domein: onthechting (sociale en emotionele afstand nemen)
▪ Terugtrekking: vermijden van sociale contacten
▪ Vermijden van intimiteit: vermijden van sociale contacten en
activiteiten
▪ Vermijden van intimiteit: afstand houden van nauwe relaties
▪ Anhedonie: onvermogen om plezier te beleven aan het leven
▪ Beperkte affectiviteit: emotionele kilheid
▪ Achterdocht: wantrouwen in intenties van anderen
o Domein: antagonisme (gedrag dat anderen tegenwerkt of uitbuit)
▪ Manipulatie: gebruik van ontvluchten om anderen te beïnvloeden
voor eigen gewin.
▪ Bedrieglijkheid: oneerlijk
▪ Grandioosheid (megalomanie): geloven dat je superieur bent en
recht hebt op speciale behandeling
- De kern van persoonlijkheidspathologie
o Een persoonlijkheidsstoornis wordt in de basis gedefinieerd als het
onvermogen van een individu om flexibel en adequaat te reageren op de
uitdagingen die het leven stelt. Waar een gezonde persoonlijkheid zich
aanpast aan de context, vertoont iemand met een PS maladaptieve
eigenschappen. Deze eigenschappen vormen een hindernis voor de
persoonlijke ontwikkeling en het onderhouden van gezonde relaties
- Algemene definitie en kenmerken
o Volgens de dsm-5: een hardnekkig patroon van innerlijke ervaringen en
gedrag dat duidelijk afwijkt van wat binnen een cultuur wordt verwacht
▪ Stabiel en voortdurend: geen tijdelijke bevlieging
▪ Ontstaan in adolescentie: wortels al zichtbaar tijdens de overgang
naar volwassenheid
▪ Pervasief: betrekking op vrijwel alle aspecten van het functioneren
▪ Pathologisch: veroorzaakt significant lijden
- Onderscheid met klinische syndromen
o Klinische syndromen (vb depressie): deze worden ervaren als ego-
dystonisch. Klachten zijn iets wat ze hebben en niet bij het ik hoort
o Persoonlijkheidsstoornis: ego-syntoon. Patiënt ervaart de eigenschappen
als een onderdeel van zijn persoonlijkheid.
- Theoretische modellen over ontstaan
o Genetica: ongeveer 40-60 procent van de variatie in persoonlijkheid is
erfelijk. Dit legt de basis voor eigenschappen zoals angstgevoeligheid en
emotionele instabiliteit
o Temperament vs karakter: volgens de biosociale theorie can cloninger is
temperament een biologische aanleg (vb. Nieuwsgierigheid of
schadevermijding), terwijl karakter ontstaat door ervaringen en
leerprocessen
- Prevalentie
o Totaal: ongeveer 14.8% van de volwassenen voldoet aan criteria
o Meest voorkomend: obsessieve-compulsieve PS (7.9%), paranoide PS
(4,4%) en antisociale PS (3.6%)
o Clusterverdeling: cluster c (6%) komt het meest voor, daarna cluster A
(2.1%) en cluster B (1.5)
o Zorgt: slechts 20% van de mensen zoekt hulp
- Diagnostiek
o SCID-5-PD/P: Het semigestructureerde interview voor de beoordeling van
de 10 categorische PS
,Het klassieke dsm5 model (categorisch)
- Alles of niets principe.
o Kenmerken van klassieke definitie
▪ Algemene definitie: duurzaam patroon van innerlijke ervaringen en
gedrag dat duidelijk afwijkt van de verwachting binnen de cultuur
van het individu
▪ Manifestatie: 2 of meer van de volgende gebieden
• Cognitie: wijze van waarnemen en interpreteren vanzelf en
anderen
• Affectiviteit: de variatie, intensiteit van emotie
• Interpersoonlijk functioneren: hoe men zich presenteert
met anderen
• Impulsbeheersing: mate waarin men impuls kan
controleren
o De 3 p's
▪ Pervasief: aanwezig in een breed scala van situaties
▪ Persistent: stabiel en van lange duur, met begin in adolescentie
▪ Pathologisch: leidt tot klinische significante lijdensdruk of
beperking in het functioneren
- De clusterindeling
o Cluster a (vreemd en excentriek): paranoïde, schizoide en schizotypisch
o Cluster B (dramatisch/emotioneel): antisociaal, borderline, histrionisch,
en narcistisch
o Cluster C (angstig/geremd): vermijdend, afhankelijk, obsessief-
compulsief
Het alternatieve model voor persoonlijkheidsstoornissen (ampd)
- Ontwikkeld door kritiek op klassiek methode
o (Vb. Te veel overlap tussen diagnoses)
- Het combineert een dimensionale (mate van ernst) met een prototypische
benadering (e mate waarin de symptomen van een patiënt lijken op een
ideaalbeeld (prototype) van die stoornis)
- Slechts 6/10 stoornissen behouden
o Antisociaal, vermijdend, borderline, narcistisch, obsessief compulsief en
schizotypisch.
▪ Paranoïde, schizoïde, histrionisch/theatrale en afhankelijke
verwijderd
- De tweestapsbeoordeling
o Alternatieve model stelt een diagnose via twee hoofdcriteria
, o Stap 1: criterium A: niveau van persoonlijkheid functioneren
o Hier wordt gekeken naar de ernst van de beperking op schaal van 0
(normaal) tot 4(extreem). Er moet sprake zijn van een matige of ernstige
beperking (3 of 4)
▪ Zelf functioneren
• Identiteit: jezelf functioneren als uniek, met duidelijke
grenzen en stabiel zelfbeeld
• Zelfsturing: het vermogen om zinvolle doelen na te streven
en te reflecteren op eigen gedrag
▪ Interpersoonlijk functioneren
• Empathie: begrip en waardering voor de perspectieven van
anderen
• Intimiteit: de diepgang en duur van verbinding met anderen.
o Stap 2: criterium B: pathologische persoonlijkheidskenmerken
▪ Als er beperkingen zijn in functioneren, wordt gekeken naar welke
trekken aanwezig zijn. Dit is gebaseerd op het five factor model en
bevat 5 domeinen met in totaal 25 kenmerken
o Domein: negatieve affectiviteit (innerlijke ervaring van negatieve emoties)
▪ Emotionele labiliteit: snelle en heftige stemmingswisselingen)
▪ Angstigheid: continue gevoelens van spanning of paniek
▪ Verlatingsangst: extreme angst om in de steek gelaten te worden
door belangrijke anderen
▪ Submissiviteit: eigen behoeften opzijzetten voor anderen
▪ Vijandigheid: aanhoudende boosheid of prikkelbaarheid
▪ Perseveratie: doorgaan met gedrag, zelfs als het niet effectief is
▪ Depressiviteit: gevoelens van wanhoop, somberheid en schaamte
o Domein: onthechting (sociale en emotionele afstand nemen)
▪ Terugtrekking: vermijden van sociale contacten
▪ Vermijden van intimiteit: vermijden van sociale contacten en
activiteiten
▪ Vermijden van intimiteit: afstand houden van nauwe relaties
▪ Anhedonie: onvermogen om plezier te beleven aan het leven
▪ Beperkte affectiviteit: emotionele kilheid
▪ Achterdocht: wantrouwen in intenties van anderen
o Domein: antagonisme (gedrag dat anderen tegenwerkt of uitbuit)
▪ Manipulatie: gebruik van ontvluchten om anderen te beïnvloeden
voor eigen gewin.
▪ Bedrieglijkheid: oneerlijk
▪ Grandioosheid (megalomanie): geloven dat je superieur bent en
recht hebt op speciale behandeling
