ECONOMIE VAN NATUURLIJKE HULPBRONNEN – 2026
Inhoudsopgave
1. Inleidende begrippen ........................................................................................................................................................ 3
1.1 Ecosysteembenadering .............................................................................................................................................. 3
1.2 Duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen ........................................................................................................ 9
1.3 Schaarste .................................................................................................................................................................. 12
1.4 Bronnen .................................................................................................................................................................... 15
2. Inleiding tot natuurlijke hulpbronnen ............................................................................................................................ 16
2.1 Cycles as foundations ............................................................................................................................................... 17
2.2 Natuurlijke hulpbronnen .......................................................................................................................................... 20
2.3 Hernieuwbare energie .............................................................................................................................................. 24
2.4 UNFC ......................................................................................................................................................................... 26
2.5 Schattingen ............................................................................................................................................................... 27
2.6 Slot............................................................................................................................................................................ 29
3. Hernieuwbare hulpbronnen: transitie naar een koolstofarme economie ..................................................................... 31
3.1 Introductie ................................................................................................................................................................ 31
3.2 Status ........................................................................................................................................................................ 33
3.3 Transformatie ........................................................................................................................................................... 34
3.4 Deelsystemen ........................................................................................................................................................... 35
Elektriciteit ...................................................................................................................................................................... 35
Warmte ........................................................................................................................................................................... 42
transport ......................................................................................................................................................................... 43
4. Hernieuwbare hulpbronnen (water en natuur) .............................................................................................................. 45
4.1 Water – prijszetting .................................................................................................................................................. 45
4.2 Water - verhandelbare waterrechten ..................................................................................................................... 51
4.3 Economische markten voor natuurontwikkeling en -behoud .................................................................................. 53
5. Niet-hernieuwbare hulpbronnen .................................................................................................................................... 58
5.1 Intro ............................................................................................................................................................................ 58
5.2 Hulpbronnen toewijzen doorheen de tijd ................................................................................................................. 60
Hulpbronnen toewijzen doorheen tijd: twee perioden .................................................................................................. 60
Hulpbronnen toewijzen doorheen tijd: n perioden ........................................................................................................ 63
Hotelling model .............................................................................................................................................................. 64
6. Niet-hernieuwbare hulpbronnen - CRM ......................................................................................................................... 69
6.1 Kritieke grondstoffen en hun waardeketen ............................................................................................................... 69
6.2 Kwetsbaarheden en uitdagingen ................................................................................................................................ 71
Exploratie en mijnbouw .................................................................................................................................................. 72
Recyclage ........................................................................................................................................................................ 74
Substitutie ....................................................................................................................................................................... 76
Handelsbeleid ................................................................................................................................................................. 77
1
, Strategische voorraad ..................................................................................................................................................... 78
7. MFA: Material Flow Analysis .......................................................................................................................................... 79
Wat is een materiaalstroomanalyse? Hoe voer je een MFA uit? ....................................................................................... 80
Hoe doe je een MFA? ......................................................................................................................................................... 83
MFA tools ........................................................................................................................................................................ 88
8. MFA Excel ....................................................................................................................................................................... 89
9. Excursie geothermiecentrale VITO – Mol ....................................................................................................................... 96
10. Technische – economische – reële optie analyse .................................................................................................... 96
10.1 Introductie geologie ................................................................................................................................................. 96
10.2 Introductie tot reële optie theorie ........................................................................................................................... 98
10.3 Real options approach .............................................................................................................................................100
10.4 Praktische toepassing van Real Options-analyse: beslissing om te investeren onder onzekerheid .......................101
11. Sociale aspecten – zelfstudie ..................................................................................................................................107
2
, 1. Inleidende begrippen
Leerdoelen van OO:
- verschillende economische benaderingen voor het beheer van hernieuwbare en niet-hernieuwbare hulpbronnen
uitleggen.
- Materiaalstroomanalyse/techno-eco toepassen voor een specifiek product of proces.
- duiden wat de moeilijkheden zijn om geologische, economische, milieu, en sociale overwegingen te integreren in
bestaand beleid omtrent het duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen
Evaluatie: schriftelijk examen, gesloten boek, theorievragen + oefeningen
LES 1 INHOUD
laatste 2 papers belangrijker!
1.1 ECOSYSTEEMBENADERING
➔ Paper De Groot (2006)
Voorbeelden natuurlijke hulpbronnen? Ijzer, ertsen, mineralen, hout, water, bossen (habitat dieren, recreatie mensen:
natuurlijke ecosystemen maar soms ook zelf aanleggen voor hout), gebruik van warmte uit de ondergrond, zon, wind,
biomassa, atmosfeer (probleem: te veel broeikasgassen uitstoten en opwarming aarde), enz.
(Niet enkel voor hulpbronnen winnen maar kan ook dienen opslag)
Natuurlijke hulpbronnen = tastbare materialen die we terugvinden in de natuurlijke omgeving
(niet allemaal even tastbaar: zon)
Natuurlijke hulpbronnen bestaan niet geïsoleerd → Ecosysteem
Ecosysteem = systeem waarin levende zaken (planten, dieren, bacteriën, enz.) en hun niet-levende omgeving als
functionele eenheid op elkaar inwerken
➔ Voorbeelden natuurlijke hulpbronnen als onderdeel van ecosysteem? Vb. vis als onderdeel van marine
omgeving, dier/plantensoort in bos
3
, Omschrijf natuurlijke hulpbronnen als onderdeel van een ecosysteem
gaat om kringlopen: abiotische omgeving, watercyclus, koolstofcyclus uit niet-levende omgeving: gesteente-omgeving
opzet cursus: versch eco of versch markten en proberen teruggrijpen naar deze cyclussen (linken!)
Ecosysteembenadering & ecosysteemdiensten
➔ Populatie = dezelfde soorten vormen samen een populatie
➔ Gemeenschap (community) = verschillende populaties
➔ Ecosysteem = biosfeer: band op aarde tussen gemeenschappen waar zich al het leven afspeelt
Waarom zijn natuurlijke hulpbronnen/ecosystemen belangrijk?
Probleem?
- Bij besluitvorming wordt er geen rekening gehouden met alle diensten
(hoe ervoor zorgen dat deze niet uitgeput raken)
o Het belang van ALLE ecosysteemfuncties en ecosysteemdiensten specifiëren
o Ontwerp van een classificatiesysteem
Ecosysteemfuncties en ecosysteemdiensten
Ecosysteemfuncties omschrijven biofysische relaties (natuurlijk kapitaal)
- Regulerende functies / Productiefuncties / Informatiefuncties / Woonfuncties / Dragerfuncties Ondersteunende
ecosysteemfuncties
Ecosysteemdiensten zijn gelinkt aan menselijke activiteiten
- Elke ecosysteemfunctie levert één of meerdere ecosysteemdiensten
- Overzicht obv De Groot et al. 2006
- Ook andere categorisering
4
Inhoudsopgave
1. Inleidende begrippen ........................................................................................................................................................ 3
1.1 Ecosysteembenadering .............................................................................................................................................. 3
1.2 Duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen ........................................................................................................ 9
1.3 Schaarste .................................................................................................................................................................. 12
1.4 Bronnen .................................................................................................................................................................... 15
2. Inleiding tot natuurlijke hulpbronnen ............................................................................................................................ 16
2.1 Cycles as foundations ............................................................................................................................................... 17
2.2 Natuurlijke hulpbronnen .......................................................................................................................................... 20
2.3 Hernieuwbare energie .............................................................................................................................................. 24
2.4 UNFC ......................................................................................................................................................................... 26
2.5 Schattingen ............................................................................................................................................................... 27
2.6 Slot............................................................................................................................................................................ 29
3. Hernieuwbare hulpbronnen: transitie naar een koolstofarme economie ..................................................................... 31
3.1 Introductie ................................................................................................................................................................ 31
3.2 Status ........................................................................................................................................................................ 33
3.3 Transformatie ........................................................................................................................................................... 34
3.4 Deelsystemen ........................................................................................................................................................... 35
Elektriciteit ...................................................................................................................................................................... 35
Warmte ........................................................................................................................................................................... 42
transport ......................................................................................................................................................................... 43
4. Hernieuwbare hulpbronnen (water en natuur) .............................................................................................................. 45
4.1 Water – prijszetting .................................................................................................................................................. 45
4.2 Water - verhandelbare waterrechten ..................................................................................................................... 51
4.3 Economische markten voor natuurontwikkeling en -behoud .................................................................................. 53
5. Niet-hernieuwbare hulpbronnen .................................................................................................................................... 58
5.1 Intro ............................................................................................................................................................................ 58
5.2 Hulpbronnen toewijzen doorheen de tijd ................................................................................................................. 60
Hulpbronnen toewijzen doorheen tijd: twee perioden .................................................................................................. 60
Hulpbronnen toewijzen doorheen tijd: n perioden ........................................................................................................ 63
Hotelling model .............................................................................................................................................................. 64
6. Niet-hernieuwbare hulpbronnen - CRM ......................................................................................................................... 69
6.1 Kritieke grondstoffen en hun waardeketen ............................................................................................................... 69
6.2 Kwetsbaarheden en uitdagingen ................................................................................................................................ 71
Exploratie en mijnbouw .................................................................................................................................................. 72
Recyclage ........................................................................................................................................................................ 74
Substitutie ....................................................................................................................................................................... 76
Handelsbeleid ................................................................................................................................................................. 77
1
, Strategische voorraad ..................................................................................................................................................... 78
7. MFA: Material Flow Analysis .......................................................................................................................................... 79
Wat is een materiaalstroomanalyse? Hoe voer je een MFA uit? ....................................................................................... 80
Hoe doe je een MFA? ......................................................................................................................................................... 83
MFA tools ........................................................................................................................................................................ 88
8. MFA Excel ....................................................................................................................................................................... 89
9. Excursie geothermiecentrale VITO – Mol ....................................................................................................................... 96
10. Technische – economische – reële optie analyse .................................................................................................... 96
10.1 Introductie geologie ................................................................................................................................................. 96
10.2 Introductie tot reële optie theorie ........................................................................................................................... 98
10.3 Real options approach .............................................................................................................................................100
10.4 Praktische toepassing van Real Options-analyse: beslissing om te investeren onder onzekerheid .......................101
11. Sociale aspecten – zelfstudie ..................................................................................................................................107
2
, 1. Inleidende begrippen
Leerdoelen van OO:
- verschillende economische benaderingen voor het beheer van hernieuwbare en niet-hernieuwbare hulpbronnen
uitleggen.
- Materiaalstroomanalyse/techno-eco toepassen voor een specifiek product of proces.
- duiden wat de moeilijkheden zijn om geologische, economische, milieu, en sociale overwegingen te integreren in
bestaand beleid omtrent het duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen
Evaluatie: schriftelijk examen, gesloten boek, theorievragen + oefeningen
LES 1 INHOUD
laatste 2 papers belangrijker!
1.1 ECOSYSTEEMBENADERING
➔ Paper De Groot (2006)
Voorbeelden natuurlijke hulpbronnen? Ijzer, ertsen, mineralen, hout, water, bossen (habitat dieren, recreatie mensen:
natuurlijke ecosystemen maar soms ook zelf aanleggen voor hout), gebruik van warmte uit de ondergrond, zon, wind,
biomassa, atmosfeer (probleem: te veel broeikasgassen uitstoten en opwarming aarde), enz.
(Niet enkel voor hulpbronnen winnen maar kan ook dienen opslag)
Natuurlijke hulpbronnen = tastbare materialen die we terugvinden in de natuurlijke omgeving
(niet allemaal even tastbaar: zon)
Natuurlijke hulpbronnen bestaan niet geïsoleerd → Ecosysteem
Ecosysteem = systeem waarin levende zaken (planten, dieren, bacteriën, enz.) en hun niet-levende omgeving als
functionele eenheid op elkaar inwerken
➔ Voorbeelden natuurlijke hulpbronnen als onderdeel van ecosysteem? Vb. vis als onderdeel van marine
omgeving, dier/plantensoort in bos
3
, Omschrijf natuurlijke hulpbronnen als onderdeel van een ecosysteem
gaat om kringlopen: abiotische omgeving, watercyclus, koolstofcyclus uit niet-levende omgeving: gesteente-omgeving
opzet cursus: versch eco of versch markten en proberen teruggrijpen naar deze cyclussen (linken!)
Ecosysteembenadering & ecosysteemdiensten
➔ Populatie = dezelfde soorten vormen samen een populatie
➔ Gemeenschap (community) = verschillende populaties
➔ Ecosysteem = biosfeer: band op aarde tussen gemeenschappen waar zich al het leven afspeelt
Waarom zijn natuurlijke hulpbronnen/ecosystemen belangrijk?
Probleem?
- Bij besluitvorming wordt er geen rekening gehouden met alle diensten
(hoe ervoor zorgen dat deze niet uitgeput raken)
o Het belang van ALLE ecosysteemfuncties en ecosysteemdiensten specifiëren
o Ontwerp van een classificatiesysteem
Ecosysteemfuncties en ecosysteemdiensten
Ecosysteemfuncties omschrijven biofysische relaties (natuurlijk kapitaal)
- Regulerende functies / Productiefuncties / Informatiefuncties / Woonfuncties / Dragerfuncties Ondersteunende
ecosysteemfuncties
Ecosysteemdiensten zijn gelinkt aan menselijke activiteiten
- Elke ecosysteemfunctie levert één of meerdere ecosysteemdiensten
- Overzicht obv De Groot et al. 2006
- Ook andere categorisering
4
