Samenvatting adolescentiepsychologie
Open Universiteit
1
,Inhoud
Thema 1: Inleiding in de adolescentiepsychologie ................................................................... 6
Hoofdstuk 1: Inleiding ......................................................................................................... 6
Adolescentie: een beschrijving ........................................................................................ 9
Puberteit en adolescentie.............................................................................................. 10
Een moeilijke leeftijd? ................................................................................................... 10
Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt ............................................................... 10
Hoofdstuk 2: Theorieën over de adolescentie .................................................................... 13
Inleiding ....................................................................................................................... 18
De rol van theorieën over de ontwikkeling: ontwikkelingstaken als voorbeeld................... 18
Vier theoretische benaderingen van de adolescentie ...................................................... 20
Besluit .......................................................................................................................... 24
Thema 2: Fysieke en psychoseksuele ontwikkelingen tijdens de adolescentie ........................ 24
Hoofdstuk 3: Lichamelijke ontwikkeling in de adolescentie ................................................ 24
Inleiding ........................................................................................................................... 31
Lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie ....................................................... 31
Rijping en lichamelijke ontwikkeling en het functioneren .................................................... 34
Verklaringen voor de invloed van de lichamelijke ontwikkeling op het functioneren ............. 36
Hoofdstuk 4: hersenontwikkeling in de adolescentie ............................................................. 37
Inleiding ....................................................................................................................... 40
Hersenontwikkeling .......................................................................................................... 40
Hoofdstuk 5: Psychoseksuele ontwikkeling in de adolescentie............................................... 43
Inleiding ....................................................................................................................... 50
Thema 3: cognitieve, emotionele en morele ontwikkeling ....................................................... 55
Hoofdstuk 6: cognitieve ontwikkeling in de adolescentie .................................................... 55
Inleidend ...................................................................................................................... 63
De Piagetiaanse benadering .......................................................................................... 63
De informatieverwerkingsbenadering............................................................................. 65
De psychometrische benadering ................................................................................... 67
Hoofdstuk 7: emotionele ontwikkeling in de adolescentie .................................................. 68
Emotie.......................................................................................................................... 75
De emotionele ontwikkeling vóór de adolescentie .......................................................... 76
Emotionele ontwikkeling in de adolescentie ................................................................... 77
Socialisatie van emotie in de adolescentie ..................................................................... 78
2
, Emotionele problematiek in de adolescentie.................................................................. 79
Emotie-interventie in de adolescentie ............................................................................ 80
Hoofdstuk 10: de morele ontwikkeling in de adolescentie .................................................. 81
De morele ontwikkeling ................................................................................................. 87
Morele oordelen en andere oordelen ............................................................................. 87
De biologische basis van het vermogen tot moreel oordelen ........................................... 87
Morele ontwikkeling en de ontwikkeling van moreel affect .............................................. 88
Morele ontwikkeling en morele internalisatie.................................................................. 88
De ontwikkeling van moreel redeneren........................................................................... 88
Moreel gedrag: relaties met oordelen, affect en identiteit ................................................ 91
Thema 4: identiteits- en autonomie ontwikkeling ................................................................... 93
Hoofdstuk 8: Ontwikkeling van het zelf en de identiteit ....................................................... 93
8.1 Begripsbepaling ...................................................................................................... 99
8.2 De ontwikkeling van het zelf ................................................................................... 100
8.3 De ego-ontwikkelingstheorie van Loevinger ............................................................ 102
8.4 De identiteitstheorie van Erikson ............................................................................ 104
8.5 Ontwikkeling van identiteitsvorming ....................................................................... 106
Hoofdstuk 9: Autonomie-ontwikkeling in de adolescentie ................................................ 107
Het paraplubegrip autonomie: onafhankelijkheid versus vrijwillig functioneren ............. 113
Ontwikkeling van autonomie ....................................................................................... 116
Autonomie als bron van welbevinden en basis voor latere ontwikkeling ......................... 117
Contexten die bijdragen tot de ontwikkeling van autonomie, of net die ontwikkeling
hinderen ..................................................................................................................... 118
Is autonomie een privilege voor westerse jongeren? ..................................................... 119
Thema 5: De rol van de sociale omgeving ............................................................................ 120
Hoofdstuk 11: de rol van het gezin ................................................................................... 120
Gezinnen met adolescenten: storm and stress? ........................................................... 127
Veranderingen in ouder-kindrelaties gedurende de adolescentie................................... 129
Opvoeding en welbevinden.......................................................................................... 130
Het gezinssysteem ...................................................................................................... 132
Open vragen en beperkingen van onderzoek................................................................. 133
Hoofdstuk 12: de rol van leeftijdsgenoten ........................................................................ 134
Vriendschappen van adolescenten: kenmerken, dynamiek en invloeden....................... 140
Effecten van vriendschappen ...................................................................................... 141
3
, Vriendengroepen: kenmerken en invloeden .................................................................. 143
Groepsprocessen op school: sociale status, sociale verwerping en pesten ................... 144
Ouder-adolescent relaties ........................................................................................... 147
Thema 6: probleemgedrag en hulpverlening ........................................................................ 149
Hoofdstuk 13: internaliserende stoornissen .................................................................... 149
Ontwikkelingstaken/-kenmerken van de adolescentie .................................................. 153
Normale ontwikkeling: angst, verdriet en lichamelijke klachten ..................................... 153
Problemen of stoornissen in de levensloop .................................................................. 154
Angststoornissen ........................................................................................................ 156
Obsessieve compulsieve en verwante stoornissen ....................................................... 157
Trauma en stressgerelateerde stoornissen ................................................................... 158
Depressieve stemmingsstoornissen ............................................................................ 159
Bipolaire stemmingsstoornissen.................................................................................. 160
Voedings- en eetstoornissen ....................................................................................... 160
Hoofdstuk 14: criminaliteit en externaliserende stoornissen ............................................ 162
Inleiding ..................................................................................................................... 168
Jeugdcriminaliteit........................................................................................................ 168
Aard en omvang .......................................................................................................... 169
Jeugdcriminaliteit neemt af ......................................................................................... 170
Afnemende criminaliteit in de levensfase na de adolescentie ....................................... 170
Trajecten bij het ontstaan en verloop van jeugdcriminaliteit .......................................... 170
Criminaliteit bij meisjes en vrouwen............................................................................. 172
Seksuele delicten in de adolescentie ........................................................................... 174
Factoren die het stoppen van crimineel gedrag bevorderen ........................................... 175
De werking van het strafrecht ...................................................................................... 175
Externaliserende gedragsstoornissen........................................................................... 175
Risicofactoren die de kans vergroten op een delinquente ontwikkeling .......................... 177
Alcohol en drugsgebruik in de adolescentie ................................................................. 179
Zorgen over problematisch gebruik .............................................................................. 180
Studietaak 6.3 Determinanten van gezondheid en welbevinden........................................ 181
Hoofdstuk 15: hulpverlening aan adolescenten ............................................................... 186
Inleiding ..................................................................................................................... 190
Ontwikkelingstaken en problemen van jongeren ........................................................... 191
Waar zoeken jongeren hulp? ........................................................................................ 191
4
Open Universiteit
1
,Inhoud
Thema 1: Inleiding in de adolescentiepsychologie ................................................................... 6
Hoofdstuk 1: Inleiding ......................................................................................................... 6
Adolescentie: een beschrijving ........................................................................................ 9
Puberteit en adolescentie.............................................................................................. 10
Een moeilijke leeftijd? ................................................................................................... 10
Een ontwikkelingspsychologisch uitgangspunt ............................................................... 10
Hoofdstuk 2: Theorieën over de adolescentie .................................................................... 13
Inleiding ....................................................................................................................... 18
De rol van theorieën over de ontwikkeling: ontwikkelingstaken als voorbeeld................... 18
Vier theoretische benaderingen van de adolescentie ...................................................... 20
Besluit .......................................................................................................................... 24
Thema 2: Fysieke en psychoseksuele ontwikkelingen tijdens de adolescentie ........................ 24
Hoofdstuk 3: Lichamelijke ontwikkeling in de adolescentie ................................................ 24
Inleiding ........................................................................................................................... 31
Lichamelijke veranderingen tijdens de adolescentie ....................................................... 31
Rijping en lichamelijke ontwikkeling en het functioneren .................................................... 34
Verklaringen voor de invloed van de lichamelijke ontwikkeling op het functioneren ............. 36
Hoofdstuk 4: hersenontwikkeling in de adolescentie ............................................................. 37
Inleiding ....................................................................................................................... 40
Hersenontwikkeling .......................................................................................................... 40
Hoofdstuk 5: Psychoseksuele ontwikkeling in de adolescentie............................................... 43
Inleiding ....................................................................................................................... 50
Thema 3: cognitieve, emotionele en morele ontwikkeling ....................................................... 55
Hoofdstuk 6: cognitieve ontwikkeling in de adolescentie .................................................... 55
Inleidend ...................................................................................................................... 63
De Piagetiaanse benadering .......................................................................................... 63
De informatieverwerkingsbenadering............................................................................. 65
De psychometrische benadering ................................................................................... 67
Hoofdstuk 7: emotionele ontwikkeling in de adolescentie .................................................. 68
Emotie.......................................................................................................................... 75
De emotionele ontwikkeling vóór de adolescentie .......................................................... 76
Emotionele ontwikkeling in de adolescentie ................................................................... 77
Socialisatie van emotie in de adolescentie ..................................................................... 78
2
, Emotionele problematiek in de adolescentie.................................................................. 79
Emotie-interventie in de adolescentie ............................................................................ 80
Hoofdstuk 10: de morele ontwikkeling in de adolescentie .................................................. 81
De morele ontwikkeling ................................................................................................. 87
Morele oordelen en andere oordelen ............................................................................. 87
De biologische basis van het vermogen tot moreel oordelen ........................................... 87
Morele ontwikkeling en de ontwikkeling van moreel affect .............................................. 88
Morele ontwikkeling en morele internalisatie.................................................................. 88
De ontwikkeling van moreel redeneren........................................................................... 88
Moreel gedrag: relaties met oordelen, affect en identiteit ................................................ 91
Thema 4: identiteits- en autonomie ontwikkeling ................................................................... 93
Hoofdstuk 8: Ontwikkeling van het zelf en de identiteit ....................................................... 93
8.1 Begripsbepaling ...................................................................................................... 99
8.2 De ontwikkeling van het zelf ................................................................................... 100
8.3 De ego-ontwikkelingstheorie van Loevinger ............................................................ 102
8.4 De identiteitstheorie van Erikson ............................................................................ 104
8.5 Ontwikkeling van identiteitsvorming ....................................................................... 106
Hoofdstuk 9: Autonomie-ontwikkeling in de adolescentie ................................................ 107
Het paraplubegrip autonomie: onafhankelijkheid versus vrijwillig functioneren ............. 113
Ontwikkeling van autonomie ....................................................................................... 116
Autonomie als bron van welbevinden en basis voor latere ontwikkeling ......................... 117
Contexten die bijdragen tot de ontwikkeling van autonomie, of net die ontwikkeling
hinderen ..................................................................................................................... 118
Is autonomie een privilege voor westerse jongeren? ..................................................... 119
Thema 5: De rol van de sociale omgeving ............................................................................ 120
Hoofdstuk 11: de rol van het gezin ................................................................................... 120
Gezinnen met adolescenten: storm and stress? ........................................................... 127
Veranderingen in ouder-kindrelaties gedurende de adolescentie................................... 129
Opvoeding en welbevinden.......................................................................................... 130
Het gezinssysteem ...................................................................................................... 132
Open vragen en beperkingen van onderzoek................................................................. 133
Hoofdstuk 12: de rol van leeftijdsgenoten ........................................................................ 134
Vriendschappen van adolescenten: kenmerken, dynamiek en invloeden....................... 140
Effecten van vriendschappen ...................................................................................... 141
3
, Vriendengroepen: kenmerken en invloeden .................................................................. 143
Groepsprocessen op school: sociale status, sociale verwerping en pesten ................... 144
Ouder-adolescent relaties ........................................................................................... 147
Thema 6: probleemgedrag en hulpverlening ........................................................................ 149
Hoofdstuk 13: internaliserende stoornissen .................................................................... 149
Ontwikkelingstaken/-kenmerken van de adolescentie .................................................. 153
Normale ontwikkeling: angst, verdriet en lichamelijke klachten ..................................... 153
Problemen of stoornissen in de levensloop .................................................................. 154
Angststoornissen ........................................................................................................ 156
Obsessieve compulsieve en verwante stoornissen ....................................................... 157
Trauma en stressgerelateerde stoornissen ................................................................... 158
Depressieve stemmingsstoornissen ............................................................................ 159
Bipolaire stemmingsstoornissen.................................................................................. 160
Voedings- en eetstoornissen ....................................................................................... 160
Hoofdstuk 14: criminaliteit en externaliserende stoornissen ............................................ 162
Inleiding ..................................................................................................................... 168
Jeugdcriminaliteit........................................................................................................ 168
Aard en omvang .......................................................................................................... 169
Jeugdcriminaliteit neemt af ......................................................................................... 170
Afnemende criminaliteit in de levensfase na de adolescentie ....................................... 170
Trajecten bij het ontstaan en verloop van jeugdcriminaliteit .......................................... 170
Criminaliteit bij meisjes en vrouwen............................................................................. 172
Seksuele delicten in de adolescentie ........................................................................... 174
Factoren die het stoppen van crimineel gedrag bevorderen ........................................... 175
De werking van het strafrecht ...................................................................................... 175
Externaliserende gedragsstoornissen........................................................................... 175
Risicofactoren die de kans vergroten op een delinquente ontwikkeling .......................... 177
Alcohol en drugsgebruik in de adolescentie ................................................................. 179
Zorgen over problematisch gebruik .............................................................................. 180
Studietaak 6.3 Determinanten van gezondheid en welbevinden........................................ 181
Hoofdstuk 15: hulpverlening aan adolescenten ............................................................... 186
Inleiding ..................................................................................................................... 190
Ontwikkelingstaken en problemen van jongeren ........................................................... 191
Waar zoeken jongeren hulp? ........................................................................................ 191
4
