In deze samenvatting heb ik per
leereenheid de kernartikelen, belangrijke
begrippen, scheidslijnen en arresten
opgenomen die ik op het tentamen moet
beheersen. Ook heb ik verwerkt hoe ik
tentamenvragen het beste kan aanpakken.
Tentamensamenvatting
Europees recht + arresten
Op basis van alle oefenvragen
en tentamenstof voor OU
Schakelprogramma
(Publiekrecht) (2025-2026).
4 april 2026
,Inhoud
inleiding ................................................................................................................................................... 2
Leereenheid 1 – Europese (markt)integratie .......................................................................................... 2
Moeilijke begrippen............................................................................................................................. 4
Denkschema .................................................................................................................................... 4
Kernarresten ........................................................................................................................................ 5
Leereenheid 2 – Non-discriminatie en vrij verkeer van goederen .......................................................... 8
2.2 Vrij verkeer en non-discriminatieregels......................................................................................... 9
2.3 Vrij verkeer van goederen ........................................................................................................... 10
Kernarresten .................................................................................................................................. 10
Leereenheid 3 – Vrij verkeer van personen (EU-burgerschap) en diensten .......................................... 13
3.2 Vrij verkeer van personen en EU-burgerschap ............................................................................ 14
Leereenheid 4 – Vrij verkeer van kapitaal en de Economische en Monetaire Unie .............................. 18
4.2 Vrij verkeer van kapitaal .............................................................................................................. 18
4.3 Economische en Monetaire Unie ................................................................................................ 19
Leereenheid 5 – Rechtsbescherming .................................................................................................... 21
5.2 De rol van de rechter ................................................................................................................... 22
5.3 Het Hof van Justitie en het Gerecht ............................................................................................ 22
5.4 De nationale rechter .................................................................................................................... 23
Leereenheid 6 – Mededinging ............................................................................................................... 24
6.2 Basisbeginselen en werkingssfeer van het mededingingsrecht .................................................. 25
Kernarrest ...................................................................................................................................... 27
6.3 Kartelverbod en machtsmisbruik ................................................................................................ 27
Kernarrest .......................................................................................................................................... 29
Leereenheid 7 – Extern beleid ............................................................................................................... 30
7.2 Bevoegdheden extern beleid....................................................................................................... 31
7.3 Handelspolitiek en associatie ...................................................................................................... 32
Algemeen tentamenschema voor veel casussen .................................................................................. 34
Pagina 1 van 35
,inleiding
Europees recht in deze leereenheden draait vooral om één hoofdidee: de EU wil een interne markt
zonder binnengrenzen, waarin goederen, personen, diensten en kapitaal vrij kunnen bewegen. Dat
staat in art. 26 VWEU. Die interne markt is geen doel op zichzelf, maar een manier om economische
integratie, gelijke concurrentievoorwaarden en praktische mobiliteit binnen de EU mogelijk te maken.
De EU kan op sommige terreinen alleen optreden als zij daarvoor bevoegd is; de verdragen verdelen
die bevoegdheden in onder meer exclusieve en gedeelde bevoegdheden. De interne markt is in
beginsel een gedeelde bevoegdheid, terwijl bijvoorbeeld de gemeenschappelijke handelspolitiek
exclusief is.
Als je alle stof terugbrengt tot een paar tentamenvragen, zijn dit de kernvragen:
1. Valt deze situatie binnen het EU-recht?
2. Welk leerstuk of welke vrijheid is van toepassing?
3. Is er een verboden beperking of discriminatie?
4. Kan die beperking worden gerechtvaardigd?
5. Welke rechter of welk rechtsmiddel hoort hierbij?
Wie dat denkschema beheerst, ziet ineens verband tussen bijna alle leereenheden.
Leereenheid 1 – Europese (markt)integratie
1.1 Inleiding
Begin eenvoudig
De EU is ontstaan uit het idee dat staten economisch en juridisch zo met elkaar verbonden raken, dat
oorlog minder waarschijnlijk wordt en samenwerking normaal wordt. Marktintegratie betekent dus
niet alleen “meer handel”, maar ook: staten leveren een deel van hun zelfstandige beslissingsmacht
in, zodat er gemeenschappelijke regels komen voor de hele Unie. Art. 26 VWEU omschrijft de interne
markt als een gebied zonder binnengrenzen waarin het vrije verkeer van goederen, personen,
diensten en kapitaal is verzekerd.
Waarom is dit juridisch belangrijk?
Omdat de EU geen gewone internationale organisatie is. In een gewone internationale organisatie
spreken staten iets af, maar blijft de doorwerking vaak afhangen van de staat zelf. In de EU werken
regels veel dieper door. Het Hof heeft al vroeg duidelijk gemaakt dat EU-recht een eigen rechtsorde
vormt en dat burgers daar rechten aan kunnen ontlenen. Dat is de reden dat Europese integratie
juridisch zo krachtig is.
Bij Europese marktintegratie is het van belang om een scherp onderscheid te maken tussen negatieve
en positieve integratie. Negatieve integratie houdt in dat nationale belemmeringen voor de interne
markt worden verboden of buiten toepassing moeten blijven. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer een
nationale maatregel in strijd is met een verdragsvrijheid. Positieve integratie houdt in dat de
Europese Unie zelf gemeenschappelijke regels vaststelt, bijvoorbeeld via verordeningen of richtlijnen,
zodat in alle lidstaten hetzelfde juridische kader geldt. Op tentamen is dit onderscheid belangrijk
Pagina 2 van 35
, omdat een vraag soms niet draait om een nationale belemmering, maar om de vraag of en hoe de EU
harmoniserend heeft opgetreden.
In het systeem van de doorwerking van EU-recht speelt ook het loyaliteitsbeginsel een belangrijke rol.
Dat beginsel houdt in dat de lidstaten alle passende maatregelen moeten nemen om de nakoming
van verplichtingen uit het EU-recht te verzekeren. Dit beginsel verklaart mede waarom nationale
rechters nationaal recht zoveel mogelijk in overeenstemming met richtlijnen moeten uitleggen en
waarom lidstaten de werking van EU-recht niet mogen ondermijnen. In de tentamenlogica is dit
vooral relevant als een richtlijn niet rechtstreeks kan worden ingeroepen, maar de vraag opkomt of
nationale regels richtlijnconform moeten worden uitgelegd.
Bij de rechtsbescherming van EU-rechten geldt als uitgangspunt dat het nationale procesrecht in
beginsel bepaalt op welke manier EU-recht in procedures wordt gehandhaafd. Die nationale
procesautonomie is echter niet onbeperkt. Nationale procesregels moeten voldoen aan het
gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel. Het gelijkwaardigheidsbeginsel
betekent dat regels voor de handhaving van EU-rechten niet ongunstiger mogen zijn dan regels voor
vergelijkbare nationale rechten. Het doeltreffendheidsbeginsel betekent dat nationale procesregels
de uitoefening van EU-rechten niet praktisch onmogelijk of uiterst moeilijk mogen maken. Dit is
relevant bij vragen over termijnen, bewijsregels, bevoegde rechters en andere nationale procedurele
belemmeringen.
Bij richtlijnen moet nauwkeurig worden gelet op de omzettingstermijn. Een richtlijn kan niet al
meteen vanaf haar vaststelling rechtstreeks tegen de staat worden ingeroepen. Daarvoor is vereist
dat de omzettingstermijn is verstreken en dat de bepaling waarop een beroep wordt gedaan
voldoende duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk is. Als die termijn nog loopt, is rechtstreekse
werking in beginsel nog niet aan de orde, ook al staat de inhoud van de richtlijn al vast.
Bij de werkingssfeer van het Handvest van de grondrechten is de kern dat het Handvest niet geldt in
elke nationale situatie waarin een grondrechtenvraag speelt. Het Handvest is voor lidstaten alleen
van toepassing wanneer zij handelen binnen de werkingssfeer van het EU-recht. Dat is bijvoorbeeld
het geval wanneer een lidstaat een richtlijn uitvoert, een verordening toepast of een nationale
maatregel neemt die een verdragsvrijheid beperkt. Het beslissende punt is dus niet of een grondrecht
in abstracto in het geding is, maar of de situatie juridisch onder het EU-recht valt.
Een bruikbaar denkkader in deze leereenheid is daarom: eerst bepalen of sprake is van negatieve of
positieve integratie, daarna nagaan welk EU-instrument of welke verdragsnorm aan de orde is,
vervolgens beoordelen of de norm rechtstreekse werking heeft, en pas daarna bezien of
richtlijnconforme interpretatie of staatsaansprakelijkheid in beeld komt.
1.2 Hoe komt (markt)integratie tot stand?
Eenvoudige uitleg
Marktintegratie komt op twee manieren tot stand.
De eerste manier is dat de EU belemmeringen wegneemt. Lidstaten mogen dan bijvoorbeeld geen
nationale regels meer hebben die import moeilijk maken of buitenlandse werknemers benadelen. Dit
noem je vaak negatieve integratie: nationale obstakels worden verboden.
De tweede manier is dat de EU nieuwe gemeenschappelijke regels maakt. Dan harmoniseert de EU
bijvoorbeeld productnormen, consumentenrechten of mededingingsregels. Dit noem je positieve
integratie: de EU bouwt actief een gemeenschappelijk regelstelsel op.
Pagina 3 van 35
leereenheid de kernartikelen, belangrijke
begrippen, scheidslijnen en arresten
opgenomen die ik op het tentamen moet
beheersen. Ook heb ik verwerkt hoe ik
tentamenvragen het beste kan aanpakken.
Tentamensamenvatting
Europees recht + arresten
Op basis van alle oefenvragen
en tentamenstof voor OU
Schakelprogramma
(Publiekrecht) (2025-2026).
4 april 2026
,Inhoud
inleiding ................................................................................................................................................... 2
Leereenheid 1 – Europese (markt)integratie .......................................................................................... 2
Moeilijke begrippen............................................................................................................................. 4
Denkschema .................................................................................................................................... 4
Kernarresten ........................................................................................................................................ 5
Leereenheid 2 – Non-discriminatie en vrij verkeer van goederen .......................................................... 8
2.2 Vrij verkeer en non-discriminatieregels......................................................................................... 9
2.3 Vrij verkeer van goederen ........................................................................................................... 10
Kernarresten .................................................................................................................................. 10
Leereenheid 3 – Vrij verkeer van personen (EU-burgerschap) en diensten .......................................... 13
3.2 Vrij verkeer van personen en EU-burgerschap ............................................................................ 14
Leereenheid 4 – Vrij verkeer van kapitaal en de Economische en Monetaire Unie .............................. 18
4.2 Vrij verkeer van kapitaal .............................................................................................................. 18
4.3 Economische en Monetaire Unie ................................................................................................ 19
Leereenheid 5 – Rechtsbescherming .................................................................................................... 21
5.2 De rol van de rechter ................................................................................................................... 22
5.3 Het Hof van Justitie en het Gerecht ............................................................................................ 22
5.4 De nationale rechter .................................................................................................................... 23
Leereenheid 6 – Mededinging ............................................................................................................... 24
6.2 Basisbeginselen en werkingssfeer van het mededingingsrecht .................................................. 25
Kernarrest ...................................................................................................................................... 27
6.3 Kartelverbod en machtsmisbruik ................................................................................................ 27
Kernarrest .......................................................................................................................................... 29
Leereenheid 7 – Extern beleid ............................................................................................................... 30
7.2 Bevoegdheden extern beleid....................................................................................................... 31
7.3 Handelspolitiek en associatie ...................................................................................................... 32
Algemeen tentamenschema voor veel casussen .................................................................................. 34
Pagina 1 van 35
,inleiding
Europees recht in deze leereenheden draait vooral om één hoofdidee: de EU wil een interne markt
zonder binnengrenzen, waarin goederen, personen, diensten en kapitaal vrij kunnen bewegen. Dat
staat in art. 26 VWEU. Die interne markt is geen doel op zichzelf, maar een manier om economische
integratie, gelijke concurrentievoorwaarden en praktische mobiliteit binnen de EU mogelijk te maken.
De EU kan op sommige terreinen alleen optreden als zij daarvoor bevoegd is; de verdragen verdelen
die bevoegdheden in onder meer exclusieve en gedeelde bevoegdheden. De interne markt is in
beginsel een gedeelde bevoegdheid, terwijl bijvoorbeeld de gemeenschappelijke handelspolitiek
exclusief is.
Als je alle stof terugbrengt tot een paar tentamenvragen, zijn dit de kernvragen:
1. Valt deze situatie binnen het EU-recht?
2. Welk leerstuk of welke vrijheid is van toepassing?
3. Is er een verboden beperking of discriminatie?
4. Kan die beperking worden gerechtvaardigd?
5. Welke rechter of welk rechtsmiddel hoort hierbij?
Wie dat denkschema beheerst, ziet ineens verband tussen bijna alle leereenheden.
Leereenheid 1 – Europese (markt)integratie
1.1 Inleiding
Begin eenvoudig
De EU is ontstaan uit het idee dat staten economisch en juridisch zo met elkaar verbonden raken, dat
oorlog minder waarschijnlijk wordt en samenwerking normaal wordt. Marktintegratie betekent dus
niet alleen “meer handel”, maar ook: staten leveren een deel van hun zelfstandige beslissingsmacht
in, zodat er gemeenschappelijke regels komen voor de hele Unie. Art. 26 VWEU omschrijft de interne
markt als een gebied zonder binnengrenzen waarin het vrije verkeer van goederen, personen,
diensten en kapitaal is verzekerd.
Waarom is dit juridisch belangrijk?
Omdat de EU geen gewone internationale organisatie is. In een gewone internationale organisatie
spreken staten iets af, maar blijft de doorwerking vaak afhangen van de staat zelf. In de EU werken
regels veel dieper door. Het Hof heeft al vroeg duidelijk gemaakt dat EU-recht een eigen rechtsorde
vormt en dat burgers daar rechten aan kunnen ontlenen. Dat is de reden dat Europese integratie
juridisch zo krachtig is.
Bij Europese marktintegratie is het van belang om een scherp onderscheid te maken tussen negatieve
en positieve integratie. Negatieve integratie houdt in dat nationale belemmeringen voor de interne
markt worden verboden of buiten toepassing moeten blijven. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer een
nationale maatregel in strijd is met een verdragsvrijheid. Positieve integratie houdt in dat de
Europese Unie zelf gemeenschappelijke regels vaststelt, bijvoorbeeld via verordeningen of richtlijnen,
zodat in alle lidstaten hetzelfde juridische kader geldt. Op tentamen is dit onderscheid belangrijk
Pagina 2 van 35
, omdat een vraag soms niet draait om een nationale belemmering, maar om de vraag of en hoe de EU
harmoniserend heeft opgetreden.
In het systeem van de doorwerking van EU-recht speelt ook het loyaliteitsbeginsel een belangrijke rol.
Dat beginsel houdt in dat de lidstaten alle passende maatregelen moeten nemen om de nakoming
van verplichtingen uit het EU-recht te verzekeren. Dit beginsel verklaart mede waarom nationale
rechters nationaal recht zoveel mogelijk in overeenstemming met richtlijnen moeten uitleggen en
waarom lidstaten de werking van EU-recht niet mogen ondermijnen. In de tentamenlogica is dit
vooral relevant als een richtlijn niet rechtstreeks kan worden ingeroepen, maar de vraag opkomt of
nationale regels richtlijnconform moeten worden uitgelegd.
Bij de rechtsbescherming van EU-rechten geldt als uitgangspunt dat het nationale procesrecht in
beginsel bepaalt op welke manier EU-recht in procedures wordt gehandhaafd. Die nationale
procesautonomie is echter niet onbeperkt. Nationale procesregels moeten voldoen aan het
gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel. Het gelijkwaardigheidsbeginsel
betekent dat regels voor de handhaving van EU-rechten niet ongunstiger mogen zijn dan regels voor
vergelijkbare nationale rechten. Het doeltreffendheidsbeginsel betekent dat nationale procesregels
de uitoefening van EU-rechten niet praktisch onmogelijk of uiterst moeilijk mogen maken. Dit is
relevant bij vragen over termijnen, bewijsregels, bevoegde rechters en andere nationale procedurele
belemmeringen.
Bij richtlijnen moet nauwkeurig worden gelet op de omzettingstermijn. Een richtlijn kan niet al
meteen vanaf haar vaststelling rechtstreeks tegen de staat worden ingeroepen. Daarvoor is vereist
dat de omzettingstermijn is verstreken en dat de bepaling waarop een beroep wordt gedaan
voldoende duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk is. Als die termijn nog loopt, is rechtstreekse
werking in beginsel nog niet aan de orde, ook al staat de inhoud van de richtlijn al vast.
Bij de werkingssfeer van het Handvest van de grondrechten is de kern dat het Handvest niet geldt in
elke nationale situatie waarin een grondrechtenvraag speelt. Het Handvest is voor lidstaten alleen
van toepassing wanneer zij handelen binnen de werkingssfeer van het EU-recht. Dat is bijvoorbeeld
het geval wanneer een lidstaat een richtlijn uitvoert, een verordening toepast of een nationale
maatregel neemt die een verdragsvrijheid beperkt. Het beslissende punt is dus niet of een grondrecht
in abstracto in het geding is, maar of de situatie juridisch onder het EU-recht valt.
Een bruikbaar denkkader in deze leereenheid is daarom: eerst bepalen of sprake is van negatieve of
positieve integratie, daarna nagaan welk EU-instrument of welke verdragsnorm aan de orde is,
vervolgens beoordelen of de norm rechtstreekse werking heeft, en pas daarna bezien of
richtlijnconforme interpretatie of staatsaansprakelijkheid in beeld komt.
1.2 Hoe komt (markt)integratie tot stand?
Eenvoudige uitleg
Marktintegratie komt op twee manieren tot stand.
De eerste manier is dat de EU belemmeringen wegneemt. Lidstaten mogen dan bijvoorbeeld geen
nationale regels meer hebben die import moeilijk maken of buitenlandse werknemers benadelen. Dit
noem je vaak negatieve integratie: nationale obstakels worden verboden.
De tweede manier is dat de EU nieuwe gemeenschappelijke regels maakt. Dan harmoniseert de EU
bijvoorbeeld productnormen, consumentenrechten of mededingingsregels. Dit noem je positieve
integratie: de EU bouwt actief een gemeenschappelijk regelstelsel op.
Pagina 3 van 35
