STATISTIEK IV: MULTIVARIATE DATA-ANALYSE: SAMENVATTING
1
,INHOUDSOPGAVE
Inhoudsopgave ..................................................................................................................................................... 2
Deel 1: Hoorcolleges/theorie ............................................................................................................................... 7
Hoofdstuk 0: Inleiding ........................................................................................................................................ 7
Hoofdstuk 1: verkennen van data ................................................................................................................... 8
1.1. Grafisch verkennen van data ............................................................................................................... 8
1.1.1. Een grafiek ....................................................................................................................................... 8
1.1.2. Boxplot ............................................................................................................................................ 10
1.1.3. Histogram/bar chart...................................................................................................................... 10
1.1.4. Scatterplot...................................................................................................................................... 10
1.1.5. Grafiek opties ................................................................................................................................. 11
1.2. Analyse van ontbrekende data (missing data) ................................................................................ 11
1.3. Outliers ................................................................................................................................................... 18
1.4. Assumpties............................................................................................................................................. 19
1.4.1. Normaliteit ...................................................................................................................................... 19
1.4.2. Homoscedacticiteit....................................................................................................................... 21
1.4.3. Lineariteit ........................................................................................................................................ 22
1.5. Data transformaties.............................................................................................................................. 22
1.6. Dummy codering ................................................................................................................................. 24
1.7. Besluit ..................................................................................................................................................... 24
Hoofdstuk 2: (Co)variantie-analyse 1 ............................................................................................................ 25
2.1. ANOVA .................................................................................................................................................. 25
2.2. One-way ANOVA ................................................................................................................................. 27
2.3. Statistisch model + voorbeeld ............................................................................................................. 30
2.4. Parameters schatten............................................................................................................................ 30
2.5. ANOVA tabel ........................................................................................................................................ 32
2.6. Uitwerken voorbeeld ............................................................................................................................ 33
2.7. Contrasten ............................................................................................................................................ 34
2.8. Meervoudige vergelijkingen ............................................................................................................... 37
2.8.1. Wat is een meervoudige vergelijking? ........................................................................................ 37
2.8.2. Correcties op kanskapitalisatie .................................................................................................... 38
2.8.3. ANOVA rapporteren ..................................................................................................................... 39
2.8.4. Effectgrootte .................................................................................................................................. 40
2.8.5. Resampling..................................................................................................................................... 41
2.8.6. Niet-parametrische benaderingen ............................................................................................. 41
2.9. ANCOVA ............................................................................................................................................... 42
2.9.1. Wat is ANCOVA ............................................................................................................................. 42
2.9.2. Voorbeeld ...................................................................................................................................... 44
Hoofdstuk 3: Variantie-analyse 2 ................................................................................................................... 46
2
, 3.1. 2-factor ANOVA ................................................................................................................................... 46
3.2. Statistisch model ................................................................................................................................... 46
3.3. Voordelen ............................................................................................................................................. 48
3.3.1. Analyse interactie-effecten ......................................................................................................... 48
3.4. Parameters schatten............................................................................................................................ 50
3.5. ANOVA tabel ........................................................................................................................................ 53
3.6. Uitwerking voorbeelden ...................................................................................................................... 55
3.7. Repeated measures ANOVA .............................................................................................................. 58
3.8. Mixed designs ....................................................................................................................................... 59
3.9. Functionele ANOVA ............................................................................................................................. 61
Hoofdstuk 4: meervoudige Regressie-analyse ............................................................................................. 63
4.1. Inleiding en Doelstelling ....................................................................................................................... 63
4.1.1. Doel................................................................................................................................................. 63
4.1.2. Van enkelvoudige naar meervoudige regressie ....................................................................... 63
4.2. Het Statistisch Model ............................................................................................................................ 65
4.2.1. Populatie-regressievergelijking ..................................................................................................... 65
4.2.2. Schatten van parameters via de kleinste kwadratenmethode (OLS) ..................................... 66
4.3. Hypothesetoetsing en Modelkwaliteit................................................................................................ 68
4.3.1. Betrouwbaarheidsintervallen en t-toetsen voor regressiecoëfficiënten ................................. 68
4.3.2. Variantie-analyse voor regressie .................................................................................................. 68
4.3.3. De determinatiecoëfficiënt (R²) en de aangepaste (Adjusted) R² .......................................... 70
4.3.4. Voorbeeldje: voorspellen van studiesucces ............................................................................... 71
4.4. Assumptie-checks en Modelverfijning ............................................................................................... 72
4.4.1. Assumpties...................................................................................................................................... 72
4.4.2. voorbeeldje: regressie output SPSS .............................................................................................. 72
4.4.3. Correlatie VS regressie .................................................................................................................. 74
4.4.4. Onderzoeken van residuen en uitschieters ................................................................................ 74
4.4.5. Verfijning van het model .............................................................................................................. 75
4.4.6. Voorbeeldje verder uitwerken ..................................................................................................... 76
4.4.7. Multicollineariteit............................................................................................................................ 77
4.5. Rapportage volgens APA-richtlijnen .................................................................................................. 78
Hoofdstuk 5: Logistische regressie-analyse ................................................................................................... 79
5.1. Statistisch model + voorbeeld ............................................................................................................. 79
5.1.1. Statistisch model ............................................................................................................................ 79
5.1.2. Odds en kansen ............................................................................................................................ 80
5.1.3. Binaire onafhankelijke variabele ................................................................................................. 84
5.2. Betrouwbaarheidsintervallen en toetsen ........................................................................................... 85
5.3. Uitwekring voorbeeld in SPSS ............................................................................................................... 85
5.4. Meervoudige logistische regressie ..................................................................................................... 86
3
, 5.5. Uitwerking voorbeeld ........................................................................................................................... 87
5.6. Rapporteren.......................................................................................................................................... 88
5.7. Voor- en nadelen ................................................................................................................................. 88
5.8. Uitbreiding naar een multinomiaal model ......................................................................................... 88
5.8.1. De softmax-functie ........................................................................................................................ 89
5.8.2. Afleiden .......................................................................................................................................... 90
5.8.3. In het kort........................................................................................................................................ 90
5.8.4.Voorbeeld ....................................................................................................................................... 91
5.9. Samenvatting hoofdstuk 5 .................................................................................................................. 94
Hoofdstuk 6: Causaliteit, mediatie en moderatie ........................................................................................ 95
6.1. Introductie: causale relaties ................................................................................................................ 95
6.1.1. Inleiding .......................................................................................................................................... 95
6.1.2. Soorten relaties .............................................................................................................................. 97
6.2. Mediatie-analyse................................................................................................................................ 100
6.2.1. Mediatie-analyse? ...................................................................................................................... 100
6.2.2. Uitvoering ..................................................................................................................................... 102
6.2.3. Interpretatie van de resultaten .................................................................................................. 103
6.2.4. Voorbeeld .................................................................................................................................... 105
6.3. Moderatie-analyse ............................................................................................................................. 109
6.3.1. Moderatie-analyse? .................................................................................................................... 109
6.3.2. Uitvoering ..................................................................................................................................... 110
6.3.3. Voorbeeld .................................................................................................................................... 110
6.4. Integratie moderatie en mediatie .................................................................................................... 113
6.5. Samenvatting hoofdstuk 6 ................................................................................................................ 114
Hoofdstuk 7: Factoranalytische technieken ............................................................................................... 116
7.1. Factoranalyse ..................................................................................................................................... 116
7.2. Statistische assumptie ........................................................................................................................ 120
7.3. Opsplitsen variantie............................................................................................................................ 120
7.4. Methoden voor FA ............................................................................................................................. 121
7.4.1. PCA VS PFA .................................................................................................................................. 121
7.4.2. Hoe beslissen ................................................................................................................................ 122
7.5. Aantal factoren .................................................................................................................................. 123
7.6. Voorbeeldje ........................................................................................................................................ 125
7.7. Factoren interpreteren....................................................................................................................... 126
7.7.1. Factor matrix ................................................................................................................................ 127
7.7.2. Factor rotatie ............................................................................................................................... 127
7.7.3. Factor interpretatie ..................................................................................................................... 129
7.8. Functionele Principale Componenten Analyse (fPCA) .................................................................. 132
7.9. Samenvatting hoofdstuk 7 ................................................................................................................ 137
4
, Hoofdstuk 8: Clusteranalyse ......................................................................................................................... 139
8.1. Clusteranalyse .................................................................................................................................... 139
8.2. Kenmerken van het model ............................................................................................................... 140
8.3. Similariteitsmaten ................................................................................................................................ 141
8.3.1. Afstanden ..................................................................................................................................... 141
8.3.2. Afstandsmaten ............................................................................................................................ 142
8.3.3. Correlaties .................................................................................................................................... 144
8.4. Clusterprocedure ............................................................................................................................... 145
8.4.1. Hiërarchische clustering .............................................................................................................. 145
8.4.2. Partitioneringsmethoden ............................................................................................................ 152
8.5. Interpreteren, profileren en valideren van clusters ......................................................................... 155
8.6. Functionele clusteranalyse ................................................................................................................ 155
8.7. Samenvatting hoofdstuk 8 ................................................................................................................ 156
Hoofdstuk 9: Structural Equation Modeling (= SEM) ................................................................................... 157
9.1. Praktisch voorbeeld ........................................................................................................................... 157
9.2. Wat is SEM? ......................................................................................................................................... 157
9.3. Confirmatorische factor analyse ...................................................................................................... 158
9.3.1. Model fit ....................................................................................................................................... 161
9.3.2. Modification indices .................................................................................................................... 166
9.4. Structural model ................................................................................................................................. 166
9.5. Pad-analyse ........................................................................................................................................ 168
9.6. SEM....................................................................................................................................................... 170
9.7. Samenvatting hoofdstuk 9 ................................................................................................................ 171
Hoofdstuk 10: Psychologische Netwerkanalyse ......................................................................................... 173
10.1. Psychologische netwerkbenadering .............................................................................................. 173
10.2. Netwerkstructuren: terminologieën ................................................................................................ 174
10.3. Voorwaardelijke afhankelijkheid .................................................................................................... 176
10.4. Pairwise Markov Random FieldS (PMRF) ........................................................................................ 177
10.5. Modelselectie ................................................................................................................................... 178
10.6. Netwerkstabiliteit .............................................................................................................................. 179
10.7. Centraliteit......................................................................................................................................... 181
10.8. Netwerken vergelijken ..................................................................................................................... 184
10.9. Directed netwerken ......................................................................................................................... 184
10.10. Longitudinaal onderzoek ............................................................................................................... 186
10.11. Demonstratie .................................................................................................................................. 188
10.12. Samenvatting hoofdstuk 10 .......................................................................................................... 188
Deel 2: Werkcolleges ........................................................................................................................................ 189
WPO 1: Introductie ........................................................................................................................................ 189
Deel 1: Voorbereiding ............................................................................................................................... 189
5
, Deel 2: Oefeningen les: PISA scores ........................................................................................................ 194
WPO 2: Verkennen van data & missingness analyse ................................................................................ 201
Deel 1: Voorbereiding ............................................................................................................................... 201
Deel 2: Oefeningen les: NHaNES ............................................................................................................. 206
WPO 3: Factoriële ANOVA ........................................................................................................................... 219
Deel 1: Voorbereiding ............................................................................................................................... 219
Deel 2: Oefeningen in de les .................................................................................................................... 225
WPO 4: RepANOVA en Mixed Designs ....................................................................................................... 239
Deel 1: Voorbereiding ............................................................................................................................... 239
Deel 2: Oefeningen in de les .................................................................................................................... 244
WPO 5: Meervoudige regressie.................................................................................................................... 258
Deel 1: achtergrond meervoudige regressie ......................................................................................... 258
Deel 2: Oefeningen ................................................................................................................................... 259
WPO 6: Logistische regressie ........................................................................................................................ 282
Achtergrond .............................................................................................................................................. 282
Deel 1: Logistische regressie ..................................................................................................................... 283
Deel 2: Multinomiale regressie ................................................................................................................. 288
WPO 7: Mediatie en moderatie analyse .................................................................................................... 293
Deel 1: Mediatie ........................................................................................................................................ 293
Deel 2: Moderatie ..................................................................................................................................... 301
WPO 8: Factoranalyse .................................................................................................................................. 309
Achtergrond .............................................................................................................................................. 309
Deel 1: PCA ................................................................................................................................................ 309
Deel 2: PFA ................................................................................................................................................. 321
Deel 3: Handmatige oefeningen ............................................................................................................ 325
WPO 9: Clusteranalyse .................................................................................................................................. 328
Achtergrond .............................................................................................................................................. 328
Oefeningen................................................................................................................................................ 328
6
,DEEL 1: HOORCOLLEGES/THEORIE
HOOFDSTUK 0: INLEIDING
Waarom data-analyse?
− Noodzakelijk voor psychologen
o Maakt inherent deel uit van het
wetenschappelijk proces
▪ !! belangrijke eerste stap bij
data-analyse
• = kijken naar de
data
• Zitten er gaten in?
Zijn de kolommen
juist? Is het goed
gecodeerd? ..
o Begrip van + kritische instelling
tegenover vakliteratuur
▪ Conform aan data-analyse in de media
o Belang van juist interpreteren van data en onderzoek
▪ Voorbeeld van ‘onderzoek’ waarbij vaccins autisme zouden
veroorzaken → heeft invloed gehad op niveau van administratie
waardoor er veel minder gevaccineerd werd en bijgevolg veel
mensen bepaalde ziektes kregen → verkeerd begrijpen van
statistieken kan dus zelfs levensbedreigend zijn!!
− Het helpt je om:
o Data te organiseren
▪ grafieken,…
o Data te beschrijven
▪ beschrijvende/deductieve statistiek, samenvatten
o Interpreteren en uitspraken doen op basis van data
▪ inferentiële/inductieve statistiek, verklaren
o Theorieën te verifiëren en aan te passen
7
,HOOFDSTUK 1: VERKENNEN VAN DATA
1.1. GRAFISCH VERKENNEN VAN DATA
Onderzoek van verdelingen
Zie bachelor 1 + zelfstudie
− Histogram
− Stam/blad diagram
− Box Plot
➔ Globaal zicht!
1.1.1. EEN GRAFIEK
− Onthult data: laat de gegevens zien zoals ze zijn → geeft inzicht
− Laat de lezer nadenken over de gepresenteerde data en schept (statistische)
verwachtingen
− Vat data samen en maakt grote datasets coherent
o Tekst en grafiek zijn complementair aan elkaar!
o Bv in de toekomst zal de lengte van onze masterproeven gereduceerd
worden tot 5000 woorden → belang van goede en duidelijke grafische
weergaven van data
− Moedigt de lezer aan om verschillende gegevens te vergelijken
− Een beeld zegt meer dan 1000 woorden
o Kijkend naar een grafiek, lezen we al snel de tekst eronder niet meer → brengt
ook gevaar met zich mee
Voorbeeld: the reddit sleeper
− Onderzoek: elk uur 0 of 1 van wanneer
wakker of in bed (vanaf 1 juli 2021 tot
december 2025)
o Blauw = slaap
o Wit = wakker
− Kijken naar data: de data varieert → we
willen hierin patronen leren herkennen
− Duidelijk verschil tussen weekdagen en
weekends
− Duidelijk verschil in de periodes
september/oktober → de persoon volgde
toen les
− Zebra patroon: ging steeds later en later slapen
o = ‘free running’ wanneer biologische klok langer dan 24u
o Nadenken over de periode van data verzameling (2021) → tijdens corona
▪ mensen hun ritme verschoof omdat er geen extern criterium meer was
om op een bepaald uur op te staan
▪ slaap-/waakpatroon veel consistenter na de coronapandemie
➔ dit komen we allemaal al te weten door enkel naar de ruwe data te kijken
8
,− Als je van de nulletjes en eentjes een gemiddelde zou pakken, krijg je een
probabiliteit
o Als je dit dus zou plotten op 24u, krijg je een kansverdeling van slaap
− Regressie over de tijd van de slaapprobabiliteiten
o Tijdens perioden met fysieke lessen, is de kans tijdens de nacht hoger dat die
zou slapen en die kans daalt overdag
o Tijdens de online lessen/covid, is de kansverdeling uniformer → tov een
gewone slaper heeft die overdag ook een grotere kans om te slapen en een
kleinere kans om ’s nachts te slapen
− Heat map
o Kans om te slapen = groen
o Kans om wakker te zijn = rood
!! we hebben nog geen enkele statistische test gedaan, maar nu krijg je wel al een
idee van welke effecten mogelijks spelen (waarvan je dan de significantie zou
kunnen berekenen)
o Bv wat is het effect van academische activiteit op het slaappatroon?
o Bv is er een effect van de pandemie op het slaappatroon?
9
, 1.1.2. BOXPLOT
− Info over positie, spreiding,
symmetrie
− Mediaan boven het
rekenkundig gemiddelde
o Puur door naar de
boxplot te kijken,
weet je al dat het een
scheve verdeling is
− Boxplot is het bovenaanzicht
van uw verdeling
o Positief geskewed = rechts scheef
▪ Afplatting is aan de rechterkant
▪ Afplatting aan de positieve getallen
1.1.3. HISTOGRAM/BAR CHART
− Handige grafiek om de vorm van je data te bekijken (bv normaliteit) en eventuele
problemen op te merken (bv uitschieters)
− Bar chart wordt meestal gebruikt om gemiddelden weer te geven
1.1.4. SCATTERPLOT
− Interessant om te zien of er bij de data geen ‘lelijke eendjes’ zitten die je data evt
zouden vervormen
− 3D scatter
o Liever van wegblijven!!! Moeilijk te interpreteren
o Beter 2x een 2D scatter dan
− Principe parsemonie
o zo veel mogelijk van uw data verklaren met zo weinig mogelijk parameters
10
1
,INHOUDSOPGAVE
Inhoudsopgave ..................................................................................................................................................... 2
Deel 1: Hoorcolleges/theorie ............................................................................................................................... 7
Hoofdstuk 0: Inleiding ........................................................................................................................................ 7
Hoofdstuk 1: verkennen van data ................................................................................................................... 8
1.1. Grafisch verkennen van data ............................................................................................................... 8
1.1.1. Een grafiek ....................................................................................................................................... 8
1.1.2. Boxplot ............................................................................................................................................ 10
1.1.3. Histogram/bar chart...................................................................................................................... 10
1.1.4. Scatterplot...................................................................................................................................... 10
1.1.5. Grafiek opties ................................................................................................................................. 11
1.2. Analyse van ontbrekende data (missing data) ................................................................................ 11
1.3. Outliers ................................................................................................................................................... 18
1.4. Assumpties............................................................................................................................................. 19
1.4.1. Normaliteit ...................................................................................................................................... 19
1.4.2. Homoscedacticiteit....................................................................................................................... 21
1.4.3. Lineariteit ........................................................................................................................................ 22
1.5. Data transformaties.............................................................................................................................. 22
1.6. Dummy codering ................................................................................................................................. 24
1.7. Besluit ..................................................................................................................................................... 24
Hoofdstuk 2: (Co)variantie-analyse 1 ............................................................................................................ 25
2.1. ANOVA .................................................................................................................................................. 25
2.2. One-way ANOVA ................................................................................................................................. 27
2.3. Statistisch model + voorbeeld ............................................................................................................. 30
2.4. Parameters schatten............................................................................................................................ 30
2.5. ANOVA tabel ........................................................................................................................................ 32
2.6. Uitwerken voorbeeld ............................................................................................................................ 33
2.7. Contrasten ............................................................................................................................................ 34
2.8. Meervoudige vergelijkingen ............................................................................................................... 37
2.8.1. Wat is een meervoudige vergelijking? ........................................................................................ 37
2.8.2. Correcties op kanskapitalisatie .................................................................................................... 38
2.8.3. ANOVA rapporteren ..................................................................................................................... 39
2.8.4. Effectgrootte .................................................................................................................................. 40
2.8.5. Resampling..................................................................................................................................... 41
2.8.6. Niet-parametrische benaderingen ............................................................................................. 41
2.9. ANCOVA ............................................................................................................................................... 42
2.9.1. Wat is ANCOVA ............................................................................................................................. 42
2.9.2. Voorbeeld ...................................................................................................................................... 44
Hoofdstuk 3: Variantie-analyse 2 ................................................................................................................... 46
2
, 3.1. 2-factor ANOVA ................................................................................................................................... 46
3.2. Statistisch model ................................................................................................................................... 46
3.3. Voordelen ............................................................................................................................................. 48
3.3.1. Analyse interactie-effecten ......................................................................................................... 48
3.4. Parameters schatten............................................................................................................................ 50
3.5. ANOVA tabel ........................................................................................................................................ 53
3.6. Uitwerking voorbeelden ...................................................................................................................... 55
3.7. Repeated measures ANOVA .............................................................................................................. 58
3.8. Mixed designs ....................................................................................................................................... 59
3.9. Functionele ANOVA ............................................................................................................................. 61
Hoofdstuk 4: meervoudige Regressie-analyse ............................................................................................. 63
4.1. Inleiding en Doelstelling ....................................................................................................................... 63
4.1.1. Doel................................................................................................................................................. 63
4.1.2. Van enkelvoudige naar meervoudige regressie ....................................................................... 63
4.2. Het Statistisch Model ............................................................................................................................ 65
4.2.1. Populatie-regressievergelijking ..................................................................................................... 65
4.2.2. Schatten van parameters via de kleinste kwadratenmethode (OLS) ..................................... 66
4.3. Hypothesetoetsing en Modelkwaliteit................................................................................................ 68
4.3.1. Betrouwbaarheidsintervallen en t-toetsen voor regressiecoëfficiënten ................................. 68
4.3.2. Variantie-analyse voor regressie .................................................................................................. 68
4.3.3. De determinatiecoëfficiënt (R²) en de aangepaste (Adjusted) R² .......................................... 70
4.3.4. Voorbeeldje: voorspellen van studiesucces ............................................................................... 71
4.4. Assumptie-checks en Modelverfijning ............................................................................................... 72
4.4.1. Assumpties...................................................................................................................................... 72
4.4.2. voorbeeldje: regressie output SPSS .............................................................................................. 72
4.4.3. Correlatie VS regressie .................................................................................................................. 74
4.4.4. Onderzoeken van residuen en uitschieters ................................................................................ 74
4.4.5. Verfijning van het model .............................................................................................................. 75
4.4.6. Voorbeeldje verder uitwerken ..................................................................................................... 76
4.4.7. Multicollineariteit............................................................................................................................ 77
4.5. Rapportage volgens APA-richtlijnen .................................................................................................. 78
Hoofdstuk 5: Logistische regressie-analyse ................................................................................................... 79
5.1. Statistisch model + voorbeeld ............................................................................................................. 79
5.1.1. Statistisch model ............................................................................................................................ 79
5.1.2. Odds en kansen ............................................................................................................................ 80
5.1.3. Binaire onafhankelijke variabele ................................................................................................. 84
5.2. Betrouwbaarheidsintervallen en toetsen ........................................................................................... 85
5.3. Uitwekring voorbeeld in SPSS ............................................................................................................... 85
5.4. Meervoudige logistische regressie ..................................................................................................... 86
3
, 5.5. Uitwerking voorbeeld ........................................................................................................................... 87
5.6. Rapporteren.......................................................................................................................................... 88
5.7. Voor- en nadelen ................................................................................................................................. 88
5.8. Uitbreiding naar een multinomiaal model ......................................................................................... 88
5.8.1. De softmax-functie ........................................................................................................................ 89
5.8.2. Afleiden .......................................................................................................................................... 90
5.8.3. In het kort........................................................................................................................................ 90
5.8.4.Voorbeeld ....................................................................................................................................... 91
5.9. Samenvatting hoofdstuk 5 .................................................................................................................. 94
Hoofdstuk 6: Causaliteit, mediatie en moderatie ........................................................................................ 95
6.1. Introductie: causale relaties ................................................................................................................ 95
6.1.1. Inleiding .......................................................................................................................................... 95
6.1.2. Soorten relaties .............................................................................................................................. 97
6.2. Mediatie-analyse................................................................................................................................ 100
6.2.1. Mediatie-analyse? ...................................................................................................................... 100
6.2.2. Uitvoering ..................................................................................................................................... 102
6.2.3. Interpretatie van de resultaten .................................................................................................. 103
6.2.4. Voorbeeld .................................................................................................................................... 105
6.3. Moderatie-analyse ............................................................................................................................. 109
6.3.1. Moderatie-analyse? .................................................................................................................... 109
6.3.2. Uitvoering ..................................................................................................................................... 110
6.3.3. Voorbeeld .................................................................................................................................... 110
6.4. Integratie moderatie en mediatie .................................................................................................... 113
6.5. Samenvatting hoofdstuk 6 ................................................................................................................ 114
Hoofdstuk 7: Factoranalytische technieken ............................................................................................... 116
7.1. Factoranalyse ..................................................................................................................................... 116
7.2. Statistische assumptie ........................................................................................................................ 120
7.3. Opsplitsen variantie............................................................................................................................ 120
7.4. Methoden voor FA ............................................................................................................................. 121
7.4.1. PCA VS PFA .................................................................................................................................. 121
7.4.2. Hoe beslissen ................................................................................................................................ 122
7.5. Aantal factoren .................................................................................................................................. 123
7.6. Voorbeeldje ........................................................................................................................................ 125
7.7. Factoren interpreteren....................................................................................................................... 126
7.7.1. Factor matrix ................................................................................................................................ 127
7.7.2. Factor rotatie ............................................................................................................................... 127
7.7.3. Factor interpretatie ..................................................................................................................... 129
7.8. Functionele Principale Componenten Analyse (fPCA) .................................................................. 132
7.9. Samenvatting hoofdstuk 7 ................................................................................................................ 137
4
, Hoofdstuk 8: Clusteranalyse ......................................................................................................................... 139
8.1. Clusteranalyse .................................................................................................................................... 139
8.2. Kenmerken van het model ............................................................................................................... 140
8.3. Similariteitsmaten ................................................................................................................................ 141
8.3.1. Afstanden ..................................................................................................................................... 141
8.3.2. Afstandsmaten ............................................................................................................................ 142
8.3.3. Correlaties .................................................................................................................................... 144
8.4. Clusterprocedure ............................................................................................................................... 145
8.4.1. Hiërarchische clustering .............................................................................................................. 145
8.4.2. Partitioneringsmethoden ............................................................................................................ 152
8.5. Interpreteren, profileren en valideren van clusters ......................................................................... 155
8.6. Functionele clusteranalyse ................................................................................................................ 155
8.7. Samenvatting hoofdstuk 8 ................................................................................................................ 156
Hoofdstuk 9: Structural Equation Modeling (= SEM) ................................................................................... 157
9.1. Praktisch voorbeeld ........................................................................................................................... 157
9.2. Wat is SEM? ......................................................................................................................................... 157
9.3. Confirmatorische factor analyse ...................................................................................................... 158
9.3.1. Model fit ....................................................................................................................................... 161
9.3.2. Modification indices .................................................................................................................... 166
9.4. Structural model ................................................................................................................................. 166
9.5. Pad-analyse ........................................................................................................................................ 168
9.6. SEM....................................................................................................................................................... 170
9.7. Samenvatting hoofdstuk 9 ................................................................................................................ 171
Hoofdstuk 10: Psychologische Netwerkanalyse ......................................................................................... 173
10.1. Psychologische netwerkbenadering .............................................................................................. 173
10.2. Netwerkstructuren: terminologieën ................................................................................................ 174
10.3. Voorwaardelijke afhankelijkheid .................................................................................................... 176
10.4. Pairwise Markov Random FieldS (PMRF) ........................................................................................ 177
10.5. Modelselectie ................................................................................................................................... 178
10.6. Netwerkstabiliteit .............................................................................................................................. 179
10.7. Centraliteit......................................................................................................................................... 181
10.8. Netwerken vergelijken ..................................................................................................................... 184
10.9. Directed netwerken ......................................................................................................................... 184
10.10. Longitudinaal onderzoek ............................................................................................................... 186
10.11. Demonstratie .................................................................................................................................. 188
10.12. Samenvatting hoofdstuk 10 .......................................................................................................... 188
Deel 2: Werkcolleges ........................................................................................................................................ 189
WPO 1: Introductie ........................................................................................................................................ 189
Deel 1: Voorbereiding ............................................................................................................................... 189
5
, Deel 2: Oefeningen les: PISA scores ........................................................................................................ 194
WPO 2: Verkennen van data & missingness analyse ................................................................................ 201
Deel 1: Voorbereiding ............................................................................................................................... 201
Deel 2: Oefeningen les: NHaNES ............................................................................................................. 206
WPO 3: Factoriële ANOVA ........................................................................................................................... 219
Deel 1: Voorbereiding ............................................................................................................................... 219
Deel 2: Oefeningen in de les .................................................................................................................... 225
WPO 4: RepANOVA en Mixed Designs ....................................................................................................... 239
Deel 1: Voorbereiding ............................................................................................................................... 239
Deel 2: Oefeningen in de les .................................................................................................................... 244
WPO 5: Meervoudige regressie.................................................................................................................... 258
Deel 1: achtergrond meervoudige regressie ......................................................................................... 258
Deel 2: Oefeningen ................................................................................................................................... 259
WPO 6: Logistische regressie ........................................................................................................................ 282
Achtergrond .............................................................................................................................................. 282
Deel 1: Logistische regressie ..................................................................................................................... 283
Deel 2: Multinomiale regressie ................................................................................................................. 288
WPO 7: Mediatie en moderatie analyse .................................................................................................... 293
Deel 1: Mediatie ........................................................................................................................................ 293
Deel 2: Moderatie ..................................................................................................................................... 301
WPO 8: Factoranalyse .................................................................................................................................. 309
Achtergrond .............................................................................................................................................. 309
Deel 1: PCA ................................................................................................................................................ 309
Deel 2: PFA ................................................................................................................................................. 321
Deel 3: Handmatige oefeningen ............................................................................................................ 325
WPO 9: Clusteranalyse .................................................................................................................................. 328
Achtergrond .............................................................................................................................................. 328
Oefeningen................................................................................................................................................ 328
6
,DEEL 1: HOORCOLLEGES/THEORIE
HOOFDSTUK 0: INLEIDING
Waarom data-analyse?
− Noodzakelijk voor psychologen
o Maakt inherent deel uit van het
wetenschappelijk proces
▪ !! belangrijke eerste stap bij
data-analyse
• = kijken naar de
data
• Zitten er gaten in?
Zijn de kolommen
juist? Is het goed
gecodeerd? ..
o Begrip van + kritische instelling
tegenover vakliteratuur
▪ Conform aan data-analyse in de media
o Belang van juist interpreteren van data en onderzoek
▪ Voorbeeld van ‘onderzoek’ waarbij vaccins autisme zouden
veroorzaken → heeft invloed gehad op niveau van administratie
waardoor er veel minder gevaccineerd werd en bijgevolg veel
mensen bepaalde ziektes kregen → verkeerd begrijpen van
statistieken kan dus zelfs levensbedreigend zijn!!
− Het helpt je om:
o Data te organiseren
▪ grafieken,…
o Data te beschrijven
▪ beschrijvende/deductieve statistiek, samenvatten
o Interpreteren en uitspraken doen op basis van data
▪ inferentiële/inductieve statistiek, verklaren
o Theorieën te verifiëren en aan te passen
7
,HOOFDSTUK 1: VERKENNEN VAN DATA
1.1. GRAFISCH VERKENNEN VAN DATA
Onderzoek van verdelingen
Zie bachelor 1 + zelfstudie
− Histogram
− Stam/blad diagram
− Box Plot
➔ Globaal zicht!
1.1.1. EEN GRAFIEK
− Onthult data: laat de gegevens zien zoals ze zijn → geeft inzicht
− Laat de lezer nadenken over de gepresenteerde data en schept (statistische)
verwachtingen
− Vat data samen en maakt grote datasets coherent
o Tekst en grafiek zijn complementair aan elkaar!
o Bv in de toekomst zal de lengte van onze masterproeven gereduceerd
worden tot 5000 woorden → belang van goede en duidelijke grafische
weergaven van data
− Moedigt de lezer aan om verschillende gegevens te vergelijken
− Een beeld zegt meer dan 1000 woorden
o Kijkend naar een grafiek, lezen we al snel de tekst eronder niet meer → brengt
ook gevaar met zich mee
Voorbeeld: the reddit sleeper
− Onderzoek: elk uur 0 of 1 van wanneer
wakker of in bed (vanaf 1 juli 2021 tot
december 2025)
o Blauw = slaap
o Wit = wakker
− Kijken naar data: de data varieert → we
willen hierin patronen leren herkennen
− Duidelijk verschil tussen weekdagen en
weekends
− Duidelijk verschil in de periodes
september/oktober → de persoon volgde
toen les
− Zebra patroon: ging steeds later en later slapen
o = ‘free running’ wanneer biologische klok langer dan 24u
o Nadenken over de periode van data verzameling (2021) → tijdens corona
▪ mensen hun ritme verschoof omdat er geen extern criterium meer was
om op een bepaald uur op te staan
▪ slaap-/waakpatroon veel consistenter na de coronapandemie
➔ dit komen we allemaal al te weten door enkel naar de ruwe data te kijken
8
,− Als je van de nulletjes en eentjes een gemiddelde zou pakken, krijg je een
probabiliteit
o Als je dit dus zou plotten op 24u, krijg je een kansverdeling van slaap
− Regressie over de tijd van de slaapprobabiliteiten
o Tijdens perioden met fysieke lessen, is de kans tijdens de nacht hoger dat die
zou slapen en die kans daalt overdag
o Tijdens de online lessen/covid, is de kansverdeling uniformer → tov een
gewone slaper heeft die overdag ook een grotere kans om te slapen en een
kleinere kans om ’s nachts te slapen
− Heat map
o Kans om te slapen = groen
o Kans om wakker te zijn = rood
!! we hebben nog geen enkele statistische test gedaan, maar nu krijg je wel al een
idee van welke effecten mogelijks spelen (waarvan je dan de significantie zou
kunnen berekenen)
o Bv wat is het effect van academische activiteit op het slaappatroon?
o Bv is er een effect van de pandemie op het slaappatroon?
9
, 1.1.2. BOXPLOT
− Info over positie, spreiding,
symmetrie
− Mediaan boven het
rekenkundig gemiddelde
o Puur door naar de
boxplot te kijken,
weet je al dat het een
scheve verdeling is
− Boxplot is het bovenaanzicht
van uw verdeling
o Positief geskewed = rechts scheef
▪ Afplatting is aan de rechterkant
▪ Afplatting aan de positieve getallen
1.1.3. HISTOGRAM/BAR CHART
− Handige grafiek om de vorm van je data te bekijken (bv normaliteit) en eventuele
problemen op te merken (bv uitschieters)
− Bar chart wordt meestal gebruikt om gemiddelden weer te geven
1.1.4. SCATTERPLOT
− Interessant om te zien of er bij de data geen ‘lelijke eendjes’ zitten die je data evt
zouden vervormen
− 3D scatter
o Liever van wegblijven!!! Moeilijk te interpreteren
o Beter 2x een 2D scatter dan
− Principe parsemonie
o zo veel mogelijk van uw data verklaren met zo weinig mogelijk parameters
10
