Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
METHODEN VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK · KU LEUVEN
Boek-aanvulling: Howitt
Wat in het handboek staat maar niet in de slides zat
Aanvulling op de samenvatting van de hoorcolleges
D. Howitt, Introduction to Qualitative Methods in Psychology (3e editie)
Enkel leerstof-hoofdstukken (1, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 16 & 17)
Niet-kennen-delen weggelaten
Studiesamenvatting — deel 2
Pagina 1 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Inhoudstafel
Klik op een titel om er meteen naartoe te gaan. Vetgedrukt = hoofdstuk, ingesprongen = onderdeel.
Hoe dit document werkt...................................................................................................................4
Hoofdstuk 1 — Wat is kwalitatief onderzoek?..................................................................................5
Geen enkel kenmerk volstaat als definitie........................................................................................................5
Vijf kenmerken van kwalitatief onderzoek (Denzin & Lincoln, 2000)...............................................................5
Dataverzameling ≠ data-analyse.......................................................................................................................5
Wetenschap als „normale praktijk”..................................................................................................................5
Box 1.1 — Comte's positivisme.........................................................................................................................6
Logisch positivisme en behaviourisme..............................................................................................................6
Box 1.2 — Sociaal constructionisme.................................................................................................................6
Hoofdstuk 3 — Kwalitatieve interviews............................................................................................7
Terminologie en eigenheid...............................................................................................................................7
Vormen en kanalen van het interview..............................................................................................................7
Voorbereiding: een gestructureerd proces (Tabel 3.2)....................................................................................7
Tijdens het interview.........................................................................................................................................8
Na het interview, en wanneer kiezen...............................................................................................................8
Hoofdstuk 4 — Focusgroepen...........................................................................................................9
Drie gebruiksbenaderingen (Calder, 1977).......................................................................................................9
Vier designs (Krueger & Casey) — met uitwerking...........................................................................................9
Vragen, sequencing en verzadiging...................................................................................................................9
Box 4.1 — Zelfstudie-voorbeeld: „The experience of womanhood”................................................................9
Hoofdstuk 5 — Etnografie / participerende observatie...................................................................10
Twee betekenissen, en dimensies..................................................................................................................10
Vier observatorrollen (Figuur 5.2)...................................................................................................................10
Veldnotities en aanvullende bronnen.............................................................................................................10
Geschiedenis (te kennen in dit hoofdstuk).....................................................................................................10
Hoe doen: stappen en observatiefasen..........................................................................................................10
Hoofdstuk 6 — Transcriptie............................................................................................................12
Is een transcript altijd nodig?..........................................................................................................................12
Naturalised vs. denaturalised (Bucholtz)........................................................................................................12
Transcriptie als constructie.............................................................................................................................12
Issues: insider/outsider, member checking, vertaling....................................................................................12
Hoofdstuk 7 — Thematische analyse..............................................................................................13
De systematische aanpak van Braun & Clarke................................................................................................13
Data-led versus theory-led..............................................................................................................................13
De zes fasen van Braun & Clarke.....................................................................................................................13
Oorsprong.......................................................................................................................................................13
Hoofdstuk 9 — Sociaal-constructionistische discoursanalyse..........................................................14
Twee benaderingen en een definitie..............................................................................................................14
Discoursanalyse (methode) vs. discursieve psychologie (theorie).................................................................14
Drie principes van discours (Lester)................................................................................................................14
Hoofdstuk 16 & 17 — Kwaliteit en ethiek (korte aanvulling)..........................................................15
Kwaliteit (hfst 16)............................................................................................................................................15
Ethiek (hfst 17)................................................................................................................................................15
Artikel college 11 — Gecombineerde (mixed) methoden................................................................16
Het probleem: methode vóór vraag...............................................................................................................16
Pagina 2 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Wundt’s twee psychologieën & cultuur-geest-brein......................................................................................16
Wat is mixed-methods research (MMR)?.......................................................................................................16
Filosofische grondslag: van paradigmaoorlog naar pragmatisme..................................................................17
Waarom MMR? Vijf rationales (Greene, Caracelli & Graham, 1989).............................................................17
Hoe? Typologie van designs (Leech & Onwuegbuzie, 2009)..........................................................................17
Twee kernrichtlijnen + integratie....................................................................................................................18
Tot slot...........................................................................................................................................19
Pagina 3 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Hoe dit document werkt
Dit is een aanvulling op de samenvatting van de hoorcolleges. Het bevat enkel stof die wél in het
handboek (Howitt) staat maar niet (of anders) in de slides zat. Herinner: hoorcolleges én handboek
zijn samen integrale leerstof en dekken elkaar niet volledig af — dit document vult de „boekkant” aan.
Wat zit erin? Per leerstof-hoofdstuk de begrippen, indelingen, definities en voorbeelden die het boek
toevoegt. Wat de les al uitgebreid bracht (en gewoon overlapt), wordt hier niet herhaald. Achteraan
staat ook een samenvatting van het artikel van college 11 (Doucerain e.a. — gecombineerde
methoden).
Afbakening. De selectie hieronder volgt het officiële leerstofoverzicht „Vergelijking edities 3, 4 en 5”
— toegepast op de 3e editie van Howitt.
Belangrijk — wat bewust is weggelaten (niet te kennen):
Hele hoofdstukken die geen leerstof zijn: hfst 2, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15 en 18 (o.a. geschiedenis, grounded
theory, conversatieanalyse, Foucauldiaanse discoursanalyse, fenomenologie, IPA, narratieve analyse, rapport
schrijven).
Hfst 1: enkel p. 5–14 + p. 17–19 + box 1.1 & 1.2 zijn leerstof; de overige pagina’s (o.a. introspectionisme,
kwantitatieve dominantie, statistiek) niet.
Hfst 3: hele hoofdstuk, MAAR niet de sectie „hoe analyseren” (onderaan p. 78 – bovenaan p. 79 + fig. 3.1) en niet
„the development of qualitative interviewing” (onderaan p. 64 – bovenaan p. 66).
Hfst 4: hele hoofdstuk, MAAR niet de sectie „hoe analyseren…?” (onderaan p. 99 – bovenaan p. 101) en niet fig.
4.4.
Hfst 5: hele hoofdstuk, MAAR niet de sectie „hoe analyseren…?” (onderaan p. 120 – bovenaan p. 122) en niet
figuur 5.5.
Hfst 6: hele hoofdstuk, MAAR niet de historiek/ontwikkeling van de transcriptiemethodes, niet Tabel 6.1 (= het
eigenlijke Jefferson-transcriptiesysteem met alle symbolen) en niet box 6.1 (practical advice).
Hfst 7 (thematische analyse) & hfst 9 (discoursanalyse): hele hoofdstuk, MAAR niet de namen in de historische
overzichten; bij hfst 9 ook niet box 9.1 („Rhetoric”). Hfst 11 (Foucauldiaans) = geen leerstof.
Hfst 16 & 17 (kwaliteit & ethiek): wél leerstof, MAAR niet box 16.3 en niet de checklists (info sheet en consent
form).
Paginaverwijzingen volgen de 3e editie van Howitt; sectienamen zijn stabiel over edities heen. Hfst
16 & 17 werden in college 12 al grondig behandeld — daarvan staan hier enkel de echt boek-eigen
aanvullingen.
Pagina 4 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Hoofdstuk 1 — Wat is kwalitatief onderzoek?
Geen enkel kenmerk volstaat als definitie
Het boek benadrukt dat geen enkel kenmerk kwalitatief van kwantitatief onderscheidt: kwalitatieve
methoden zijn heterogeen en delen slechts een „pool” van kenmerken die niet allemaal op elke
methode van toepassing zijn. Cruciaal: een studie zónder cijfers kan tóch kwantitatief zijn —
bijvoorbeeld als ze veronderstelt dat de bevindingen universeel toepasbaar zijn of als ze de
analysecategorieën vooraf vastlegt. Omgekeerd mag kwalitatief onderzoek best wat tellen of cijfers
bevatten.
Vijf kenmerken van kwalitatief onderzoek (Denzin & Lincoln, 2000)
De les bracht drie kenmerken (rijke data, perspectief van het individu, natuurlijke context). Het boek
geeft er vijf:
• 1. Rijkdom van beschrijving — voorkeur voor data-rijke methoden; „thick description”.
• 2. Het perspectief van het individu — de persoon in z'n individualiteit, niet als score op een
abstracte dimensie.
• 3. Verwerping van positivisme / postmoderne benaderingen — taal is hooguit een venster op
de werkelijkheid, niet de werkelijkheid zelf; weinig geloof in veralgemeenbare kennis als doel.
• 4. Postmoderne „sensibility” — methoden dicht bij de echte ervaring
(verisimilitude/levensechtheid), een zorgethiek, en soms politieke actie (feministisch actie-
onderzoek waarin onderzoeker en activist samenvallen).
• 5. Aandacht voor de beperkingen van het dagelijks leven — oog voor de alledaagse sociale
wereld, met veel detail over de levens van individuele deelnemers.
Bryman's contrasten (aanvullend lijstje). kwantitatief = hard/betrouwbaar, gestructureerd,
afstandelijke relatie, outsider, bevestiging van theorie, nomothetisch, statische externe realiteit;
kwalitatief = rijk/diep, ongestructureerd, nabije relatie, insider, opkomende theorie, idiografisch,
geconstrueerde realiteit.
Dataverzameling ≠ data-analyse
Een belangrijk boek-onderscheid: kwalitatieve dataverzameling (bv. focusgroepen, interviews) is iets
anders dan kwalitatieve data-analyse (bv. grounded theory, discoursanalyse). Een diepte-interview
kan zowel kwalitatief als kwantitatief geanalyseerd worden. Kwalitatieve verzamelmethoden bestaan
al lang in de psychologie; de geformaliseerde, stap-voor-stap analyseprocedures zijn pas recent.
Wetenschap als „normale praktijk”
De „received view” van wetenschap (Woolgar) die de psychologie zou hanteren: de wereld is
objectief, reëel en onafhankelijk van de mens; kennis wordt bepaald door de fysieke wereld; er is één
set methoden met consensus; wetenschap is individualistisch/mentalistisch („cognitief”).
Kwalitatief onderzoek keert dit om: wetenschap is sociaal geconstrueerd — we kunnen de „echte”
wereld nooit direct waarnemen, we leggen er via wetenschap een visie op, er is weinig consensus over
de juiste methoden, en wetenschappers handelen collectief en sociaal. Kuhn (1962): wetenschap
vordert niet door geleidelijke accumulatie maar via paradigma's.
Pagina 5 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Box 1.1 — Comte's positivisme
• Epistemologie = de studie van kennis: (a) hoe we dingen kunnen weten en (b) de validatie van
kennis.
• Comte (1798–1857) bedacht de term „sociologie” en formuleerde de wet van de drie fasen van
maatschappelijke evolutie: theologisch → metafysisch → wetenschappelijk (= het „positieve”
stadium).
• Nuance — Comte vond kwantificering (wiskundige analyse) bóven de fysische wetenschappen
níét realistisch. Positivisme was dus niet vijandig t.o.v. kwalitatief onderzoek; het probleem is
dat positivisme eerder een model van de 19e-eeuwse fysica/chemie is dan een definitie van
wetenschap.
Logisch positivisme en behaviourisme
• Logisch positivisme — empirisme + logische deducties; ontstaan in de Weense Kring vóór WO I
(term door Blumberg, 1931; Carnap en Feigl emigreerden naar de VS).
• Operationisme — concepten worden gedefinieerd door de procedures waarmee je ze meet
(van Bridgeman; via S.S. Stevens, die ook de meetniveaus nominaal/ordinaal/interval/ratio
invoerde).
• Behaviourisme (Watson) — psychologie als natuurwetenschap, gericht op voorspelling en
controle (cf. Comte: wetenschap = voorspelling).
• Drie kenmerken van wetenschap volgens logisch positivisme — (1) cumulatief, (2) herleidbaar
tot één wetenschap van de echte wereld, (3) onafhankelijk van de onderzoeker. Kwalitatieve
onderzoekers verwerpen deze grotendeels.
• Verificatieprincipe — ideeën (theorieën/hypothesen) zijn alleen zinvol voor zover ze empirisch
toetsbaar zijn.
Box 1.2 — Sociaal constructionisme
Volgens Burr (2003), op basis van Gergen, is iemand een sociaal constructionist als minstens één van
deze aannames geldt:
• Kennis wordt in stand gehouden door sociale processen (via taal en interactie).
• Historische en culturele specificiteit van kennis/taal (bv. zelfdoding ooit een misdrijf).
• Kritische houding t.o.v. „vanzelfsprekende” kennis (perceptie ≠ realiteit).
• Kennis en sociale actie zijn verweven (drugsgebruikers als „ziek” vs. „crimineel” → andere
aanpak).
Twee types: (micro / „light” — interactioneel; de wereld geconstrueerd in alledaagse gesprekken;
Gergen, Shotter) en (macro / „dark” — maatschappelijk; macht staat centraal; Foucault; instituties en
structuren). Twee kerndimensies van verschil met kwantitatief: realisme–relativisme en agency–
determinisme. (Berger & Luckmann, „The Social Construction of Reality”, 1966.)
Pagina 6 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Hoofdstuk 3 — Kwalitatieve interviews
Niet te kennen (weggelaten): „The development of qualitative interviewing” en „How to analyse a
qualitative interview”.
Terminologie en eigenheid
Het boek spreekt liever van „kwalitatief interview” dan van on- of semigestructureerd: kwalitatieve
interviews missen geen structuur — ze volgen alleen geen vóóraf vastgelegde structuur. Een écht
ongestructureerd interview is volgens het boek een oxymoron. Het is „a conversation with a purpose”
(Burgess, 1984), maar het is geen gewone, makkelijke conversatie en volgt niet de gewone
conversatieregels.
Aanvullende contrasten (Tabel 3.1): gestructureerde/marktonderzoek-interviews gebruiken meestal
quota-sampling en een „hired hand” als interviewer; bij kwalitatieve interviews is een opname vrijwel
essentieel en zijn herhaalinterviews gepast (om je analyse te toetsen aan de perceptie van de
deelnemers); gestructureerd leent zich voor hypothesetoetsing, kwalitatief eerder voor
hypothesegenerering.
Vormen en kanalen van het interview
• Dyade vs. groep/koppel — een interview hoeft geen één-op-één te zijn; soms worden partners
of gezinsleden samen geïnterviewd.
• Face-to-face vs. telefoon vs. internet — een telefonisch interview is zuinig (geen reistijd) maar
verliest non-verbale informatie; de klassieke kritiek „lage respons” is hier irrelevant, want
kwalitatieve steekproeven dienen een theoretisch doel, geen representativiteit.
• Combinatie — gestructureerde vragen (bv. demografische gegevens) kunnen gecombineerd
worden met ongestructureerde.
Voorbereiding: een gestructureerd proces (Tabel 3.2)
Het boek werkt het hele proces uit in drie fasen — vóór, tijdens en na het interview — met o.a. deze
voorbereidende stappen die de les niet zo expliciet maakte:
• Interviewgids (interview schedule) — een skeletachtige outline van topics/vragen; kort en uit
het hoofd te kennen; staat op de achtergrond, het is niet de spil zoals de vragenlijst bij een
gestructureerd interview.
• Proefinterviews (piloting) — je stijl en gids uittesten vóór de echte dataverzameling.
• Vergelijking & afstemming tussen interviews/interviewers — wat in eerdere interviews
opdook meenemen; bij meerdere interviewers de coverage gelijk houden.
• Werving (geen toevalssteekproef) — er is meestal geen sampling frame; je werkt via
gatekeepers/contactpersonen, sneeuwbalsteekproef, zelfhulpgroepen of advertenties.
• Participant management — deelnemers „aan boord” houden met
bedank-/herinneringsbrieven en een belletje vóór de afspraak.
• Locatiekeuze — werkplek (onderzoeker afhankelijk van opdagen) vs. thuis (vertrouwd, maar
afleiding en opname-problemen); let op de veiligheid van de interviewer.
Pagina 7 van 19
METHODEN VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK · KU LEUVEN
Boek-aanvulling: Howitt
Wat in het handboek staat maar niet in de slides zat
Aanvulling op de samenvatting van de hoorcolleges
D. Howitt, Introduction to Qualitative Methods in Psychology (3e editie)
Enkel leerstof-hoofdstukken (1, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 16 & 17)
Niet-kennen-delen weggelaten
Studiesamenvatting — deel 2
Pagina 1 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Inhoudstafel
Klik op een titel om er meteen naartoe te gaan. Vetgedrukt = hoofdstuk, ingesprongen = onderdeel.
Hoe dit document werkt...................................................................................................................4
Hoofdstuk 1 — Wat is kwalitatief onderzoek?..................................................................................5
Geen enkel kenmerk volstaat als definitie........................................................................................................5
Vijf kenmerken van kwalitatief onderzoek (Denzin & Lincoln, 2000)...............................................................5
Dataverzameling ≠ data-analyse.......................................................................................................................5
Wetenschap als „normale praktijk”..................................................................................................................5
Box 1.1 — Comte's positivisme.........................................................................................................................6
Logisch positivisme en behaviourisme..............................................................................................................6
Box 1.2 — Sociaal constructionisme.................................................................................................................6
Hoofdstuk 3 — Kwalitatieve interviews............................................................................................7
Terminologie en eigenheid...............................................................................................................................7
Vormen en kanalen van het interview..............................................................................................................7
Voorbereiding: een gestructureerd proces (Tabel 3.2)....................................................................................7
Tijdens het interview.........................................................................................................................................8
Na het interview, en wanneer kiezen...............................................................................................................8
Hoofdstuk 4 — Focusgroepen...........................................................................................................9
Drie gebruiksbenaderingen (Calder, 1977).......................................................................................................9
Vier designs (Krueger & Casey) — met uitwerking...........................................................................................9
Vragen, sequencing en verzadiging...................................................................................................................9
Box 4.1 — Zelfstudie-voorbeeld: „The experience of womanhood”................................................................9
Hoofdstuk 5 — Etnografie / participerende observatie...................................................................10
Twee betekenissen, en dimensies..................................................................................................................10
Vier observatorrollen (Figuur 5.2)...................................................................................................................10
Veldnotities en aanvullende bronnen.............................................................................................................10
Geschiedenis (te kennen in dit hoofdstuk).....................................................................................................10
Hoe doen: stappen en observatiefasen..........................................................................................................10
Hoofdstuk 6 — Transcriptie............................................................................................................12
Is een transcript altijd nodig?..........................................................................................................................12
Naturalised vs. denaturalised (Bucholtz)........................................................................................................12
Transcriptie als constructie.............................................................................................................................12
Issues: insider/outsider, member checking, vertaling....................................................................................12
Hoofdstuk 7 — Thematische analyse..............................................................................................13
De systematische aanpak van Braun & Clarke................................................................................................13
Data-led versus theory-led..............................................................................................................................13
De zes fasen van Braun & Clarke.....................................................................................................................13
Oorsprong.......................................................................................................................................................13
Hoofdstuk 9 — Sociaal-constructionistische discoursanalyse..........................................................14
Twee benaderingen en een definitie..............................................................................................................14
Discoursanalyse (methode) vs. discursieve psychologie (theorie).................................................................14
Drie principes van discours (Lester)................................................................................................................14
Hoofdstuk 16 & 17 — Kwaliteit en ethiek (korte aanvulling)..........................................................15
Kwaliteit (hfst 16)............................................................................................................................................15
Ethiek (hfst 17)................................................................................................................................................15
Artikel college 11 — Gecombineerde (mixed) methoden................................................................16
Het probleem: methode vóór vraag...............................................................................................................16
Pagina 2 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Wundt’s twee psychologieën & cultuur-geest-brein......................................................................................16
Wat is mixed-methods research (MMR)?.......................................................................................................16
Filosofische grondslag: van paradigmaoorlog naar pragmatisme..................................................................17
Waarom MMR? Vijf rationales (Greene, Caracelli & Graham, 1989).............................................................17
Hoe? Typologie van designs (Leech & Onwuegbuzie, 2009)..........................................................................17
Twee kernrichtlijnen + integratie....................................................................................................................18
Tot slot...........................................................................................................................................19
Pagina 3 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Hoe dit document werkt
Dit is een aanvulling op de samenvatting van de hoorcolleges. Het bevat enkel stof die wél in het
handboek (Howitt) staat maar niet (of anders) in de slides zat. Herinner: hoorcolleges én handboek
zijn samen integrale leerstof en dekken elkaar niet volledig af — dit document vult de „boekkant” aan.
Wat zit erin? Per leerstof-hoofdstuk de begrippen, indelingen, definities en voorbeelden die het boek
toevoegt. Wat de les al uitgebreid bracht (en gewoon overlapt), wordt hier niet herhaald. Achteraan
staat ook een samenvatting van het artikel van college 11 (Doucerain e.a. — gecombineerde
methoden).
Afbakening. De selectie hieronder volgt het officiële leerstofoverzicht „Vergelijking edities 3, 4 en 5”
— toegepast op de 3e editie van Howitt.
Belangrijk — wat bewust is weggelaten (niet te kennen):
Hele hoofdstukken die geen leerstof zijn: hfst 2, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15 en 18 (o.a. geschiedenis, grounded
theory, conversatieanalyse, Foucauldiaanse discoursanalyse, fenomenologie, IPA, narratieve analyse, rapport
schrijven).
Hfst 1: enkel p. 5–14 + p. 17–19 + box 1.1 & 1.2 zijn leerstof; de overige pagina’s (o.a. introspectionisme,
kwantitatieve dominantie, statistiek) niet.
Hfst 3: hele hoofdstuk, MAAR niet de sectie „hoe analyseren” (onderaan p. 78 – bovenaan p. 79 + fig. 3.1) en niet
„the development of qualitative interviewing” (onderaan p. 64 – bovenaan p. 66).
Hfst 4: hele hoofdstuk, MAAR niet de sectie „hoe analyseren…?” (onderaan p. 99 – bovenaan p. 101) en niet fig.
4.4.
Hfst 5: hele hoofdstuk, MAAR niet de sectie „hoe analyseren…?” (onderaan p. 120 – bovenaan p. 122) en niet
figuur 5.5.
Hfst 6: hele hoofdstuk, MAAR niet de historiek/ontwikkeling van de transcriptiemethodes, niet Tabel 6.1 (= het
eigenlijke Jefferson-transcriptiesysteem met alle symbolen) en niet box 6.1 (practical advice).
Hfst 7 (thematische analyse) & hfst 9 (discoursanalyse): hele hoofdstuk, MAAR niet de namen in de historische
overzichten; bij hfst 9 ook niet box 9.1 („Rhetoric”). Hfst 11 (Foucauldiaans) = geen leerstof.
Hfst 16 & 17 (kwaliteit & ethiek): wél leerstof, MAAR niet box 16.3 en niet de checklists (info sheet en consent
form).
Paginaverwijzingen volgen de 3e editie van Howitt; sectienamen zijn stabiel over edities heen. Hfst
16 & 17 werden in college 12 al grondig behandeld — daarvan staan hier enkel de echt boek-eigen
aanvullingen.
Pagina 4 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Hoofdstuk 1 — Wat is kwalitatief onderzoek?
Geen enkel kenmerk volstaat als definitie
Het boek benadrukt dat geen enkel kenmerk kwalitatief van kwantitatief onderscheidt: kwalitatieve
methoden zijn heterogeen en delen slechts een „pool” van kenmerken die niet allemaal op elke
methode van toepassing zijn. Cruciaal: een studie zónder cijfers kan tóch kwantitatief zijn —
bijvoorbeeld als ze veronderstelt dat de bevindingen universeel toepasbaar zijn of als ze de
analysecategorieën vooraf vastlegt. Omgekeerd mag kwalitatief onderzoek best wat tellen of cijfers
bevatten.
Vijf kenmerken van kwalitatief onderzoek (Denzin & Lincoln, 2000)
De les bracht drie kenmerken (rijke data, perspectief van het individu, natuurlijke context). Het boek
geeft er vijf:
• 1. Rijkdom van beschrijving — voorkeur voor data-rijke methoden; „thick description”.
• 2. Het perspectief van het individu — de persoon in z'n individualiteit, niet als score op een
abstracte dimensie.
• 3. Verwerping van positivisme / postmoderne benaderingen — taal is hooguit een venster op
de werkelijkheid, niet de werkelijkheid zelf; weinig geloof in veralgemeenbare kennis als doel.
• 4. Postmoderne „sensibility” — methoden dicht bij de echte ervaring
(verisimilitude/levensechtheid), een zorgethiek, en soms politieke actie (feministisch actie-
onderzoek waarin onderzoeker en activist samenvallen).
• 5. Aandacht voor de beperkingen van het dagelijks leven — oog voor de alledaagse sociale
wereld, met veel detail over de levens van individuele deelnemers.
Bryman's contrasten (aanvullend lijstje). kwantitatief = hard/betrouwbaar, gestructureerd,
afstandelijke relatie, outsider, bevestiging van theorie, nomothetisch, statische externe realiteit;
kwalitatief = rijk/diep, ongestructureerd, nabije relatie, insider, opkomende theorie, idiografisch,
geconstrueerde realiteit.
Dataverzameling ≠ data-analyse
Een belangrijk boek-onderscheid: kwalitatieve dataverzameling (bv. focusgroepen, interviews) is iets
anders dan kwalitatieve data-analyse (bv. grounded theory, discoursanalyse). Een diepte-interview
kan zowel kwalitatief als kwantitatief geanalyseerd worden. Kwalitatieve verzamelmethoden bestaan
al lang in de psychologie; de geformaliseerde, stap-voor-stap analyseprocedures zijn pas recent.
Wetenschap als „normale praktijk”
De „received view” van wetenschap (Woolgar) die de psychologie zou hanteren: de wereld is
objectief, reëel en onafhankelijk van de mens; kennis wordt bepaald door de fysieke wereld; er is één
set methoden met consensus; wetenschap is individualistisch/mentalistisch („cognitief”).
Kwalitatief onderzoek keert dit om: wetenschap is sociaal geconstrueerd — we kunnen de „echte”
wereld nooit direct waarnemen, we leggen er via wetenschap een visie op, er is weinig consensus over
de juiste methoden, en wetenschappers handelen collectief en sociaal. Kuhn (1962): wetenschap
vordert niet door geleidelijke accumulatie maar via paradigma's.
Pagina 5 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Box 1.1 — Comte's positivisme
• Epistemologie = de studie van kennis: (a) hoe we dingen kunnen weten en (b) de validatie van
kennis.
• Comte (1798–1857) bedacht de term „sociologie” en formuleerde de wet van de drie fasen van
maatschappelijke evolutie: theologisch → metafysisch → wetenschappelijk (= het „positieve”
stadium).
• Nuance — Comte vond kwantificering (wiskundige analyse) bóven de fysische wetenschappen
níét realistisch. Positivisme was dus niet vijandig t.o.v. kwalitatief onderzoek; het probleem is
dat positivisme eerder een model van de 19e-eeuwse fysica/chemie is dan een definitie van
wetenschap.
Logisch positivisme en behaviourisme
• Logisch positivisme — empirisme + logische deducties; ontstaan in de Weense Kring vóór WO I
(term door Blumberg, 1931; Carnap en Feigl emigreerden naar de VS).
• Operationisme — concepten worden gedefinieerd door de procedures waarmee je ze meet
(van Bridgeman; via S.S. Stevens, die ook de meetniveaus nominaal/ordinaal/interval/ratio
invoerde).
• Behaviourisme (Watson) — psychologie als natuurwetenschap, gericht op voorspelling en
controle (cf. Comte: wetenschap = voorspelling).
• Drie kenmerken van wetenschap volgens logisch positivisme — (1) cumulatief, (2) herleidbaar
tot één wetenschap van de echte wereld, (3) onafhankelijk van de onderzoeker. Kwalitatieve
onderzoekers verwerpen deze grotendeels.
• Verificatieprincipe — ideeën (theorieën/hypothesen) zijn alleen zinvol voor zover ze empirisch
toetsbaar zijn.
Box 1.2 — Sociaal constructionisme
Volgens Burr (2003), op basis van Gergen, is iemand een sociaal constructionist als minstens één van
deze aannames geldt:
• Kennis wordt in stand gehouden door sociale processen (via taal en interactie).
• Historische en culturele specificiteit van kennis/taal (bv. zelfdoding ooit een misdrijf).
• Kritische houding t.o.v. „vanzelfsprekende” kennis (perceptie ≠ realiteit).
• Kennis en sociale actie zijn verweven (drugsgebruikers als „ziek” vs. „crimineel” → andere
aanpak).
Twee types: (micro / „light” — interactioneel; de wereld geconstrueerd in alledaagse gesprekken;
Gergen, Shotter) en (macro / „dark” — maatschappelijk; macht staat centraal; Foucault; instituties en
structuren). Twee kerndimensies van verschil met kwantitatief: realisme–relativisme en agency–
determinisme. (Berger & Luckmann, „The Social Construction of Reality”, 1966.)
Pagina 6 van 19
, Boek-aanvulling (Howitt) — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Hoofdstuk 3 — Kwalitatieve interviews
Niet te kennen (weggelaten): „The development of qualitative interviewing” en „How to analyse a
qualitative interview”.
Terminologie en eigenheid
Het boek spreekt liever van „kwalitatief interview” dan van on- of semigestructureerd: kwalitatieve
interviews missen geen structuur — ze volgen alleen geen vóóraf vastgelegde structuur. Een écht
ongestructureerd interview is volgens het boek een oxymoron. Het is „a conversation with a purpose”
(Burgess, 1984), maar het is geen gewone, makkelijke conversatie en volgt niet de gewone
conversatieregels.
Aanvullende contrasten (Tabel 3.1): gestructureerde/marktonderzoek-interviews gebruiken meestal
quota-sampling en een „hired hand” als interviewer; bij kwalitatieve interviews is een opname vrijwel
essentieel en zijn herhaalinterviews gepast (om je analyse te toetsen aan de perceptie van de
deelnemers); gestructureerd leent zich voor hypothesetoetsing, kwalitatief eerder voor
hypothesegenerering.
Vormen en kanalen van het interview
• Dyade vs. groep/koppel — een interview hoeft geen één-op-één te zijn; soms worden partners
of gezinsleden samen geïnterviewd.
• Face-to-face vs. telefoon vs. internet — een telefonisch interview is zuinig (geen reistijd) maar
verliest non-verbale informatie; de klassieke kritiek „lage respons” is hier irrelevant, want
kwalitatieve steekproeven dienen een theoretisch doel, geen representativiteit.
• Combinatie — gestructureerde vragen (bv. demografische gegevens) kunnen gecombineerd
worden met ongestructureerde.
Voorbereiding: een gestructureerd proces (Tabel 3.2)
Het boek werkt het hele proces uit in drie fasen — vóór, tijdens en na het interview — met o.a. deze
voorbereidende stappen die de les niet zo expliciet maakte:
• Interviewgids (interview schedule) — een skeletachtige outline van topics/vragen; kort en uit
het hoofd te kennen; staat op de achtergrond, het is niet de spil zoals de vragenlijst bij een
gestructureerd interview.
• Proefinterviews (piloting) — je stijl en gids uittesten vóór de echte dataverzameling.
• Vergelijking & afstemming tussen interviews/interviewers — wat in eerdere interviews
opdook meenemen; bij meerdere interviewers de coverage gelijk houden.
• Werving (geen toevalssteekproef) — er is meestal geen sampling frame; je werkt via
gatekeepers/contactpersonen, sneeuwbalsteekproef, zelfhulpgroepen of advertenties.
• Participant management — deelnemers „aan boord” houden met
bedank-/herinneringsbrieven en een belletje vóór de afspraak.
• Locatiekeuze — werkplek (onderzoeker afhankelijk van opdagen) vs. thuis (vertrouwd, maar
afleiding en opname-problemen); let op de veiligheid van de interviewer.
Pagina 7 van 19
