Persoonlijkheidsstoornissen – Psychologie Tilburg University
Klinische major / minor / keuzevak
+ DSM-5 criteria & alternatieve model apart onderdeel in de
samenvatting
+ Prevalentie tabel
1
,Algemene samenvatting
H1
1. Kernbegrippen: Wat is Persoonlijkheid?
Om een stoornis te begrijpen, moet eerst het concept 'persoonlijkheid'
helder zijn.
Persoonlijkheid: Dit verwijst naar de blijvende kenmerken en
gedragingen die de unieke aanpassing van een persoon aan het
leven vormen. Het omvat eigenschappen, interesses, drijfveren,
waarden, het zelfconcept, vaardigheden en emotionele patronen.
Het bepaalt hoe een individu zich adaptief (aanpassend) gedraagt in
de wereld.
Persoonlijkheidsstoornis (PS): Dit is een blijvend patroon van
innerlijke ervaringen en gedrag dat duidelijk afwijkt van de
verwachtingen binnen iemands cultuur. Dit patroon is pervasief
(alomtegenwoordig) en inflexibel, begint meestal in de
adolescentie of vroege volwassenheid, is stabiel over de tijd en leidt
tot klinisch significant lijden of beperkingen in het functioneren.
Egosyntoon vs. Egodystoon: Een belangrijk kenmerk van PS is
dat ze vaak egosyntoon zijn. Dit betekent dat de persoon zijn eigen
gedrag en gedachten als passend bij zichzelf ervaart. Dit is het
tegenovergestelde van egodystone stoornissen (zoals veel
angststoornissen), waarbij de patiënt zijn symptomen als vreemd of
ongewenst beschouwt.
Assen – oud diagnostisch systeem in de psychologie. Sinds de DSM-5 is dit
systeem afgeschaft, omdat het onderscheid tussen as-I en as-II vaak
kunstmatig bleek. Stoornissen overlappen in de praktijk veel, daardoor
was dit systeem soms verwarrend en weinig betrouwbaar.
Wat valt
As Naam Voorbeelden
hieronder?
Acute of
Depressie,
AS episodische
Klinische stoornissen angststoornissen,
I psychische
schizofrenie
klachten
Diepgewortelde,
Persoonlijkheidsstoornisse Borderline
AS langdurige
n & verstandelijke persoonlijkheidsstoornis,
II patronen in gedrag
beperking narcistische PS
en persoonlijkheid
2
, Wat valt
As Naam Voorbeelden
hieronder?
Lichamelijke
ziekten die invloed
AS
Somatische aandoeningen hebben op Diabetes, hersenletsel
III
psychisch
functioneren
AS Stressfactoren uit Relatieproblemen,
Psychosociale problemen
IV de omgeving werkloosheid
Hoe goed iemand
AS functioneert in het Sociale, werk- en
GAF-score (functioneren)
V dagelijks leven (0– zelfzorgproblemen
100)
2. Het Categoriale DSM-5 Model
Het huidige standaardmodel in de diagnostiek is het categoriale model.
Hierbij wordt getoetst of iemand voldoet aan een specifiek aantal criteria
voor een bepaalde stoornis.
Algemene Diagnostische Criteria (De 3 P's)
Om van een PS te kunnen spreken, moet er voldaan worden aan de "3
P's":
1. Pervasief: Het patroon is star en aanwezig in een breed scala aan
persoonlijke en sociale situaties.
2. Pathologisch: Het leidt tot aanzienlijk lijden of beperkingen in
sociaal of beroepsmatig functioneren.
3. Persistent: Het patroon is stabiel, van lange duur en de oorsprong
ligt in de (vroege) volwassenheid.
Daarnaast moet het gedrag zichtbaar zijn op minstens twee van de
volgende gebieden: cognitie (waarneming), affectiviteit (emoties),
interpersoonlijk functioneren of impulsbeheersing.
Indeling in Clusters
De 10 erkende persoonlijkheidsstoornissen worden onderverdeeld in drie
groepen (clusters):
Cluster A: Het 'vreemde' of excentrieke cluster (±4% van de
bevolking)
Paranoïde PS: Voortdurend wantrouwen en achterdocht waarbij
motieven van anderen als kwaadwillig worden geïnterpreteerd.
Schizoïde PS: Afstandelijkheid in sociale relaties en een beperkt
bereik in emotionele expressie; de persoon heeft vaak geen
behoefte aan hechte banden.
3
, Schizotypische PS: Sociale tekortkomingen, acuut ongemak bij
intieme relaties, en cognitieve of perceptuele vervormingen (zoals
magisch denken of betrekkingsideeën).
Cluster B: Het 'dramatische', emotionele of onvoorspelbare cluster
(±3,5-4%)
Antisociale PS: Gebrek aan respect voor en schending van de
rechten van anderen; vaak gepaard gaand met bedrog en
impulsiviteit (diagnose pas vanaf 18 jaar).
Borderline PS: Instabiliteit in interpersoonlijke relaties, zelfbeeld en
emoties, naast duidelijke impulsiviteit en verlatingsangst.
Theatrale (Histrionische) PS: Buitensporige emotionaliteit en het
voortdurend zoeken van aandacht.
Narcistische PS: Grandioosheid, behoefte aan bewondering en een
diep gebrek aan empathie.
Cluster C: Het angstige of vreesachtige cluster (±3-9%)
Vermijdende PS: Sociale remming, gevoelens van
minderwaardigheid en extreme gevoeligheid voor negatieve
beoordelingen.
Afhankelijke PS: Een pervasieve en buitensporige behoefte om
verzorgd te worden, wat leidt tot onderdanig en claimend gedrag.
Dwangmatige (Obsessief-Compulsieve) PS: Preoccupatie met
ordelijkheid, perfectionisme en controle, ten koste van flexibiliteit en
efficiëntie.
3. Het Alternatieve DSM-5 Model (AMPD)
Onderzoekers merkten tekortkomingen op in het categoriale model, zoals
te veel overlap tussen diagnoses (comorbiditeit) en willekeurige
drempelwaarden (is 5 symptomen écht anders dan 4?). Daarom is er een
'hybride' model ontwikkeld.
De Kern van het Alternatieve Model
Dit model kijkt niet alleen naar 'vinkjes' bij symptomen, maar naar twee
hoofdpijlers:
Criterium A: Niveau van Persoonlijkheidsfunctioneren
Er wordt gekeken naar beperkingen in het functioneren van:
Het Zelf: Bestaande uit identiteit (uniekheid en zelfbeeld) en
zelfsturing (doelen stellen en reflectie).
o Identiteit: Dit gaat over het ervaren van jezelf als een uniek
individu met duidelijke grenzen tussen jezelf en anderen, Het
omvat de stabiliteit van je zelfbeeld, een accurate
zelfwaardering en het vermogen om een breed scala aan
emoties te ervaren en te reguleren
4
Klinische major / minor / keuzevak
+ DSM-5 criteria & alternatieve model apart onderdeel in de
samenvatting
+ Prevalentie tabel
1
,Algemene samenvatting
H1
1. Kernbegrippen: Wat is Persoonlijkheid?
Om een stoornis te begrijpen, moet eerst het concept 'persoonlijkheid'
helder zijn.
Persoonlijkheid: Dit verwijst naar de blijvende kenmerken en
gedragingen die de unieke aanpassing van een persoon aan het
leven vormen. Het omvat eigenschappen, interesses, drijfveren,
waarden, het zelfconcept, vaardigheden en emotionele patronen.
Het bepaalt hoe een individu zich adaptief (aanpassend) gedraagt in
de wereld.
Persoonlijkheidsstoornis (PS): Dit is een blijvend patroon van
innerlijke ervaringen en gedrag dat duidelijk afwijkt van de
verwachtingen binnen iemands cultuur. Dit patroon is pervasief
(alomtegenwoordig) en inflexibel, begint meestal in de
adolescentie of vroege volwassenheid, is stabiel over de tijd en leidt
tot klinisch significant lijden of beperkingen in het functioneren.
Egosyntoon vs. Egodystoon: Een belangrijk kenmerk van PS is
dat ze vaak egosyntoon zijn. Dit betekent dat de persoon zijn eigen
gedrag en gedachten als passend bij zichzelf ervaart. Dit is het
tegenovergestelde van egodystone stoornissen (zoals veel
angststoornissen), waarbij de patiënt zijn symptomen als vreemd of
ongewenst beschouwt.
Assen – oud diagnostisch systeem in de psychologie. Sinds de DSM-5 is dit
systeem afgeschaft, omdat het onderscheid tussen as-I en as-II vaak
kunstmatig bleek. Stoornissen overlappen in de praktijk veel, daardoor
was dit systeem soms verwarrend en weinig betrouwbaar.
Wat valt
As Naam Voorbeelden
hieronder?
Acute of
Depressie,
AS episodische
Klinische stoornissen angststoornissen,
I psychische
schizofrenie
klachten
Diepgewortelde,
Persoonlijkheidsstoornisse Borderline
AS langdurige
n & verstandelijke persoonlijkheidsstoornis,
II patronen in gedrag
beperking narcistische PS
en persoonlijkheid
2
, Wat valt
As Naam Voorbeelden
hieronder?
Lichamelijke
ziekten die invloed
AS
Somatische aandoeningen hebben op Diabetes, hersenletsel
III
psychisch
functioneren
AS Stressfactoren uit Relatieproblemen,
Psychosociale problemen
IV de omgeving werkloosheid
Hoe goed iemand
AS functioneert in het Sociale, werk- en
GAF-score (functioneren)
V dagelijks leven (0– zelfzorgproblemen
100)
2. Het Categoriale DSM-5 Model
Het huidige standaardmodel in de diagnostiek is het categoriale model.
Hierbij wordt getoetst of iemand voldoet aan een specifiek aantal criteria
voor een bepaalde stoornis.
Algemene Diagnostische Criteria (De 3 P's)
Om van een PS te kunnen spreken, moet er voldaan worden aan de "3
P's":
1. Pervasief: Het patroon is star en aanwezig in een breed scala aan
persoonlijke en sociale situaties.
2. Pathologisch: Het leidt tot aanzienlijk lijden of beperkingen in
sociaal of beroepsmatig functioneren.
3. Persistent: Het patroon is stabiel, van lange duur en de oorsprong
ligt in de (vroege) volwassenheid.
Daarnaast moet het gedrag zichtbaar zijn op minstens twee van de
volgende gebieden: cognitie (waarneming), affectiviteit (emoties),
interpersoonlijk functioneren of impulsbeheersing.
Indeling in Clusters
De 10 erkende persoonlijkheidsstoornissen worden onderverdeeld in drie
groepen (clusters):
Cluster A: Het 'vreemde' of excentrieke cluster (±4% van de
bevolking)
Paranoïde PS: Voortdurend wantrouwen en achterdocht waarbij
motieven van anderen als kwaadwillig worden geïnterpreteerd.
Schizoïde PS: Afstandelijkheid in sociale relaties en een beperkt
bereik in emotionele expressie; de persoon heeft vaak geen
behoefte aan hechte banden.
3
, Schizotypische PS: Sociale tekortkomingen, acuut ongemak bij
intieme relaties, en cognitieve of perceptuele vervormingen (zoals
magisch denken of betrekkingsideeën).
Cluster B: Het 'dramatische', emotionele of onvoorspelbare cluster
(±3,5-4%)
Antisociale PS: Gebrek aan respect voor en schending van de
rechten van anderen; vaak gepaard gaand met bedrog en
impulsiviteit (diagnose pas vanaf 18 jaar).
Borderline PS: Instabiliteit in interpersoonlijke relaties, zelfbeeld en
emoties, naast duidelijke impulsiviteit en verlatingsangst.
Theatrale (Histrionische) PS: Buitensporige emotionaliteit en het
voortdurend zoeken van aandacht.
Narcistische PS: Grandioosheid, behoefte aan bewondering en een
diep gebrek aan empathie.
Cluster C: Het angstige of vreesachtige cluster (±3-9%)
Vermijdende PS: Sociale remming, gevoelens van
minderwaardigheid en extreme gevoeligheid voor negatieve
beoordelingen.
Afhankelijke PS: Een pervasieve en buitensporige behoefte om
verzorgd te worden, wat leidt tot onderdanig en claimend gedrag.
Dwangmatige (Obsessief-Compulsieve) PS: Preoccupatie met
ordelijkheid, perfectionisme en controle, ten koste van flexibiliteit en
efficiëntie.
3. Het Alternatieve DSM-5 Model (AMPD)
Onderzoekers merkten tekortkomingen op in het categoriale model, zoals
te veel overlap tussen diagnoses (comorbiditeit) en willekeurige
drempelwaarden (is 5 symptomen écht anders dan 4?). Daarom is er een
'hybride' model ontwikkeld.
De Kern van het Alternatieve Model
Dit model kijkt niet alleen naar 'vinkjes' bij symptomen, maar naar twee
hoofdpijlers:
Criterium A: Niveau van Persoonlijkheidsfunctioneren
Er wordt gekeken naar beperkingen in het functioneren van:
Het Zelf: Bestaande uit identiteit (uniekheid en zelfbeeld) en
zelfsturing (doelen stellen en reflectie).
o Identiteit: Dit gaat over het ervaren van jezelf als een uniek
individu met duidelijke grenzen tussen jezelf en anderen, Het
omvat de stabiliteit van je zelfbeeld, een accurate
zelfwaardering en het vermogen om een breed scala aan
emoties te ervaren en te reguleren
4
