Filosofie van Besturen en Organiseren
Thema 1 – moderniteit als project van bevrijding
Hoorcollege 1
Literatuur: Ad Verbrugge, Govert Buijs & Jelle van Baardewijk, Het goede
leven en de vrije markt. Rotterdam: Lemniscaat 2018, hsk 4, 5 en 6, pp.
95 – 161.
Wat is moderniteit?
- Moderniteit kent verschillende onderdelen/assen/aspecten.
- Gemeenschappelijk kenmerk – rode draad:
o Modernisering als project van bevrijding
- Paradoxale of soms ronduit tegenstrijdige beweging -> is het wel
vrijheid?
- Centrale rol verlichting
Centrale rol verlichting
Verlichting -> periode in westerse cultuurgeschiedenis (17e en 18e eeuw).
Kritiek op traditionele instituties: kerk en staat.
De rede moet het werk doen, dat mensen nadenken en daarom kritiek op
tradities zoals staatsmacht en religieuze macht.
Je bevrijdt je van de instituties, de kerk en de macht van hen. Mensen
krijgen burgerrechten en mensenrechten in de moderne staat
Bevrijding in verschillende opzichten:
- Opkomst van het autonome individu
o ‘’Ik bepaal zelf’’ -> Descartes: testen waar je overal over kan
twijfelen en als dat niet meer kan is het absolute kennis’’
- De rationalisering van het wereldbeeld
o Kritiek op kerk en staat -> wetenschap gaat je bevrijden van
oude gedachtes die er waren. Meer systematiseren en
ordening in samenleving, zoals wetgeving.
- Opkomst van moderne techniek
, o Door techniek wordt onze afhankelijkheid van de natuur
beperkt -> Bacon wilde techniek gebruiken om
leefomstandigheden van de mensen te verbeteren
- De organisatie van maatschappelijk leven in burgerlijke instituties en
de rechtsstaat
o Scheiding van machten, je kan je gelijk halen binnen die
machten. Staat bepaalt wat goed en slecht is. De gelijkheid
tussen mensen en dat je je rechten kan afdwingen. Die zijn te
vinden in de instituties. Instituties zijn organisaties vanuit de
staat.
- Economisering/in het bijzonder liberaal kapitalistische vorm
o Vrije markt zijn werk laten doen met vrije individuen. Ook
negatieve kanten dat je juist niet bevrijd bent.
Het autonome individu
Grote rol protestantisme. Gaat om het geloof alleen, waarlijk, innerlijk
geloof is enige doorslaggevende criterium op een goed leven. Mens komt
alleen tegenover God te staan, vanuit eigen geweten, draagt
verantwoordelijkheid voor zijn geloof, zonder kerkelijke bemiddeling ->
draagt bij aan idee autonome individu
- Mens als subject: cogito ergo sum (Descartes)
o -> ‘’ik denk dus ik ben’’ stelt dat vermogen om te twijfelen en
te denken het bewijs is van eigen bestaan
- John Locke – liberalisme: life, liberty, property
o Life = recht op overleving en fysieke veiligheid
o Liberty = recht om eigen beslissingen te nemen en handelen
zonder willekeurige beperkingen
o Property = recht op bezit, noodzakelijk voor overleving, en de
vruchten van arbeid
- Heldere eigendomsrechten en inperking macht adel/kroon
17e eeuw – Descartes en Spinoza in NL. De mens als subject die zichzelf
continu moet toetsen. Je toetst je eigen motieven en of deze zuiver zijn.
Vinden van de grondslag van absolute zekere kennis. Kennis toetsen door
onderzoeken waar je aan kan twijfelen. Bestand tegen iedere vorm van
twijfel? Dan een zeker uitgangspunt -> het ‘’ik’’ word de grondslag
Kant: grondlegger mensenrechten
Kritische filosofie van Kant: begrenzing van de natuurwetenschap
, - Kant stelt dat natuurwetenschap alleen kennis kan geven over wat
we kunnen ervaren, niet over alles wat bestaat
De wereld van verschijnselen (natuur) versus het ding op zich (Ding an
sich) -> in natuurwetenschappen is alles mechanisch causaal bepaald (wat
jij doet is niks anders dan product van keten van oorzaken). Vergissing van
het betreft niet het ding op zich, maar hoe het aan ons verschijnt. Vrijheid
is denkbaar.
- We kennen de wereld zoals die aan ons verschijnt, maar niet hoe
werkelijkheid op zichzelf is
De mogelijkheid van menselijke vrijheid en de vrije persoon is een doel op
zich. In verhouding tot ander moet je zo handelen dat je het altijd als doel
op zich behandelt.
- Omdat vrijheid niet tot natuur behoort, maar tot morele sfeer, blijft
vrijheid filosofisch mogelijk
- Mensen mogen niet alleen als middel gebruikt worden, moeten altijd
als doel opzich behandeld
De waardigheid van de mens als autonoom wezen. Je bent daarnaast ook
verantwoordelijk voor jezelf.
- Menselijke waardigheid uit vermogen om zelf morele wetten te
geven en daarnaar te handelen
Zichzelf de wet opleggen: de zedenwet.
Ons eigen kenvermogen mede de wereld die aan ons verschijnt
structureert of vormgeeft
- Ons kenvermogen ordent en structureert onze ervaringen
(bijvoorbeeld via ruimte, tijd en oorzaak-gevolg), waardoor de
werkelijkheid aan ons verschijnt in een bepaalde vorm.
Existentialisme en de bevrijding van de burgercultuur
Existentialisme benadrukt individuele vrijheid en verantwoordelijkheid als
bevrijding van vaststaande burgerlijke normen
Nogmaals protestantisme: Kierkegaard en de herontdekking van de
enkeling
Doorwerking in 20e eeuw: Japsers, Heidegger, Sartre en de Beauvoir
, Individuele mens (de enkeling) staat centraal en moet zelf keuzes maken,
ook wanneer die keuzes niet volgens algemene morele regels te
rechtvaardigen zijn.
De revolutie van de jaren 60:
- Kritiek op nationalistische burgercultuur
o Traditionele, autoritaire en nationale waarden worden
afgewezen als beklemmend en onvrij
- Ideaal van authenticiteit
Doorslaan van subjectiviteit: dat bepaal ik zelf wel, centrale rol van
zogenaamd ‘’eigen mening, gevoel, wil, zin’’. Individu is enige wat nog
overblijft. Dit is niet hoe het concept autonomie ooit is ontstaan.
Bevrijding en rationalisering
Verlichting en rationalisering van het wereldbeeld
- Wereld steeds meer verklaard via rationele wetten in plaats van
religieuze of mythische verklaringen
Overgang geocentrisch -> heliocentrisch wereldbeeld
Aanval op geloof (bijgeloof) en opkomst van nieuwe natuurkunde. Gaat
vooral uit dat wat breekbaar is of kwantificeerbaar
Grote rol Descartes: wereld als res extensa
- Uitgebreide levenloze mechanische substantie. In kern is de
objectieve werkelijkheid niks anders dan mechanische processen.
Wereld als werkelijkheid los van de geest, neemt ruimte in, is
meetbaar, kan rationeel gekend worden.
Opkomst van empiristen = meten en proefopstellingen maken en
vervolgens rekenen. Samenspel van natuurkrachten die wij moeten
onderzoeken en dmv techniek kunnen beheersen. De natuur wordt iets
neutraals.
Experimentele natuurwetenschap: neutralisering van natuur en
berekenbaar/beheersbaar maken ervan.
- Natuur beschouwd als waardevrij en wordt berekenbaar en
beheersbaar gemaakt door experimenten
Moderne techniek
Thema 1 – moderniteit als project van bevrijding
Hoorcollege 1
Literatuur: Ad Verbrugge, Govert Buijs & Jelle van Baardewijk, Het goede
leven en de vrije markt. Rotterdam: Lemniscaat 2018, hsk 4, 5 en 6, pp.
95 – 161.
Wat is moderniteit?
- Moderniteit kent verschillende onderdelen/assen/aspecten.
- Gemeenschappelijk kenmerk – rode draad:
o Modernisering als project van bevrijding
- Paradoxale of soms ronduit tegenstrijdige beweging -> is het wel
vrijheid?
- Centrale rol verlichting
Centrale rol verlichting
Verlichting -> periode in westerse cultuurgeschiedenis (17e en 18e eeuw).
Kritiek op traditionele instituties: kerk en staat.
De rede moet het werk doen, dat mensen nadenken en daarom kritiek op
tradities zoals staatsmacht en religieuze macht.
Je bevrijdt je van de instituties, de kerk en de macht van hen. Mensen
krijgen burgerrechten en mensenrechten in de moderne staat
Bevrijding in verschillende opzichten:
- Opkomst van het autonome individu
o ‘’Ik bepaal zelf’’ -> Descartes: testen waar je overal over kan
twijfelen en als dat niet meer kan is het absolute kennis’’
- De rationalisering van het wereldbeeld
o Kritiek op kerk en staat -> wetenschap gaat je bevrijden van
oude gedachtes die er waren. Meer systematiseren en
ordening in samenleving, zoals wetgeving.
- Opkomst van moderne techniek
, o Door techniek wordt onze afhankelijkheid van de natuur
beperkt -> Bacon wilde techniek gebruiken om
leefomstandigheden van de mensen te verbeteren
- De organisatie van maatschappelijk leven in burgerlijke instituties en
de rechtsstaat
o Scheiding van machten, je kan je gelijk halen binnen die
machten. Staat bepaalt wat goed en slecht is. De gelijkheid
tussen mensen en dat je je rechten kan afdwingen. Die zijn te
vinden in de instituties. Instituties zijn organisaties vanuit de
staat.
- Economisering/in het bijzonder liberaal kapitalistische vorm
o Vrije markt zijn werk laten doen met vrije individuen. Ook
negatieve kanten dat je juist niet bevrijd bent.
Het autonome individu
Grote rol protestantisme. Gaat om het geloof alleen, waarlijk, innerlijk
geloof is enige doorslaggevende criterium op een goed leven. Mens komt
alleen tegenover God te staan, vanuit eigen geweten, draagt
verantwoordelijkheid voor zijn geloof, zonder kerkelijke bemiddeling ->
draagt bij aan idee autonome individu
- Mens als subject: cogito ergo sum (Descartes)
o -> ‘’ik denk dus ik ben’’ stelt dat vermogen om te twijfelen en
te denken het bewijs is van eigen bestaan
- John Locke – liberalisme: life, liberty, property
o Life = recht op overleving en fysieke veiligheid
o Liberty = recht om eigen beslissingen te nemen en handelen
zonder willekeurige beperkingen
o Property = recht op bezit, noodzakelijk voor overleving, en de
vruchten van arbeid
- Heldere eigendomsrechten en inperking macht adel/kroon
17e eeuw – Descartes en Spinoza in NL. De mens als subject die zichzelf
continu moet toetsen. Je toetst je eigen motieven en of deze zuiver zijn.
Vinden van de grondslag van absolute zekere kennis. Kennis toetsen door
onderzoeken waar je aan kan twijfelen. Bestand tegen iedere vorm van
twijfel? Dan een zeker uitgangspunt -> het ‘’ik’’ word de grondslag
Kant: grondlegger mensenrechten
Kritische filosofie van Kant: begrenzing van de natuurwetenschap
, - Kant stelt dat natuurwetenschap alleen kennis kan geven over wat
we kunnen ervaren, niet over alles wat bestaat
De wereld van verschijnselen (natuur) versus het ding op zich (Ding an
sich) -> in natuurwetenschappen is alles mechanisch causaal bepaald (wat
jij doet is niks anders dan product van keten van oorzaken). Vergissing van
het betreft niet het ding op zich, maar hoe het aan ons verschijnt. Vrijheid
is denkbaar.
- We kennen de wereld zoals die aan ons verschijnt, maar niet hoe
werkelijkheid op zichzelf is
De mogelijkheid van menselijke vrijheid en de vrije persoon is een doel op
zich. In verhouding tot ander moet je zo handelen dat je het altijd als doel
op zich behandelt.
- Omdat vrijheid niet tot natuur behoort, maar tot morele sfeer, blijft
vrijheid filosofisch mogelijk
- Mensen mogen niet alleen als middel gebruikt worden, moeten altijd
als doel opzich behandeld
De waardigheid van de mens als autonoom wezen. Je bent daarnaast ook
verantwoordelijk voor jezelf.
- Menselijke waardigheid uit vermogen om zelf morele wetten te
geven en daarnaar te handelen
Zichzelf de wet opleggen: de zedenwet.
Ons eigen kenvermogen mede de wereld die aan ons verschijnt
structureert of vormgeeft
- Ons kenvermogen ordent en structureert onze ervaringen
(bijvoorbeeld via ruimte, tijd en oorzaak-gevolg), waardoor de
werkelijkheid aan ons verschijnt in een bepaalde vorm.
Existentialisme en de bevrijding van de burgercultuur
Existentialisme benadrukt individuele vrijheid en verantwoordelijkheid als
bevrijding van vaststaande burgerlijke normen
Nogmaals protestantisme: Kierkegaard en de herontdekking van de
enkeling
Doorwerking in 20e eeuw: Japsers, Heidegger, Sartre en de Beauvoir
, Individuele mens (de enkeling) staat centraal en moet zelf keuzes maken,
ook wanneer die keuzes niet volgens algemene morele regels te
rechtvaardigen zijn.
De revolutie van de jaren 60:
- Kritiek op nationalistische burgercultuur
o Traditionele, autoritaire en nationale waarden worden
afgewezen als beklemmend en onvrij
- Ideaal van authenticiteit
Doorslaan van subjectiviteit: dat bepaal ik zelf wel, centrale rol van
zogenaamd ‘’eigen mening, gevoel, wil, zin’’. Individu is enige wat nog
overblijft. Dit is niet hoe het concept autonomie ooit is ontstaan.
Bevrijding en rationalisering
Verlichting en rationalisering van het wereldbeeld
- Wereld steeds meer verklaard via rationele wetten in plaats van
religieuze of mythische verklaringen
Overgang geocentrisch -> heliocentrisch wereldbeeld
Aanval op geloof (bijgeloof) en opkomst van nieuwe natuurkunde. Gaat
vooral uit dat wat breekbaar is of kwantificeerbaar
Grote rol Descartes: wereld als res extensa
- Uitgebreide levenloze mechanische substantie. In kern is de
objectieve werkelijkheid niks anders dan mechanische processen.
Wereld als werkelijkheid los van de geest, neemt ruimte in, is
meetbaar, kan rationeel gekend worden.
Opkomst van empiristen = meten en proefopstellingen maken en
vervolgens rekenen. Samenspel van natuurkrachten die wij moeten
onderzoeken en dmv techniek kunnen beheersen. De natuur wordt iets
neutraals.
Experimentele natuurwetenschap: neutralisering van natuur en
berekenbaar/beheersbaar maken ervan.
- Natuur beschouwd als waardevrij en wordt berekenbaar en
beheersbaar gemaakt door experimenten
Moderne techniek
