Visuele cultuur: kunst in een historische context
Inleiding: van zwart vierkant tot caleidoscoop
Een zwart vierkant
• 1915: Kazimir Malevitsj schildert zwart vierkant op wint-gegrond canvas
o Absoluut meesterwerk & hoogte punt Europese kunst
o Sublieme, gebalde synthese 5 eeuwen kunstgeschiedenis
o Einde tijdperk, begin iets compleet nieuws
• Schilderij = zwarte verf aangebracht in geometrische figuur op gewit doek dat op spieraam is gespannen
o Schilder- en materaaltechnisch: stelt weinig voor
o Iedereen kan het maken, kost zo goed als niets
• Afwezigheid context: geen reden om dit als kunsthistorisch hoogtepunt te zien
• Het Lam Gods van Jan & Hubert van Eyck, Michelangelo’s fresco’s = unieke, technische hoogstandjes
• Damien Hirsts: For the Love of God, what are you doing next?
o Schedel bezet met 8601 diamanten
o Intrinsieke waarde gebruikt materiaal ➔ onbetaalbaar
o Twijfel over artistiek karakter
o Arbeid: medewerkers
• Toch allemaal onder 1 noemer: kunst
o Schijnbaar betekenisloos object dat zo betekenisvol wordt dat het een buitengewoonlijke emotionele,
maatschappelijke, financiële waarde krijgt
Waarom is zwart vierkant absoluut hoogtepunt in westerse kunstgeschiedenis?
• Malevitsj: Russische avant-garde + wieg van suprematisme
o Suprematisme: stroming die ten tijde van de Russische Revolutie (1917) inpikte op het kubisme & het
futurisme & de principes daarvan tot in hun uiterste consequenties doordacht
o Beeldende middelen tot het absolute minimum gereduceerd
- Geen kleur
- Minimale lijnen
- Geen diepte
- Geen figuratie
• Renaissance – 1400: kunstenaars zochten naar manieren om natuur & leven na te bootsen
o Niet uit natuurlijke aandrift
o Oiv toen pas herontdekte kunsttheorie Grieks-Romeinse oudheid
- Imitatie van de werkelijkheid = centrale rol (mimesis)
- Perfecte nabootsing werkelijkheid & streven daarnaar: beschouwd als hoogste goed in kunst
- Lijn- & kleurenperspectief = cruciale hulpmiddelen ➔ illusie van diepte & dus werkelijkheid
• Ontdekking fotografie (19e eeuw) ➔ streven kwam onder druk te staan
o Was het nog zinvol om te proberen de werkelijkheid zo getrouw mogelijk weer te geven als een fotograaf
dat klaarspeelde in een fractie van de tijd die een tekenaar/schilder daarvoor nodig had?
o Komst fotografie ➔ schokgolf door beeldende kunst & aanblik & aspiraties veranderd
• Malevitsj’ perspectief- & kleurloze stijl ➔ 1e non-figuratief kunstwerk uit westerse kunstgeschiedenis
o Basisregels mimetische kunst aangetast
o Opening gecreëerd naar nieuw denkpatroon voor kunstenaars
• Zwart vierkant stelde 25 eeuwen kunstgeschiedenis ter discussie
o Is technische vaardigheid een vereiste voor kunst?
o Is kunst mogelijk zonder (een vorm van) illusionisme, figuratie of onderwerp?
1
, o Waarom kan een doek met een zwart vierkant net zo belangrijk zijn als de fresco’s op het plafond & muren
van de Sixtijnse Kapel?
• Kunst = overtreffende trap van kunde ➔ visie blijft doorleven
o Gebaseerd op opvatting dat ambachtelijke vaardigheden het nec plus ultra zijn in kunst & dat degenen die
over grootse vakkennis beschikken ook grootste kunstenaars zijn (achterhaald)
• Oudheid & vanaf 15e – 16e eeuw: intellectuele component kunstenaar = metier
• Polycletus: Doryphoros
o Wiskundige wereld van verhoudingen & evenwichten
o 2000 jaar later: pleidooi Michelangelo voor superioriteit van disegno
- Dubbele betekenis: tekening & ontwerp
- Idee vormde kern kunstwerk, uitvoering toevertrouwd aan ateliermedewerkers
o Concept: mentale beeld waaruit kunstwerk voortspruit
o Tekening, ontwerp = eerste neerslag
o Disegno = verwerkelijking prima idea
o Cruciale rol toen Robert Rauschenberg disegno Willem de Kooning letterlijk uitgumde
- Andere manier om vraag naar wezen van de kunst te formuleren
• Groeiende aspiraties schilders, beeldhouwers, architecten geïllustreerd adhv 2 tekeningen
o Giorgio Vasari: Vite de’ più eccellenti pittori, scultori e architetti
- Hand van Giotto werd hierin beschreven
- Giotto = 1e echte kunstenaar Renaissance & stichter ‘Florentijnse’ schilderschool
- Voerde Giotto op als arme herdersjongen die met steentjes op rotsen & muren had leren tekenen
- Paus toonde belangstelling voor diensten kunstenaar
- Tekening maken die paus moest overtuigen van zijn talent
- Giotto doopte pen in rode inkt & tekende perfecte cirkel uit vrije hand
- Moest volstaan om tekentalent te bewijzen
o Rubens: album amicorum
- Rubens tekende ronde cirkel met stip in het midden
- ‘God is alles in het middelpunt van het veld’
- Beperkte zich tot cirkels ➔ nam ook intellectueel stelling
- Inscriptie ➔ tekening werd metafoor van neoplatoonse levensvisie
- Toonde ook ambitie (niet alleen kunde)
- Rembrandt deed later iets gelijkaardig in zelfportret
• Anekdotes behoorden in oudheid al tot arsenaal van topoi
o Gemeenplaatsen die in verschillende omstandigheden & voor verschillende kunstenaars konden worden
ingezet
o Apelles tekende rechte lijn op paneel van rivaal Protogenes (was niet te overtreffen qua perfectie)
• Ambacht na Malevitsj niet meer bovenaan lijst met vereiste kwaliteiten
o Om praktische redenen lang essentiële voorwaarde voor kunstenaarschap
o Geen ervaring, kennis, techniek niet mogelijk om hoogwaardige kunstwerken te maken
• Kunsthistorische veranderingen niet alleen gevolg van voortschrijdend esthetisch inzicht
o Ook van mogelijkheden door technologische ontwikkelingen
• Kleur, lijn, textuur, perspectief, … drastisch veranderd door (soms minimale) technische ontwikkelingen &
beschikbaarheid nieuwe materialen
o Plinius: “de schilderkunst ontstond toen iemand een stuk houtskool nam en een lijn trok langs de
schaduw van een mens”
• Kunst = meer dan superlatief van kunde
o Gading ball, philosopher’s stone – Jeff Koons
o Doet chemie ontstaan tussen kunstenaar & tijdloos publiek
o Biedt zelden formeel antwoord ➔ presenteert zich als kwestie, open vraag
o Ambachtelijke kwaliteit & esthetische kracht = 2 meest gangbare eigenschappen
• Johannes à Porta: D’net der Beeltstormers
o Noteerde hoe hij dacht over kunst & golf van ongeziene kunstdestructie die op grond van religieuze
motieven door Nederlanden was geraasd: Beeldenstorm
2
, o Metafoor om kunst te duiden = inspirerend
o Jong meisje, man moet naar oorlog (is maanden weg, komt mss nooit meer naar huis)
o Voor vertrek geeft hij haar portretje van zichzelf (enige aandenken)
o Wat er dan gebeurt = magisch
o Betekenis (liefdesverklaring) versmelt met object
o Men kan het namaken, in je geheugen prenten ➔ oorspronkelijk paneeltje is onvervangbaar
• Volgens à Porta exact wat gebeurt bij kunst
o Sterke band tussen betekenis object & toeschouwer/bezitter ➔ betekenis versmelt met object
o Kunstwerk/afbeelding wordt materiële relikwie van doorleefde emotie/pakkende herinnering
• À Porta: kunst = kwestie van geloof
o Kunstwerk wordt belangrijk als men er geloof aan hecht
o Sterker cognitief-emotionele band ➔ sterker effect
o Machinaal geproduceerd urinoir kan om die reden wereldberoemd kunstwerk worden
• Marcel Duchamps: Fountain ➔ enkel replica’s
o Waarde voorwerp kan door talloze factoren bepaald worden
- Griekse beeldhouwkunst
- Sleutelrol op kantelmoment in wereldgeschiedenis (Jacques-Louis David, De eed van de Horattii)
- Mysterieuze, mystieke (gebroeders van Eyck, Het Lam Gods)
o Verbinding: verhalen, emoties, perspectieven die intrinsiek met object verweven zijn geraakt
• Vierkant Malevitsj bijzonder: kwam tot stand in brandpunt grote kentering in Europese kunstgeschiedenis
o In zwart vierkant zitten meer betekenislagen verankerd
o Alleen in Malevitsj’ moment in kunstgeschiedenis
• Materiaal, soms esthetisch oogpunt: meeste beeldende kunstwerken weinig/geen waarde
• Zonder context: geen betekenis
o Kunstwerken = verf op linnen doek
o Beelden = stukken bewerkte steen/hout/gegoten & geassembleerd metaal
• Sinds 20e eeuw: zo goed als alles bruikbaar als grondstof/materiaal om kunst te maken
• Waarde kunst heeft niets te maken met productietijd of gebruikte materiaal
o Toegevoegde waarde zit in magisch moment waarin verhalen & emoties versmelten met object
Caleidoscoop
• 20e eeuw: kunstgeschiedenis nam enorme vlucht
o Werd vaker gepoogd om ontwikkelingen te verklaren vanuit nieuwe, interdisciplinaire invalshoeken
o Oorsprong vernieuwing: kunsthistorici die op creatieve manier naar geschiedenis van eigen vakgebied
hebben gekeken & deze grondig veranderd hebben
- Heinrich Wölfflin
Ontwierpen klassiek geworden modellen voor studie van stijl & eigenhandigheid
- Max J. Friedländer
- Aby Warburg: droeg concepten & structuren aan voor interpretatie, pionier iconologie (beeldtaal
verklaren vanuit brede context
• Focus kunstgeschiedschrijving verschoven
o Relatie kunstenaar – kunstwerk ➔ receptie-esthetica & technische kunstgeschiedenis
- Receptie-esthetica: manier waarop kunstwerk door de eeuwen heen door het publiek wordt
ontvangen
- Technische kunstgeschiedenis: onderzoek naar materiaaltechnische eigenschappen van objecten
• Voor vernieuwde interesse in kunstlagen kunstwerken: kunsthistorici deden beroep op inzichten van andere
wetenschappelijke disciplines (economie, wetenschapsgeschiedenis, antropologie, sociologie, …)
o Kunstgeschiedenis niet zuiver historisch/formalistisch
o Kunstgeschiedenis = Bildwissenschaft
• Bildwissenschaft: kunst wordt meer en meer bestudeerd vanuit volkomen nieuwe perspectieven, waarbij de
nadruk vaak niet langer op de esthetische waarde van het object ligt, maar op de manier waarop het als object &
beeld binnen een cultuur & context functioneert
o Tendens wordt versterkt door voortschrijdende visualisering communicatie 20e & 21e eeuw
3
, o Sociale media ➔ fysieke relatie tot materieel object verdwijnt
• Kunst = katalysator ➔ object dat betekenissen & geschiedenis absorbeert & chemie van denkprocessen gaande
houdt
o Kunst gaat over materialisatie nieuwe technologieën, visualisatie nieuwe maatschappelijke paradigma’s
• Kunst = instrument van politiek & religie, gangmaker revoluties, iconoclasme
• Kunst = visueel idioom, drager van onbegrensde betekenis, uitzonderlijk krachtige vorm van communicatie
• Kunstwerken = wonderlijke objecten waarin eindeloos veel verhalen samenkomen die tot verbeelding spreken
o Schoonheid & smaak niet alleenzaligmakend ➔ schakels in complex van factoren
1/ Het product kunst
• Verantwoording Jos Vijd voor bedrag voor Het Lam Gods-velluik
o Van Eycks = beste schilders van het moment
o Gebruikte materialen = kostbaar
o Vergoeding Jan moest opwegen tegen riante jaarloon dat hij van Hertog van Bourgondië ontving
• Het Lam Gods (enkele jaren aan gewerkt) ➔ Zwart Vierkant van Malevitsj
o Goedkoop materiaal
o Snel gemaakt
o Toch ook zo goed als onbetaalbaar
o Je betaalt het idee
• Kunst moeilijk te vatten in klassieke economische modellen
o Toch onderhevig aan wetten van vraag & aanbod
• Foto suprematistische voorstelling gunt blik op sterkte & zwakte onderlinge verwevenheid van kunst & economie
o Toont spanning tussen productie & consumptie
o Voor kunstenaar moeilijke evenwichtsoefening
o Initieel idee krijgt vorm ➔ groot aantal composities creëren door uitgangspunt te herhalen, te variëren &
aan te passen
o Herhaling = nodig ➔ initieel concept bekendheid geven
➔ markt creëren
o Betekenis idee afgezwakt bij iedere versie ➔ afschaduwing oorspronkelijke vondst
o Productie nodig om markt in beweging te brengen
o Overproductie ondermijnt uniciteit, spanning & vraag
• Kunst & geld: succesvol verstandshuwelijk
o Staan niet los van elkaar ➔ bewezen op veilingen
o Miljoenen voor objecten die vaak niet meer dan wat verf op een doek zijn
o Intrinsiek: nauwelijks waarde
o Complex aan factoren die nauwelijks helder te definiëren vallen ➔ objecten lijken fortuinen waard
• Paneeltje op zolder kan morgen miljoenen waard zijn met klinkende naam in verband gebracht
o Jacob Campo Weyerman: ‘Maer een verstandig Konstkenner moet zich schier half Dood lachen, als hij
den Dommen KonstUil, de namen van enige Konstschilders hoort uijtstameren, want die behandelt hij
gelijk als een Jongen, die pas begint te leezen’
o Naamskopers begrijpen niets van kunst
o Haalt ook kunstenaars zelf & handelaars over beker
‘Een zeedig uijterlijk, en een fijn mans ijthangbordt, is het merk van een modern vroom Konstkoper en
verkoper’
• Weyermans’ analyse = bitter, niet uitzonderlijk
• 2017: verkoop Christus als Salvator Mundi van Leonardo da Vinci
o Thomas Campbell: restaurateur werk = officieel duurstbetaalde hedendaagse kunstenaar
o Kunst & geld blijft merkwaardig spanningsveld
• Studie kunstmarkt: 3 factoren te onderscheiden
o Vraag/behoefte van de consument
o Markt: waar handel kan plaatsvinden
4
Inleiding: van zwart vierkant tot caleidoscoop
Een zwart vierkant
• 1915: Kazimir Malevitsj schildert zwart vierkant op wint-gegrond canvas
o Absoluut meesterwerk & hoogte punt Europese kunst
o Sublieme, gebalde synthese 5 eeuwen kunstgeschiedenis
o Einde tijdperk, begin iets compleet nieuws
• Schilderij = zwarte verf aangebracht in geometrische figuur op gewit doek dat op spieraam is gespannen
o Schilder- en materaaltechnisch: stelt weinig voor
o Iedereen kan het maken, kost zo goed als niets
• Afwezigheid context: geen reden om dit als kunsthistorisch hoogtepunt te zien
• Het Lam Gods van Jan & Hubert van Eyck, Michelangelo’s fresco’s = unieke, technische hoogstandjes
• Damien Hirsts: For the Love of God, what are you doing next?
o Schedel bezet met 8601 diamanten
o Intrinsieke waarde gebruikt materiaal ➔ onbetaalbaar
o Twijfel over artistiek karakter
o Arbeid: medewerkers
• Toch allemaal onder 1 noemer: kunst
o Schijnbaar betekenisloos object dat zo betekenisvol wordt dat het een buitengewoonlijke emotionele,
maatschappelijke, financiële waarde krijgt
Waarom is zwart vierkant absoluut hoogtepunt in westerse kunstgeschiedenis?
• Malevitsj: Russische avant-garde + wieg van suprematisme
o Suprematisme: stroming die ten tijde van de Russische Revolutie (1917) inpikte op het kubisme & het
futurisme & de principes daarvan tot in hun uiterste consequenties doordacht
o Beeldende middelen tot het absolute minimum gereduceerd
- Geen kleur
- Minimale lijnen
- Geen diepte
- Geen figuratie
• Renaissance – 1400: kunstenaars zochten naar manieren om natuur & leven na te bootsen
o Niet uit natuurlijke aandrift
o Oiv toen pas herontdekte kunsttheorie Grieks-Romeinse oudheid
- Imitatie van de werkelijkheid = centrale rol (mimesis)
- Perfecte nabootsing werkelijkheid & streven daarnaar: beschouwd als hoogste goed in kunst
- Lijn- & kleurenperspectief = cruciale hulpmiddelen ➔ illusie van diepte & dus werkelijkheid
• Ontdekking fotografie (19e eeuw) ➔ streven kwam onder druk te staan
o Was het nog zinvol om te proberen de werkelijkheid zo getrouw mogelijk weer te geven als een fotograaf
dat klaarspeelde in een fractie van de tijd die een tekenaar/schilder daarvoor nodig had?
o Komst fotografie ➔ schokgolf door beeldende kunst & aanblik & aspiraties veranderd
• Malevitsj’ perspectief- & kleurloze stijl ➔ 1e non-figuratief kunstwerk uit westerse kunstgeschiedenis
o Basisregels mimetische kunst aangetast
o Opening gecreëerd naar nieuw denkpatroon voor kunstenaars
• Zwart vierkant stelde 25 eeuwen kunstgeschiedenis ter discussie
o Is technische vaardigheid een vereiste voor kunst?
o Is kunst mogelijk zonder (een vorm van) illusionisme, figuratie of onderwerp?
1
, o Waarom kan een doek met een zwart vierkant net zo belangrijk zijn als de fresco’s op het plafond & muren
van de Sixtijnse Kapel?
• Kunst = overtreffende trap van kunde ➔ visie blijft doorleven
o Gebaseerd op opvatting dat ambachtelijke vaardigheden het nec plus ultra zijn in kunst & dat degenen die
over grootse vakkennis beschikken ook grootste kunstenaars zijn (achterhaald)
• Oudheid & vanaf 15e – 16e eeuw: intellectuele component kunstenaar = metier
• Polycletus: Doryphoros
o Wiskundige wereld van verhoudingen & evenwichten
o 2000 jaar later: pleidooi Michelangelo voor superioriteit van disegno
- Dubbele betekenis: tekening & ontwerp
- Idee vormde kern kunstwerk, uitvoering toevertrouwd aan ateliermedewerkers
o Concept: mentale beeld waaruit kunstwerk voortspruit
o Tekening, ontwerp = eerste neerslag
o Disegno = verwerkelijking prima idea
o Cruciale rol toen Robert Rauschenberg disegno Willem de Kooning letterlijk uitgumde
- Andere manier om vraag naar wezen van de kunst te formuleren
• Groeiende aspiraties schilders, beeldhouwers, architecten geïllustreerd adhv 2 tekeningen
o Giorgio Vasari: Vite de’ più eccellenti pittori, scultori e architetti
- Hand van Giotto werd hierin beschreven
- Giotto = 1e echte kunstenaar Renaissance & stichter ‘Florentijnse’ schilderschool
- Voerde Giotto op als arme herdersjongen die met steentjes op rotsen & muren had leren tekenen
- Paus toonde belangstelling voor diensten kunstenaar
- Tekening maken die paus moest overtuigen van zijn talent
- Giotto doopte pen in rode inkt & tekende perfecte cirkel uit vrije hand
- Moest volstaan om tekentalent te bewijzen
o Rubens: album amicorum
- Rubens tekende ronde cirkel met stip in het midden
- ‘God is alles in het middelpunt van het veld’
- Beperkte zich tot cirkels ➔ nam ook intellectueel stelling
- Inscriptie ➔ tekening werd metafoor van neoplatoonse levensvisie
- Toonde ook ambitie (niet alleen kunde)
- Rembrandt deed later iets gelijkaardig in zelfportret
• Anekdotes behoorden in oudheid al tot arsenaal van topoi
o Gemeenplaatsen die in verschillende omstandigheden & voor verschillende kunstenaars konden worden
ingezet
o Apelles tekende rechte lijn op paneel van rivaal Protogenes (was niet te overtreffen qua perfectie)
• Ambacht na Malevitsj niet meer bovenaan lijst met vereiste kwaliteiten
o Om praktische redenen lang essentiële voorwaarde voor kunstenaarschap
o Geen ervaring, kennis, techniek niet mogelijk om hoogwaardige kunstwerken te maken
• Kunsthistorische veranderingen niet alleen gevolg van voortschrijdend esthetisch inzicht
o Ook van mogelijkheden door technologische ontwikkelingen
• Kleur, lijn, textuur, perspectief, … drastisch veranderd door (soms minimale) technische ontwikkelingen &
beschikbaarheid nieuwe materialen
o Plinius: “de schilderkunst ontstond toen iemand een stuk houtskool nam en een lijn trok langs de
schaduw van een mens”
• Kunst = meer dan superlatief van kunde
o Gading ball, philosopher’s stone – Jeff Koons
o Doet chemie ontstaan tussen kunstenaar & tijdloos publiek
o Biedt zelden formeel antwoord ➔ presenteert zich als kwestie, open vraag
o Ambachtelijke kwaliteit & esthetische kracht = 2 meest gangbare eigenschappen
• Johannes à Porta: D’net der Beeltstormers
o Noteerde hoe hij dacht over kunst & golf van ongeziene kunstdestructie die op grond van religieuze
motieven door Nederlanden was geraasd: Beeldenstorm
2
, o Metafoor om kunst te duiden = inspirerend
o Jong meisje, man moet naar oorlog (is maanden weg, komt mss nooit meer naar huis)
o Voor vertrek geeft hij haar portretje van zichzelf (enige aandenken)
o Wat er dan gebeurt = magisch
o Betekenis (liefdesverklaring) versmelt met object
o Men kan het namaken, in je geheugen prenten ➔ oorspronkelijk paneeltje is onvervangbaar
• Volgens à Porta exact wat gebeurt bij kunst
o Sterke band tussen betekenis object & toeschouwer/bezitter ➔ betekenis versmelt met object
o Kunstwerk/afbeelding wordt materiële relikwie van doorleefde emotie/pakkende herinnering
• À Porta: kunst = kwestie van geloof
o Kunstwerk wordt belangrijk als men er geloof aan hecht
o Sterker cognitief-emotionele band ➔ sterker effect
o Machinaal geproduceerd urinoir kan om die reden wereldberoemd kunstwerk worden
• Marcel Duchamps: Fountain ➔ enkel replica’s
o Waarde voorwerp kan door talloze factoren bepaald worden
- Griekse beeldhouwkunst
- Sleutelrol op kantelmoment in wereldgeschiedenis (Jacques-Louis David, De eed van de Horattii)
- Mysterieuze, mystieke (gebroeders van Eyck, Het Lam Gods)
o Verbinding: verhalen, emoties, perspectieven die intrinsiek met object verweven zijn geraakt
• Vierkant Malevitsj bijzonder: kwam tot stand in brandpunt grote kentering in Europese kunstgeschiedenis
o In zwart vierkant zitten meer betekenislagen verankerd
o Alleen in Malevitsj’ moment in kunstgeschiedenis
• Materiaal, soms esthetisch oogpunt: meeste beeldende kunstwerken weinig/geen waarde
• Zonder context: geen betekenis
o Kunstwerken = verf op linnen doek
o Beelden = stukken bewerkte steen/hout/gegoten & geassembleerd metaal
• Sinds 20e eeuw: zo goed als alles bruikbaar als grondstof/materiaal om kunst te maken
• Waarde kunst heeft niets te maken met productietijd of gebruikte materiaal
o Toegevoegde waarde zit in magisch moment waarin verhalen & emoties versmelten met object
Caleidoscoop
• 20e eeuw: kunstgeschiedenis nam enorme vlucht
o Werd vaker gepoogd om ontwikkelingen te verklaren vanuit nieuwe, interdisciplinaire invalshoeken
o Oorsprong vernieuwing: kunsthistorici die op creatieve manier naar geschiedenis van eigen vakgebied
hebben gekeken & deze grondig veranderd hebben
- Heinrich Wölfflin
Ontwierpen klassiek geworden modellen voor studie van stijl & eigenhandigheid
- Max J. Friedländer
- Aby Warburg: droeg concepten & structuren aan voor interpretatie, pionier iconologie (beeldtaal
verklaren vanuit brede context
• Focus kunstgeschiedschrijving verschoven
o Relatie kunstenaar – kunstwerk ➔ receptie-esthetica & technische kunstgeschiedenis
- Receptie-esthetica: manier waarop kunstwerk door de eeuwen heen door het publiek wordt
ontvangen
- Technische kunstgeschiedenis: onderzoek naar materiaaltechnische eigenschappen van objecten
• Voor vernieuwde interesse in kunstlagen kunstwerken: kunsthistorici deden beroep op inzichten van andere
wetenschappelijke disciplines (economie, wetenschapsgeschiedenis, antropologie, sociologie, …)
o Kunstgeschiedenis niet zuiver historisch/formalistisch
o Kunstgeschiedenis = Bildwissenschaft
• Bildwissenschaft: kunst wordt meer en meer bestudeerd vanuit volkomen nieuwe perspectieven, waarbij de
nadruk vaak niet langer op de esthetische waarde van het object ligt, maar op de manier waarop het als object &
beeld binnen een cultuur & context functioneert
o Tendens wordt versterkt door voortschrijdende visualisering communicatie 20e & 21e eeuw
3
, o Sociale media ➔ fysieke relatie tot materieel object verdwijnt
• Kunst = katalysator ➔ object dat betekenissen & geschiedenis absorbeert & chemie van denkprocessen gaande
houdt
o Kunst gaat over materialisatie nieuwe technologieën, visualisatie nieuwe maatschappelijke paradigma’s
• Kunst = instrument van politiek & religie, gangmaker revoluties, iconoclasme
• Kunst = visueel idioom, drager van onbegrensde betekenis, uitzonderlijk krachtige vorm van communicatie
• Kunstwerken = wonderlijke objecten waarin eindeloos veel verhalen samenkomen die tot verbeelding spreken
o Schoonheid & smaak niet alleenzaligmakend ➔ schakels in complex van factoren
1/ Het product kunst
• Verantwoording Jos Vijd voor bedrag voor Het Lam Gods-velluik
o Van Eycks = beste schilders van het moment
o Gebruikte materialen = kostbaar
o Vergoeding Jan moest opwegen tegen riante jaarloon dat hij van Hertog van Bourgondië ontving
• Het Lam Gods (enkele jaren aan gewerkt) ➔ Zwart Vierkant van Malevitsj
o Goedkoop materiaal
o Snel gemaakt
o Toch ook zo goed als onbetaalbaar
o Je betaalt het idee
• Kunst moeilijk te vatten in klassieke economische modellen
o Toch onderhevig aan wetten van vraag & aanbod
• Foto suprematistische voorstelling gunt blik op sterkte & zwakte onderlinge verwevenheid van kunst & economie
o Toont spanning tussen productie & consumptie
o Voor kunstenaar moeilijke evenwichtsoefening
o Initieel idee krijgt vorm ➔ groot aantal composities creëren door uitgangspunt te herhalen, te variëren &
aan te passen
o Herhaling = nodig ➔ initieel concept bekendheid geven
➔ markt creëren
o Betekenis idee afgezwakt bij iedere versie ➔ afschaduwing oorspronkelijke vondst
o Productie nodig om markt in beweging te brengen
o Overproductie ondermijnt uniciteit, spanning & vraag
• Kunst & geld: succesvol verstandshuwelijk
o Staan niet los van elkaar ➔ bewezen op veilingen
o Miljoenen voor objecten die vaak niet meer dan wat verf op een doek zijn
o Intrinsiek: nauwelijks waarde
o Complex aan factoren die nauwelijks helder te definiëren vallen ➔ objecten lijken fortuinen waard
• Paneeltje op zolder kan morgen miljoenen waard zijn met klinkende naam in verband gebracht
o Jacob Campo Weyerman: ‘Maer een verstandig Konstkenner moet zich schier half Dood lachen, als hij
den Dommen KonstUil, de namen van enige Konstschilders hoort uijtstameren, want die behandelt hij
gelijk als een Jongen, die pas begint te leezen’
o Naamskopers begrijpen niets van kunst
o Haalt ook kunstenaars zelf & handelaars over beker
‘Een zeedig uijterlijk, en een fijn mans ijthangbordt, is het merk van een modern vroom Konstkoper en
verkoper’
• Weyermans’ analyse = bitter, niet uitzonderlijk
• 2017: verkoop Christus als Salvator Mundi van Leonardo da Vinci
o Thomas Campbell: restaurateur werk = officieel duurstbetaalde hedendaagse kunstenaar
o Kunst & geld blijft merkwaardig spanningsveld
• Studie kunstmarkt: 3 factoren te onderscheiden
o Vraag/behoefte van de consument
o Markt: waar handel kan plaatsvinden
4
