Vrije Universiteit Brussel
Samenvatting
Bedrijfseconomie
Prof. Dr. Nikolas Vander Vennet
AJ 2025-2026
,INHOUD
THEORIE
Hoofdstuk 1. De fundamenten van bedrijfseconomie ..................................................................... 1
1.1 Wat is bedrijfseconomie? ............................................................................................................1
1.2 Belangrijke concepten voor managers ..........................................................................................1
Hoofdstuk 2. Marktwerking: vraag en aanbod ................................................................................. 5
2.1 Belang voor managers .................................................................................................................5
2.2 Vraag..........................................................................................................................................5
2.3 Aanbod ......................................................................................................................................7
2.4 Marktevenwicht in perfecte competitie ........................................................................................9
2.5 Marktinterventies ...................................................................................................................... 10
2.6 Comparative statica .................................................................................................................. 11
Hoofdstuk 3. Kwantitatieve vraaganalyse .....................................................................................12
3.1 Nood aan kwantitatieve vraaganalyse ........................................................................................ 12
3.2 (Boog)elasticiteit ....................................................................................................................... 12
3.3 Eigen prijselasticiteit van de vraag .............................................................................................. 12
3.4 Interpretatie van (eigen prijs)elasticiteit van de vraag .................................................................. 13
3.5 Belang van vraagelasticiteit voor managers ................................................................................ 13
3.6 Elasticiteit en opbrengst ............................................................................................................ 13
3.7 Belang van vraagelasticiteit voor managers ................................................................................ 14
3.8 Extreme vraagelasticiteiten ....................................................................................................... 14
3.9 Factoren die de prijselasticiteit impacteren ................................................................................ 15
3.10 Andere belangrijke elasticiteiten .............................................................................................. 15
3.11 Elasticiteit afleiden uit lineaire vraagfunctie .............................................................................. 16
Hoofdstuk 4. Theorie van consumentengedrag .............................................................................17
4.1 Belang voor managers ............................................................................................................... 17
4.2 Consumentengedrag ................................................................................................................ 17
4.3 Model: voorkeuren .................................................................................................................... 17
4.4 Model ....................................................................................................................................... 18
4.5 De marginale substitutievoet (MRS) ........................................................................................... 18
4.6 Beperkingen ............................................................................................................................. 19
4.7 Consumentenevenwicht ........................................................................................................... 20
4.8 Comparatieve statica ................................................................................................................ 21
4.9 Implicaties voor werknemers ..................................................................................................... 22
4.10 Implicaties voor managers ....................................................................................................... 22
4.11 Relatie tussen indifferentiecurves en vraagcurves ..................................................................... 23
, 4.12 Marktvraagcurve ..................................................................................................................... 23
Hoofdstuk 5. Productieprocessen en kosten ................................................................................24
5.1 Relevantie voor managers ......................................................................................................... 24
5.2 Productiefunctie ....................................................................................................................... 24
5.3 Korte versus langetermijnbeslissingen ....................................................................................... 24
5.4 Maatstaven van productiviteit .................................................................................................... 25
5.5 Link tussen total, average and marginal product ......................................................................... 25
5.6 De manager en het productieproces .......................................................................................... 26
5.7 Algebraïsche productiefuncties ................................................................................................. 26
5.8 Isokwanten en isokostlijnen....................................................................................................... 27
5.9 Kostencomplementariteit .......................................................................................................... 31
Hoofdstuk 6. De organisatie van het bedrijf ...................................................................................32
6.1 Inputverwerving ........................................................................................................................ 32
6.2 Gespecialiseerde investeringen ................................................................................................. 33
6.3 Optimale inputverwerving .......................................................................................................... 34
6.4 Principal-agent theorie .............................................................................................................. 35
Hoofdstuk 7. The nature of industry ..............................................................................................37
7.1 Inleiding ................................................................................................................................... 37
7.2 Marktstructuur .......................................................................................................................... 37
7.3 Conduct ................................................................................................................................... 40
7.4 Performance ............................................................................................................................. 42
7.5 The structure-conduct-performance paradigm ........................................................................... 43
7.6 Relatie tot Porter’s vijfkrachtenmodel ........................................................................................ 43
Hoofdstuk 8. Marktstructuur in competitieve markten ..................................................................44
8.1 Marktmacht .............................................................................................................................. 44
8.2 Perfecte competitie................................................................................................................... 44
8.3 Marktevenwicht in perfecte competitie ...................................................................................... 44
8.4 Consumenten- en producentensurplus ...................................................................................... 45
8.5 Pareto inefficiëntie en deadweight loss ...................................................................................... 46
8.6 Marktvraag en de vraag voor een bedrijf ...................................................................................... 47
8.7 Optimale outputbeslissing ........................................................................................................ 47
Hoofdstuk 9. Monopolie ...............................................................................................................48
9.1 Marktmacht .............................................................................................................................. 48
9.2 Monopolie ................................................................................................................................ 48
9.3 Winstmaximalisatie .................................................................................................................. 49
9.4 Markup pricing .......................................................................................................................... 50
9.5 Pareto inefficiëntie en deadweight loss ...................................................................................... 50
, 9.6 Natuurlijke monopolie ............................................................................................................... 50
Hoofdstuk 10. Monopolistische competitie en prijsstrategieën .....................................................51
10.1 Inleiding ................................................................................................................................. 51
10.2 Prijsstrategieën ....................................................................................................................... 51
10.2.1 Prijsdiscriminatie .............................................................................................................. 52
10.2.2 Bundelen ......................................................................................................................... 54
10.2.3 Tweeledige prijszetting ...................................................................................................... 55
10.2.4 Blokprijzing....................................................................................................................... 55
10.3 Evenwicht monopolistische competitie .................................................................................... 56
Hoofdstuk 11. Oligopolie..............................................................................................................57
11.1 Inleiding ................................................................................................................................. 57
11.2 Oligopolie: marktmodellen/oligopolistische strategieën ............................................................ 57
11.2.1 Overzicht.......................................................................................................................... 57
11.2.2 STackelberg model: hoeveelheidsleiderschap .................................................................... 58
11.2.3 Cournot model: simultane outputkeuze ............................................................................. 60
11.2.4 Prijsleiderschap ................................................................................................................ 61
11.2.5 Bertrand model: simultane prijszetting ............................................................................... 62
11.2.6 Collusie (kartel) ................................................................................................................ 63
11.2.7 Vergelijking uitkomsten (lineaire vraagfunctie) .................................................................... 63
Hoofdstuk 12. Speltheorie ...........................................................................................................64
Hoofdstuk 13. Competition policy ................................................................................................69
13.1 Competition and competition policy ........................................................................................ 69
13.2 Overzicht van les vandaag ....................................................................................................... 69
13.2.1 Antitrust ........................................................................................................................... 70
13.2.2 Merger control .................................................................................................................. 72
13.2.3 State aid ........................................................................................................................... 73
Hoofdstuk 14. Investeringsanalyse ...............................................................................................75
14.1 Incrementele kasstromen ........................................................................................................ 75
14.2 Cost of capital berekenen in een bedrijfscontext ....................................................................... 77
14.3 Investeringen waarderen en rangschikken ................................................................................ 78
14.3.1 Net present value ............................................................................................................. 78
14.3.2 Rentabiliteitsindex ............................................................................................................ 79
14.3.3 Internal rate of return ........................................................................................................ 79
14.3.4 Terugverdientijd ................................................................................................................ 80
14.3.5 Break-even analyse ........................................................................................................... 80
14.4 Beperkingen npv, pi, and irr ...................................................................................................... 81
14.5 Risico en sensitiviteitsanalyse ................................................................................................. 81
, 14.6 Optimaal kapitaalsbudget ....................................................................................................... 82
15. De economie van informatie ...................................................................................................83
OPLOSSINGEN WPO'S
WPO 1: fundamenten en marktwerking ............................................................................................... 92
WPO 2: kwantitatieve vraaganalyse en de theorie van individueel gedrag .............................................. 97
WPO 3: het productieproces en kosten & de organisatie van het bedrijf ............................................... 103
WPO 4: het productieproces en kosten & de organisatie van het bedrijf ............................................... 109
WPO 5: monopolistische competitie en prijsstrategieën .................................................................... 114
WPO 7: speltheorie .......................................................................................................................... 119
WPO 8: investeringsanalyse ............................................................................................................. 123
WPO 9: prijsstrategieën en de economie van informatie ..................................................................... 128
Voorbeeldexamenvragen.................................................................................................................. 134
,THEORIE
HOOFDSTUK 1. DE FUNDAMENTEN VAN BEDRIJFSECONOMIE
1.1 WAT IS BEDRIJFSECONOMIE?
Economie = de wetenschap van het maken van beslissingen onder de conditie van schaarste
Bedrijfsmanagers richten zich op het beheren en inzetten van middelen om bepaalde doelen te bereiken
Bedrijfseconomie (managerial economics) = de studie van het efficiënt inzetten van schaarse middelen
om organisatiedoelen te bereiken.
Insteek: begrip van economische principes is cruciaal voor effectieve besluitvorming met oog op doel
van het bedrijf, met name winstmaximalisatie en waardevergroting
• Bv. Keuzes over productprijzen, kwaliteit, productiehoeveelheden, HR, etc.
• Bv. Omgaan met acties van concurrerende bedrijven
• Bv. Projectevaluatie (Kosten en baten)
• Bv. Marktanalyse
• Bv. Inzetten van technologie
• Bv. Risicoanalyse
• Bv. Internationaliseringsbeslissingen
→ “Economie van effectief management
1.2 BELANGRIJKE CONCEPTEN VOOR MANAGERS
Overzicht
1. Doelen en beperkingen
2. Belang van (economische) winst
3. Incentives/ prikkels
4. (Implicaties van) marktmechanismen
5. Tijdsaspect van geld
6. Marginale analyse voor optimalisatie
7. Datagedreven besluitvorming
1. Doelen en beperkingen
• Belang van het definiëren van duidelijke doelen
o Grote impact op beslissingen
o Bv. hoofddoel bedrijf is in het algemeen de maximalisatie van winst (of van de waarde van
het bedrijf)
o Om dit te bereiken hebben verschillende departementen in één organisatie vaak
verschillende doelen
o Definiëren van doelen is dus vaak een gelaagd proces
• Beperkingen zijn een gevolg van schaarste en creëren noodzaak voor keuzes
o Bv. Budget
o Bv. Beschikbare technologie
o Bv. 24u in één dag
1
,2. Belang van (economische) winst
• Het algemene doel van de meeste bedrijven is het maximaliseren van de winst of de
bedrijfswaarde
• Belang van rol economische winst in samenleving
o Winst als signaalfunctie: signaleert waar schaarse goederen of hulpbronnen (arbeid,
kapitaal, land,…) best ingezet worden
o Cruciale rol in het creëren van welvaart in een markteconomie
• Belang van onderscheiden tussen boekhoudkundige winst en economische winst
o Boekhoudkundige winst is gelijk aan de totale inkomsten min de kosten van het
produceren van goederen of diensten die je verkoopt (expliciete kost)
o Economische winst is gelijk aan de totale inkomsten min de totale opportuniteitskosten
(expliciete en impliciete kosten)
• Opportuniteitskost bestaat dus uit de som van:
o Expliciete of boekhoudkundige kosten (totale kost van hulpbronnen om goederen te
produceren)
o Impliciete kosten: kost van het opgeven van het beste alternatieve gebruik van deze
hulpbronnen
▪ Bv. Alternatieve besteding van eigen tijd (impliciet)
▪ Bv. Alternatief inzetten (on)roerend goed (impliciet)
• Een belangrijk doel van bedrijfseconomie is het identificeren en begrijpen van de verschillende,
gerelateerde factoren die het niveau, de groei, en duurzaamheid van de winst beïnvloeden
• Porter’s vijfkrachtenmodel vormt een nuttig raamwerk voor de “competitieve krachten” die de
winst beïnvloeden van een bedrijf in een bepaalde industrie
o Dreiging nieuwe toetreders
o Onderhandelingsmacht inputleveranciers
o Onderhandelingsmacht kopers
o Onderlinge rivaliteit
o Substituten en complementen
• Niet de enige factoren die (duurzame) winst beïnvloeden:
o (Geo)politieke, macro-economische, sociale en technologische factoren (vb. PEST-
analyse model)
o Interne factoren: beloningsstructuur, team management, kwaliteit van investerings- en
risico analyse,…
• Porter’s vijfkrachtenmodel:
2
,3. Incentives/ prikkels
• Het geven van de incentives of prikkels om een bepaald doel te bereiken is cruciaal
o Beïnvloeden hoe de schaarse middelen worden ingezet
o Een succesvol manager is zich bewust van het belang van incentives
o Grote impact op efficiëntie van de organisatie
o Op alle levels van bedrijf, individueel en organisationeel:
▪ Managers, employees, team, hiërarchie,…
▪ Beloning, bonus, leermogelijkheden,…
o Ook buiten de organisatie (bv. consumenten)
4. (Implicaties van) marktmechanismen
• In elke markttransactie zijn er twee partijen: koper/ consument en verkoper/ producent
• Marktevenwichten hangen af van de relatieve onderhandelingsmacht (bargaining power) van
kopers en verkopers
• Macht wordt bepaald door drie vormen van rivaliteit (door schaarste)
o Tussen consument en producent
o Tussen consumenten onderling (Bv. Huizenmarkt, veiling)
o Tussen producenten onderling (Bv. Supermarkten)
• Potentiële rol voor overheidsinterventie
o In moderne economieën heeft de overheid een rol in het ‘disciplining’ van het marktproces
5. Tijdsaspect van geld
• De reële waarde van geld is niet constant over tijd
o 5 euro vandaag is meer waard dan 5 euro volgend jaar
o Opportuniteitskost
▪ De opportuniteitskost van het krijgen van 5 euro volgend jaar versus vandaag is de
interest die je verliest indien de 5 euro pas volgende jaar verkregen wordt
▪ “Time value of money”
• Denken in termen van (net) present value
o Hoeveel vandaag geïnvesteerd moet worden aan de geldende interestvoet om gelijk te zijn
aan een gegeven waarde in de toekomst
o Bv. 4,55 euro vandaag is bij een geldende interestvoet van 10% evenveel waard als 5 euro
volgend jaar → de present value van het krijgen van 5 euro volgend jaar is onder deze
condities 4,55 euro
• Belang voor investeringsanalyse!
6. Marginale analyse voor optimalisatie
• Marginale analyse is het vergelijken van de marginale (incrementele) opbrengsten van een
beslissing met de marginale (incrementele) kosten
o Marginale opbrengsten zijn de verandering in totale baten die voortkomt uit een
verandering in de variabele waarover een beslissing werd genomen (Bv.
Productiehoeveelheid Q)
o Marginale kosten betreffen de verandering in totale kosten als gevolg van een
verandering in de variabele waarover een beslissing werd genomen (Bv.
Productiehoeveelheid Q)
3
, • Optimum wanneer marginale opbrengsten gelijk aan marginale kosten
o Zolang marginale opbrengsten groter dan marginale kosten meer produceren
o Zolang marginale kosten groter dan marginale opbrengsten minder produceren
• Cruciale tool voor management beslissingen in verschillende contexten
• Om de maximale netto opbrengst te bekomen moet de manager de variabele waarover een
beslissing wordt genomen veranderen tot de marginale netto opbrengst gelijk is aan 0
• Stel: je bent een marketingdirecteur en je moet een sociale mediacampagne uitdenken.
• Hoeveel sociale mediaposten per uur zijn optimaal op basis van onderstaande gegevens?
• Marginale analyse kan ook algebraïsch en aan de hand van
grafieken worden gemaakt
o Continue variabelen versus discrete variabelen
• Netto opbrengst NB(Q) = B(Q) – C(Q) is maximaal wanneer
o Verschil in totale opbrengsten gelijk is aan het verschil in
totale kosten, i.e., MB(Q) = MC(Q)
o De marginale netto opbrengst MNB(Q) = 0
o De helling van de totale kostenfunctie gelijk is aan de helling
van de totale opbrengstenfunctie
7. Datagedreven besluitvorming
• Goede managers nemen/ evalueren beslissingen (in de mate van het
mogelijke) op basis van data en (econometrische) modellen
• Nooit voorheen zoveel (persoons)gegevens geproduceerd en
gecapteerd
• Een econometrische model is een hulpmiddel dat (bedrijfs)data
gebruikt om vergelijkingen te schatten die de onderliggende
wiskundige relatie tussen bepaalde variabelen weergeven
• In het algemeen zijn modellen een vereenvoudiging van de
werkelijkheid, daarom is het expliciteren van assumpties belangrijk
om te kunnen bepalen waar werd vereenvoudigd
• Alle modellen zijn “verkeerd”, het model mag enkel niet zo verkeerd zijn dat het niet langer
bruikbaar is
4
, HOOFDSTUK 2. MARKTWERKING: VRAAG EN AANBOD
2.1 BELANG VOOR MANAGERS
Vraag en aanbod analyse is een kwalitatieve tool om de “the bigger picture” te kunnen zien
• Bv. Markttrends die overwaaien vanuit de VS
• Bv. Socio-economische situatie in markten
• Bv. Invloed van geopolitieke gebeurtenissen op bedrijf
Voorspellingstool om in het bijzonder impact van trends in concurrentiële markten, inclusief
veranderingen in de prijzen en geproduceerde hoeveelheden van eigen of gerelateerde producten
(zowel substituten als complementen) en de prijzen van inputs
→ Belang voor prijszetting, financieringsstrategie, supply chain management, etc.
In volgende hoofdstuk zullen we ook kwantitatieve methoden bekijken die deze analyse kunnen verfijnen
2.2 VRAAG
Wet van de vraag
• Als de prijs van een product stijgt (daalt) en alle andere
zaken blijven constant, dan daalt (stijgt) de gevraagde
hoeveelheid van dat product
• Vraagcurve voor product X houdt alles behalve de prijs van
X constant (ceteris paribus)
• Beweging langs vraagcurve is een verandering in gevraagde
hoeveelheid door een verandering in de prijs
• Wanneer iets anders dan prijs (bv. Reclame, inkomen, prijzen van andere goederen) de vraag
beïnvloedt, dan verschuift de positie van de gehele vraagcurve
o Naar rechts betekent toename in de vraag, bij elke prijs een grotere gevraagde hoeveelheid
o Naar links betekent afname in de vraag, bij elke prijs een lagere gevraagde hoeveelheid
• Variabelen anders dan de prijs van het product die de vraag naar dat product beïnvloeden, staan
bekend als vraagverschuivers
5
Samenvatting
Bedrijfseconomie
Prof. Dr. Nikolas Vander Vennet
AJ 2025-2026
,INHOUD
THEORIE
Hoofdstuk 1. De fundamenten van bedrijfseconomie ..................................................................... 1
1.1 Wat is bedrijfseconomie? ............................................................................................................1
1.2 Belangrijke concepten voor managers ..........................................................................................1
Hoofdstuk 2. Marktwerking: vraag en aanbod ................................................................................. 5
2.1 Belang voor managers .................................................................................................................5
2.2 Vraag..........................................................................................................................................5
2.3 Aanbod ......................................................................................................................................7
2.4 Marktevenwicht in perfecte competitie ........................................................................................9
2.5 Marktinterventies ...................................................................................................................... 10
2.6 Comparative statica .................................................................................................................. 11
Hoofdstuk 3. Kwantitatieve vraaganalyse .....................................................................................12
3.1 Nood aan kwantitatieve vraaganalyse ........................................................................................ 12
3.2 (Boog)elasticiteit ....................................................................................................................... 12
3.3 Eigen prijselasticiteit van de vraag .............................................................................................. 12
3.4 Interpretatie van (eigen prijs)elasticiteit van de vraag .................................................................. 13
3.5 Belang van vraagelasticiteit voor managers ................................................................................ 13
3.6 Elasticiteit en opbrengst ............................................................................................................ 13
3.7 Belang van vraagelasticiteit voor managers ................................................................................ 14
3.8 Extreme vraagelasticiteiten ....................................................................................................... 14
3.9 Factoren die de prijselasticiteit impacteren ................................................................................ 15
3.10 Andere belangrijke elasticiteiten .............................................................................................. 15
3.11 Elasticiteit afleiden uit lineaire vraagfunctie .............................................................................. 16
Hoofdstuk 4. Theorie van consumentengedrag .............................................................................17
4.1 Belang voor managers ............................................................................................................... 17
4.2 Consumentengedrag ................................................................................................................ 17
4.3 Model: voorkeuren .................................................................................................................... 17
4.4 Model ....................................................................................................................................... 18
4.5 De marginale substitutievoet (MRS) ........................................................................................... 18
4.6 Beperkingen ............................................................................................................................. 19
4.7 Consumentenevenwicht ........................................................................................................... 20
4.8 Comparatieve statica ................................................................................................................ 21
4.9 Implicaties voor werknemers ..................................................................................................... 22
4.10 Implicaties voor managers ....................................................................................................... 22
4.11 Relatie tussen indifferentiecurves en vraagcurves ..................................................................... 23
, 4.12 Marktvraagcurve ..................................................................................................................... 23
Hoofdstuk 5. Productieprocessen en kosten ................................................................................24
5.1 Relevantie voor managers ......................................................................................................... 24
5.2 Productiefunctie ....................................................................................................................... 24
5.3 Korte versus langetermijnbeslissingen ....................................................................................... 24
5.4 Maatstaven van productiviteit .................................................................................................... 25
5.5 Link tussen total, average and marginal product ......................................................................... 25
5.6 De manager en het productieproces .......................................................................................... 26
5.7 Algebraïsche productiefuncties ................................................................................................. 26
5.8 Isokwanten en isokostlijnen....................................................................................................... 27
5.9 Kostencomplementariteit .......................................................................................................... 31
Hoofdstuk 6. De organisatie van het bedrijf ...................................................................................32
6.1 Inputverwerving ........................................................................................................................ 32
6.2 Gespecialiseerde investeringen ................................................................................................. 33
6.3 Optimale inputverwerving .......................................................................................................... 34
6.4 Principal-agent theorie .............................................................................................................. 35
Hoofdstuk 7. The nature of industry ..............................................................................................37
7.1 Inleiding ................................................................................................................................... 37
7.2 Marktstructuur .......................................................................................................................... 37
7.3 Conduct ................................................................................................................................... 40
7.4 Performance ............................................................................................................................. 42
7.5 The structure-conduct-performance paradigm ........................................................................... 43
7.6 Relatie tot Porter’s vijfkrachtenmodel ........................................................................................ 43
Hoofdstuk 8. Marktstructuur in competitieve markten ..................................................................44
8.1 Marktmacht .............................................................................................................................. 44
8.2 Perfecte competitie................................................................................................................... 44
8.3 Marktevenwicht in perfecte competitie ...................................................................................... 44
8.4 Consumenten- en producentensurplus ...................................................................................... 45
8.5 Pareto inefficiëntie en deadweight loss ...................................................................................... 46
8.6 Marktvraag en de vraag voor een bedrijf ...................................................................................... 47
8.7 Optimale outputbeslissing ........................................................................................................ 47
Hoofdstuk 9. Monopolie ...............................................................................................................48
9.1 Marktmacht .............................................................................................................................. 48
9.2 Monopolie ................................................................................................................................ 48
9.3 Winstmaximalisatie .................................................................................................................. 49
9.4 Markup pricing .......................................................................................................................... 50
9.5 Pareto inefficiëntie en deadweight loss ...................................................................................... 50
, 9.6 Natuurlijke monopolie ............................................................................................................... 50
Hoofdstuk 10. Monopolistische competitie en prijsstrategieën .....................................................51
10.1 Inleiding ................................................................................................................................. 51
10.2 Prijsstrategieën ....................................................................................................................... 51
10.2.1 Prijsdiscriminatie .............................................................................................................. 52
10.2.2 Bundelen ......................................................................................................................... 54
10.2.3 Tweeledige prijszetting ...................................................................................................... 55
10.2.4 Blokprijzing....................................................................................................................... 55
10.3 Evenwicht monopolistische competitie .................................................................................... 56
Hoofdstuk 11. Oligopolie..............................................................................................................57
11.1 Inleiding ................................................................................................................................. 57
11.2 Oligopolie: marktmodellen/oligopolistische strategieën ............................................................ 57
11.2.1 Overzicht.......................................................................................................................... 57
11.2.2 STackelberg model: hoeveelheidsleiderschap .................................................................... 58
11.2.3 Cournot model: simultane outputkeuze ............................................................................. 60
11.2.4 Prijsleiderschap ................................................................................................................ 61
11.2.5 Bertrand model: simultane prijszetting ............................................................................... 62
11.2.6 Collusie (kartel) ................................................................................................................ 63
11.2.7 Vergelijking uitkomsten (lineaire vraagfunctie) .................................................................... 63
Hoofdstuk 12. Speltheorie ...........................................................................................................64
Hoofdstuk 13. Competition policy ................................................................................................69
13.1 Competition and competition policy ........................................................................................ 69
13.2 Overzicht van les vandaag ....................................................................................................... 69
13.2.1 Antitrust ........................................................................................................................... 70
13.2.2 Merger control .................................................................................................................. 72
13.2.3 State aid ........................................................................................................................... 73
Hoofdstuk 14. Investeringsanalyse ...............................................................................................75
14.1 Incrementele kasstromen ........................................................................................................ 75
14.2 Cost of capital berekenen in een bedrijfscontext ....................................................................... 77
14.3 Investeringen waarderen en rangschikken ................................................................................ 78
14.3.1 Net present value ............................................................................................................. 78
14.3.2 Rentabiliteitsindex ............................................................................................................ 79
14.3.3 Internal rate of return ........................................................................................................ 79
14.3.4 Terugverdientijd ................................................................................................................ 80
14.3.5 Break-even analyse ........................................................................................................... 80
14.4 Beperkingen npv, pi, and irr ...................................................................................................... 81
14.5 Risico en sensitiviteitsanalyse ................................................................................................. 81
, 14.6 Optimaal kapitaalsbudget ....................................................................................................... 82
15. De economie van informatie ...................................................................................................83
OPLOSSINGEN WPO'S
WPO 1: fundamenten en marktwerking ............................................................................................... 92
WPO 2: kwantitatieve vraaganalyse en de theorie van individueel gedrag .............................................. 97
WPO 3: het productieproces en kosten & de organisatie van het bedrijf ............................................... 103
WPO 4: het productieproces en kosten & de organisatie van het bedrijf ............................................... 109
WPO 5: monopolistische competitie en prijsstrategieën .................................................................... 114
WPO 7: speltheorie .......................................................................................................................... 119
WPO 8: investeringsanalyse ............................................................................................................. 123
WPO 9: prijsstrategieën en de economie van informatie ..................................................................... 128
Voorbeeldexamenvragen.................................................................................................................. 134
,THEORIE
HOOFDSTUK 1. DE FUNDAMENTEN VAN BEDRIJFSECONOMIE
1.1 WAT IS BEDRIJFSECONOMIE?
Economie = de wetenschap van het maken van beslissingen onder de conditie van schaarste
Bedrijfsmanagers richten zich op het beheren en inzetten van middelen om bepaalde doelen te bereiken
Bedrijfseconomie (managerial economics) = de studie van het efficiënt inzetten van schaarse middelen
om organisatiedoelen te bereiken.
Insteek: begrip van economische principes is cruciaal voor effectieve besluitvorming met oog op doel
van het bedrijf, met name winstmaximalisatie en waardevergroting
• Bv. Keuzes over productprijzen, kwaliteit, productiehoeveelheden, HR, etc.
• Bv. Omgaan met acties van concurrerende bedrijven
• Bv. Projectevaluatie (Kosten en baten)
• Bv. Marktanalyse
• Bv. Inzetten van technologie
• Bv. Risicoanalyse
• Bv. Internationaliseringsbeslissingen
→ “Economie van effectief management
1.2 BELANGRIJKE CONCEPTEN VOOR MANAGERS
Overzicht
1. Doelen en beperkingen
2. Belang van (economische) winst
3. Incentives/ prikkels
4. (Implicaties van) marktmechanismen
5. Tijdsaspect van geld
6. Marginale analyse voor optimalisatie
7. Datagedreven besluitvorming
1. Doelen en beperkingen
• Belang van het definiëren van duidelijke doelen
o Grote impact op beslissingen
o Bv. hoofddoel bedrijf is in het algemeen de maximalisatie van winst (of van de waarde van
het bedrijf)
o Om dit te bereiken hebben verschillende departementen in één organisatie vaak
verschillende doelen
o Definiëren van doelen is dus vaak een gelaagd proces
• Beperkingen zijn een gevolg van schaarste en creëren noodzaak voor keuzes
o Bv. Budget
o Bv. Beschikbare technologie
o Bv. 24u in één dag
1
,2. Belang van (economische) winst
• Het algemene doel van de meeste bedrijven is het maximaliseren van de winst of de
bedrijfswaarde
• Belang van rol economische winst in samenleving
o Winst als signaalfunctie: signaleert waar schaarse goederen of hulpbronnen (arbeid,
kapitaal, land,…) best ingezet worden
o Cruciale rol in het creëren van welvaart in een markteconomie
• Belang van onderscheiden tussen boekhoudkundige winst en economische winst
o Boekhoudkundige winst is gelijk aan de totale inkomsten min de kosten van het
produceren van goederen of diensten die je verkoopt (expliciete kost)
o Economische winst is gelijk aan de totale inkomsten min de totale opportuniteitskosten
(expliciete en impliciete kosten)
• Opportuniteitskost bestaat dus uit de som van:
o Expliciete of boekhoudkundige kosten (totale kost van hulpbronnen om goederen te
produceren)
o Impliciete kosten: kost van het opgeven van het beste alternatieve gebruik van deze
hulpbronnen
▪ Bv. Alternatieve besteding van eigen tijd (impliciet)
▪ Bv. Alternatief inzetten (on)roerend goed (impliciet)
• Een belangrijk doel van bedrijfseconomie is het identificeren en begrijpen van de verschillende,
gerelateerde factoren die het niveau, de groei, en duurzaamheid van de winst beïnvloeden
• Porter’s vijfkrachtenmodel vormt een nuttig raamwerk voor de “competitieve krachten” die de
winst beïnvloeden van een bedrijf in een bepaalde industrie
o Dreiging nieuwe toetreders
o Onderhandelingsmacht inputleveranciers
o Onderhandelingsmacht kopers
o Onderlinge rivaliteit
o Substituten en complementen
• Niet de enige factoren die (duurzame) winst beïnvloeden:
o (Geo)politieke, macro-economische, sociale en technologische factoren (vb. PEST-
analyse model)
o Interne factoren: beloningsstructuur, team management, kwaliteit van investerings- en
risico analyse,…
• Porter’s vijfkrachtenmodel:
2
,3. Incentives/ prikkels
• Het geven van de incentives of prikkels om een bepaald doel te bereiken is cruciaal
o Beïnvloeden hoe de schaarse middelen worden ingezet
o Een succesvol manager is zich bewust van het belang van incentives
o Grote impact op efficiëntie van de organisatie
o Op alle levels van bedrijf, individueel en organisationeel:
▪ Managers, employees, team, hiërarchie,…
▪ Beloning, bonus, leermogelijkheden,…
o Ook buiten de organisatie (bv. consumenten)
4. (Implicaties van) marktmechanismen
• In elke markttransactie zijn er twee partijen: koper/ consument en verkoper/ producent
• Marktevenwichten hangen af van de relatieve onderhandelingsmacht (bargaining power) van
kopers en verkopers
• Macht wordt bepaald door drie vormen van rivaliteit (door schaarste)
o Tussen consument en producent
o Tussen consumenten onderling (Bv. Huizenmarkt, veiling)
o Tussen producenten onderling (Bv. Supermarkten)
• Potentiële rol voor overheidsinterventie
o In moderne economieën heeft de overheid een rol in het ‘disciplining’ van het marktproces
5. Tijdsaspect van geld
• De reële waarde van geld is niet constant over tijd
o 5 euro vandaag is meer waard dan 5 euro volgend jaar
o Opportuniteitskost
▪ De opportuniteitskost van het krijgen van 5 euro volgend jaar versus vandaag is de
interest die je verliest indien de 5 euro pas volgende jaar verkregen wordt
▪ “Time value of money”
• Denken in termen van (net) present value
o Hoeveel vandaag geïnvesteerd moet worden aan de geldende interestvoet om gelijk te zijn
aan een gegeven waarde in de toekomst
o Bv. 4,55 euro vandaag is bij een geldende interestvoet van 10% evenveel waard als 5 euro
volgend jaar → de present value van het krijgen van 5 euro volgend jaar is onder deze
condities 4,55 euro
• Belang voor investeringsanalyse!
6. Marginale analyse voor optimalisatie
• Marginale analyse is het vergelijken van de marginale (incrementele) opbrengsten van een
beslissing met de marginale (incrementele) kosten
o Marginale opbrengsten zijn de verandering in totale baten die voortkomt uit een
verandering in de variabele waarover een beslissing werd genomen (Bv.
Productiehoeveelheid Q)
o Marginale kosten betreffen de verandering in totale kosten als gevolg van een
verandering in de variabele waarover een beslissing werd genomen (Bv.
Productiehoeveelheid Q)
3
, • Optimum wanneer marginale opbrengsten gelijk aan marginale kosten
o Zolang marginale opbrengsten groter dan marginale kosten meer produceren
o Zolang marginale kosten groter dan marginale opbrengsten minder produceren
• Cruciale tool voor management beslissingen in verschillende contexten
• Om de maximale netto opbrengst te bekomen moet de manager de variabele waarover een
beslissing wordt genomen veranderen tot de marginale netto opbrengst gelijk is aan 0
• Stel: je bent een marketingdirecteur en je moet een sociale mediacampagne uitdenken.
• Hoeveel sociale mediaposten per uur zijn optimaal op basis van onderstaande gegevens?
• Marginale analyse kan ook algebraïsch en aan de hand van
grafieken worden gemaakt
o Continue variabelen versus discrete variabelen
• Netto opbrengst NB(Q) = B(Q) – C(Q) is maximaal wanneer
o Verschil in totale opbrengsten gelijk is aan het verschil in
totale kosten, i.e., MB(Q) = MC(Q)
o De marginale netto opbrengst MNB(Q) = 0
o De helling van de totale kostenfunctie gelijk is aan de helling
van de totale opbrengstenfunctie
7. Datagedreven besluitvorming
• Goede managers nemen/ evalueren beslissingen (in de mate van het
mogelijke) op basis van data en (econometrische) modellen
• Nooit voorheen zoveel (persoons)gegevens geproduceerd en
gecapteerd
• Een econometrische model is een hulpmiddel dat (bedrijfs)data
gebruikt om vergelijkingen te schatten die de onderliggende
wiskundige relatie tussen bepaalde variabelen weergeven
• In het algemeen zijn modellen een vereenvoudiging van de
werkelijkheid, daarom is het expliciteren van assumpties belangrijk
om te kunnen bepalen waar werd vereenvoudigd
• Alle modellen zijn “verkeerd”, het model mag enkel niet zo verkeerd zijn dat het niet langer
bruikbaar is
4
, HOOFDSTUK 2. MARKTWERKING: VRAAG EN AANBOD
2.1 BELANG VOOR MANAGERS
Vraag en aanbod analyse is een kwalitatieve tool om de “the bigger picture” te kunnen zien
• Bv. Markttrends die overwaaien vanuit de VS
• Bv. Socio-economische situatie in markten
• Bv. Invloed van geopolitieke gebeurtenissen op bedrijf
Voorspellingstool om in het bijzonder impact van trends in concurrentiële markten, inclusief
veranderingen in de prijzen en geproduceerde hoeveelheden van eigen of gerelateerde producten
(zowel substituten als complementen) en de prijzen van inputs
→ Belang voor prijszetting, financieringsstrategie, supply chain management, etc.
In volgende hoofdstuk zullen we ook kwantitatieve methoden bekijken die deze analyse kunnen verfijnen
2.2 VRAAG
Wet van de vraag
• Als de prijs van een product stijgt (daalt) en alle andere
zaken blijven constant, dan daalt (stijgt) de gevraagde
hoeveelheid van dat product
• Vraagcurve voor product X houdt alles behalve de prijs van
X constant (ceteris paribus)
• Beweging langs vraagcurve is een verandering in gevraagde
hoeveelheid door een verandering in de prijs
• Wanneer iets anders dan prijs (bv. Reclame, inkomen, prijzen van andere goederen) de vraag
beïnvloedt, dan verschuift de positie van de gehele vraagcurve
o Naar rechts betekent toename in de vraag, bij elke prijs een grotere gevraagde hoeveelheid
o Naar links betekent afname in de vraag, bij elke prijs een lagere gevraagde hoeveelheid
• Variabelen anders dan de prijs van het product die de vraag naar dat product beïnvloeden, staan
bekend als vraagverschuivers
5
