Samenvatting neuropsychologie
Week 1
Hoorcollege 1a
Het zenuwstelsel is te verdelen in het centrale
zenuwstelsel en in het perifere zenuwstelsel. Het
centrale zenuwstelsel wordt omsloten door bot
(schedel, werverkolom). Het brein en het
ruggenmerg vallen onder het centrale
zenuwstelsel. Het perifere zenuwstelsel bevindt
zich buiten de botten. Onder het perifere
zenuwstelsel vallen het somatische zenuwstelsel
en het autonome zenuwstelsel.
Somatische zenuwstelsel
• Willekeurige perifere zenuwen
• Interactie van lichaam met buitenwereld
• Zintuigelijke waarneming - > zintuigelijke
prikkels van zintuigen naar brein
• Motoriek -> commando’s van brein naar spieren
Autonome zenuwstelsel
• Onwillekeurig
• Bestuurd onder andere klieren en de gladde spieren van de organen (zoals hart en darmen)
- Denk aan vitale levensfuncties zoals hartslag, bloeddruk en ademhaling, maar ook
spijsvertering, stofwisseling, verbranding, slaap-waakritme en temperatuurregeling.
Spijsvertering: zorgt voor het verteren van voedsel tot bruikbare, door het lichaam opneembare
bouwstenen (zoals koolhydraten en eiwitten)
Stofwisseling (metabolisme): zorgt voor het bewerken en omvormen van deze bruikbare
voedingsstoffen (bijvoorbeeld koolhydraten in glucose, of glucose in glycogeen)
Verbranding: met behulp van zuurstof worden voedingsstoffen omgezet in energie, dit is nodig voor
fysieke actie of inspanningen (spieractiviteit), mentale inspanning, vitale functies zoals hartslag en
ademhaling. Glucose is de snelste energieleverancier van het lichaam. Glucose kan worden
opgeslagen of verbrand, afhankelijk van je energiebehoefte. Bij veel energiebehoefte wordt het
verbrand (sympathisch), bij weinig energiebehoefte wordt het opgeslagen (parasympatisch).
Het autonome zenuwstelsel wordt opgedeeld in het sympathische deel en het parasympatische deel.
,Sympathisch
• Regelt fight en flight reactie van je lichaam. Dit systeem wordt actief wanneer je lichaam zich
moet voorbereiden op actie, bijvoorbeeld in stressvolle of gevaarlijke situaties.
• Met behulp van zuurstof zet het lichaam dan glucose om in energie, nodig om lichaam in
paraatheid/actie te brengen. Je spieractiviteit, hartslag, bloeddruk, zweetklieren en alertheid
gaan omhoog. Je bloedvaten vernauwen en je spijsvertering gaat omlaag.
• Via het hypothalamus-hypofyse-bijnier-systeem gaat je adrenaline omhoog. Dit is een
hormoon die een belangrijke rol speelt bij het actief worden van je sympathische deel van het
autonome zenuwstelsel.
Parasympatisch
• Regelt herstel, rust en energiebehoud. Dit systeem wordt actief wanneer je lichaam kan
ontspannen en herstellen.
• Hierbij gaat je spijsvertering en reparatiewerkzaamheden omhoog. Je hartslag en bloeddruk
gaan omlaag.
• Ook is er opslag van glucose als er meer glucose beschikbaar is dan nodig voor energie
(bijvoorbeeld als glycogeen in lever- en spiercellen, als eiwitten in spierweefsel, of als
vet(zuren) in vetcellen -> dit gebeurt onder invloed van insuline)
Polyvagaal-theorie
1. Deze theorie kijkt vooral naar hoe het parasympathische zenuwstelsel, en in het bijzonder de
nervus vagus (een belangrijke zenuw), invloed heeft op hoe wij omgaan met stress, veiligheid
en sociale situaties.
2. Kern: parasympathische systeem gaat niet alleen over rust en herstel, maar kent twee
verschillende responsen:
- Ventrale vagale staat
Zorgt voor ontspanning, gevoel van veiligheid en sociale verbondenheid. Helpt ons om
rustig contact te maken met anderen, goed communiceren en ons op ons gemak te
voelen. Dit systeem kan de stressreacties van het sympathische systeem (fight/flight)
afremmen, dus het houdt je kalm in sociale situaties.
- Dorsale vagale staat
Geactiveerd bij extreme dreiging/stress. In plaats van fight/flight kan het lichaam in een
soort shutdown gaan: je lichaam en geest komen in een ‘freeze-reactie’ en zelfs
dissociatie (mentale en/of emotionele loskoppeling van jezelf, je lichaam en/of de
omgeving). Het is een soort overlevingsreactie bij extreme stress waarbij je lichaam en
geest ‘uit’ gaan om je te beschermen (bij bijvoorbeeld trauma)
• Parasympathische systeem werkt dus niet altijd kalmerend, maar kan ook leiden tot
verdoving en dissociatie bij extreme stress
,Het perifere zenuwstelsel (zowel het somatische als autonome
deel) bestaan uit ruggenmergzenuwen en hersenzenuwen.
Ruggenmergzenuwen (spinale zenuwen):
• 31 paar
• Zenuwen die via het ruggenmerg uit- en in het CZS treden,
en die signalen van de hersenen naar het lichaam (UIT) of
van het lichaam naar de hersenen sturen (IN)
- Zenuwen die prikkels vervoeren van het brein naar de
spieren/organen: efferente (motorische) zenuwen
(UIT)
- Zenuwen die (somatosensorische/gevoels-) prikkels aanvoeren vanuit de zintuigen naar
het brein: afferente (sensorische) zenuwen (IN)
o Exteroceprieve prikkels vanuit buitenwereld (bv tast, druk, pijn, temperatuur)
o Interoceptieve prikkels van binnenuit het lichaam (bv
posities/beweging/houding/ balans van
lichaam/ledematen/gewrichten/spieren/…)
Hersenzenuwen (craniale zenuwen of kopzenuwen)
• 12 paar
• Zenuwen die niet via het ruggenmerg maar ‘via het hoofd’ uit- en in het CZS treden
• Twaalf tweetallen zenuwen (één voor rechter- en één voor linkerkant van het hoofd) die
rechtstreeks uit de hersenen ontspringen (motorische hersenzenuwkernen in de hersenstam)
en naar het hoofd lopen (motorische zenuwen) (UIT) of rechtstreeks zintuigelijke signalen van
het hoofd (ogen/oren/neus/tong/huid) naar de hersenen vervoeren (sensorische zenuwen)
(IN)
Bouwstenen van de hersenen (celniveau)
Er zijn 2 soorten cellen in de hersenen: neuronen en gliacellen (ondersteuners van neuronen).
Neuronen
De functie van een neuronen is het ontvangen,
verwerken/integreren en doorgeven van signalen.
Een neuron ontvangt input en stuurt output
van/naar duizenden andere neuronen (max. tot 2
200 keer per seconde per contactpunt).
Een neuron is opgebouwd uit dendrieten, een
cellichaam en een axon. Een dendriet is een
uitloper van het cellichaam en krijgt input binnen.
De axon is het output kanaal van het neuron. De
axon wordt weer opgesplitst in verschillende
uitlopers: collateralen. Deze monden weer uit in terminale eindvoetjes, deze maken contact met de
dendrieten van andere neuronen.
, De plek waar een terminaal eindvoetje van een axon collateraal
contact maakt met een dendriet van een ander neuron, wordt een
synaps genoemd. Dit is het contactpunt waar neuronen
communiceren.
Een grote groep axonen die samen dezelfde route afleggen buiten
het brein, wordt een zenuw genoemd. Een grote groep axonen die
dezelfde route afleggen binnen het brein, wordt een tractus
genoemd.
Primaire functies van de hersenen
• Input: verwerken, filteren, integreren van en betekenis geven aan prikkels uit de omgeving.
• Op basis van ervaringen een interne representatie van omgevingsprikkels creëren, oftewel:
geheugenvorming (ouders = eten/veiligheid; slang/hond van de buurman = gevaar; giftige
besjes = ziekte etc. Dit zorgt ervoor dat we kunnen leren, voorspellen wat er gaaat gebeuren
en hierop anticiperen.
• Output: produceren van gedrag/interactie met omgeving.
Mentale representaties
Maar: interne representaties gaan verder dan ‘platte’ associaties tussen slang/rode besjes en
gevaar/ziekte. Mensen hebben inzicht in de ‘structuur’ van de werkelijkheid. We maken een intern
model van hoe de wereld om ons heen werkt. We zien verbanden, oorzaak-gevolg relaties, en doen
voorspellingen.
Ruggenmerg
NB Het perifere zenuwstelsel is het zenuwstelsel buiten de botten en bestaat uit de hersenzenuwen
(buiten de schedel) en ruggenmergzenuwen (buiten de wervelkolom), dus strikt genomen geldt:
zenuwen die door het ruggenmergkanaal lopen ≠ ruggenmergzenuwen
• Deel van centrale zenuwstelsel dat zich niet in schedel maar in kanaal/holte in wervelkolom
bevindt (ruggenmergkanaal)
• Ruggenmergkanaal wordt gevormd door op één lijn liggende gaten in opeenvolgende
wervels, die door banden en spieren op hun plaats worden gehouden
• Zenuwen die door het ruggenmergkanaal lopen, vervoeren motorische en sensorische
informatie van en naar het brein (uit- en intredende zenuwen) -> …
• Reflexmatig gedrag
Bundels van motorische neuronen treden naar buiten, om de spieren aan te sturen (aan de
voorkant). -> dit heet de motorische zenuwwortel
• Uittredende zenuwbanen
Week 1
Hoorcollege 1a
Het zenuwstelsel is te verdelen in het centrale
zenuwstelsel en in het perifere zenuwstelsel. Het
centrale zenuwstelsel wordt omsloten door bot
(schedel, werverkolom). Het brein en het
ruggenmerg vallen onder het centrale
zenuwstelsel. Het perifere zenuwstelsel bevindt
zich buiten de botten. Onder het perifere
zenuwstelsel vallen het somatische zenuwstelsel
en het autonome zenuwstelsel.
Somatische zenuwstelsel
• Willekeurige perifere zenuwen
• Interactie van lichaam met buitenwereld
• Zintuigelijke waarneming - > zintuigelijke
prikkels van zintuigen naar brein
• Motoriek -> commando’s van brein naar spieren
Autonome zenuwstelsel
• Onwillekeurig
• Bestuurd onder andere klieren en de gladde spieren van de organen (zoals hart en darmen)
- Denk aan vitale levensfuncties zoals hartslag, bloeddruk en ademhaling, maar ook
spijsvertering, stofwisseling, verbranding, slaap-waakritme en temperatuurregeling.
Spijsvertering: zorgt voor het verteren van voedsel tot bruikbare, door het lichaam opneembare
bouwstenen (zoals koolhydraten en eiwitten)
Stofwisseling (metabolisme): zorgt voor het bewerken en omvormen van deze bruikbare
voedingsstoffen (bijvoorbeeld koolhydraten in glucose, of glucose in glycogeen)
Verbranding: met behulp van zuurstof worden voedingsstoffen omgezet in energie, dit is nodig voor
fysieke actie of inspanningen (spieractiviteit), mentale inspanning, vitale functies zoals hartslag en
ademhaling. Glucose is de snelste energieleverancier van het lichaam. Glucose kan worden
opgeslagen of verbrand, afhankelijk van je energiebehoefte. Bij veel energiebehoefte wordt het
verbrand (sympathisch), bij weinig energiebehoefte wordt het opgeslagen (parasympatisch).
Het autonome zenuwstelsel wordt opgedeeld in het sympathische deel en het parasympatische deel.
,Sympathisch
• Regelt fight en flight reactie van je lichaam. Dit systeem wordt actief wanneer je lichaam zich
moet voorbereiden op actie, bijvoorbeeld in stressvolle of gevaarlijke situaties.
• Met behulp van zuurstof zet het lichaam dan glucose om in energie, nodig om lichaam in
paraatheid/actie te brengen. Je spieractiviteit, hartslag, bloeddruk, zweetklieren en alertheid
gaan omhoog. Je bloedvaten vernauwen en je spijsvertering gaat omlaag.
• Via het hypothalamus-hypofyse-bijnier-systeem gaat je adrenaline omhoog. Dit is een
hormoon die een belangrijke rol speelt bij het actief worden van je sympathische deel van het
autonome zenuwstelsel.
Parasympatisch
• Regelt herstel, rust en energiebehoud. Dit systeem wordt actief wanneer je lichaam kan
ontspannen en herstellen.
• Hierbij gaat je spijsvertering en reparatiewerkzaamheden omhoog. Je hartslag en bloeddruk
gaan omlaag.
• Ook is er opslag van glucose als er meer glucose beschikbaar is dan nodig voor energie
(bijvoorbeeld als glycogeen in lever- en spiercellen, als eiwitten in spierweefsel, of als
vet(zuren) in vetcellen -> dit gebeurt onder invloed van insuline)
Polyvagaal-theorie
1. Deze theorie kijkt vooral naar hoe het parasympathische zenuwstelsel, en in het bijzonder de
nervus vagus (een belangrijke zenuw), invloed heeft op hoe wij omgaan met stress, veiligheid
en sociale situaties.
2. Kern: parasympathische systeem gaat niet alleen over rust en herstel, maar kent twee
verschillende responsen:
- Ventrale vagale staat
Zorgt voor ontspanning, gevoel van veiligheid en sociale verbondenheid. Helpt ons om
rustig contact te maken met anderen, goed communiceren en ons op ons gemak te
voelen. Dit systeem kan de stressreacties van het sympathische systeem (fight/flight)
afremmen, dus het houdt je kalm in sociale situaties.
- Dorsale vagale staat
Geactiveerd bij extreme dreiging/stress. In plaats van fight/flight kan het lichaam in een
soort shutdown gaan: je lichaam en geest komen in een ‘freeze-reactie’ en zelfs
dissociatie (mentale en/of emotionele loskoppeling van jezelf, je lichaam en/of de
omgeving). Het is een soort overlevingsreactie bij extreme stress waarbij je lichaam en
geest ‘uit’ gaan om je te beschermen (bij bijvoorbeeld trauma)
• Parasympathische systeem werkt dus niet altijd kalmerend, maar kan ook leiden tot
verdoving en dissociatie bij extreme stress
,Het perifere zenuwstelsel (zowel het somatische als autonome
deel) bestaan uit ruggenmergzenuwen en hersenzenuwen.
Ruggenmergzenuwen (spinale zenuwen):
• 31 paar
• Zenuwen die via het ruggenmerg uit- en in het CZS treden,
en die signalen van de hersenen naar het lichaam (UIT) of
van het lichaam naar de hersenen sturen (IN)
- Zenuwen die prikkels vervoeren van het brein naar de
spieren/organen: efferente (motorische) zenuwen
(UIT)
- Zenuwen die (somatosensorische/gevoels-) prikkels aanvoeren vanuit de zintuigen naar
het brein: afferente (sensorische) zenuwen (IN)
o Exteroceprieve prikkels vanuit buitenwereld (bv tast, druk, pijn, temperatuur)
o Interoceptieve prikkels van binnenuit het lichaam (bv
posities/beweging/houding/ balans van
lichaam/ledematen/gewrichten/spieren/…)
Hersenzenuwen (craniale zenuwen of kopzenuwen)
• 12 paar
• Zenuwen die niet via het ruggenmerg maar ‘via het hoofd’ uit- en in het CZS treden
• Twaalf tweetallen zenuwen (één voor rechter- en één voor linkerkant van het hoofd) die
rechtstreeks uit de hersenen ontspringen (motorische hersenzenuwkernen in de hersenstam)
en naar het hoofd lopen (motorische zenuwen) (UIT) of rechtstreeks zintuigelijke signalen van
het hoofd (ogen/oren/neus/tong/huid) naar de hersenen vervoeren (sensorische zenuwen)
(IN)
Bouwstenen van de hersenen (celniveau)
Er zijn 2 soorten cellen in de hersenen: neuronen en gliacellen (ondersteuners van neuronen).
Neuronen
De functie van een neuronen is het ontvangen,
verwerken/integreren en doorgeven van signalen.
Een neuron ontvangt input en stuurt output
van/naar duizenden andere neuronen (max. tot 2
200 keer per seconde per contactpunt).
Een neuron is opgebouwd uit dendrieten, een
cellichaam en een axon. Een dendriet is een
uitloper van het cellichaam en krijgt input binnen.
De axon is het output kanaal van het neuron. De
axon wordt weer opgesplitst in verschillende
uitlopers: collateralen. Deze monden weer uit in terminale eindvoetjes, deze maken contact met de
dendrieten van andere neuronen.
, De plek waar een terminaal eindvoetje van een axon collateraal
contact maakt met een dendriet van een ander neuron, wordt een
synaps genoemd. Dit is het contactpunt waar neuronen
communiceren.
Een grote groep axonen die samen dezelfde route afleggen buiten
het brein, wordt een zenuw genoemd. Een grote groep axonen die
dezelfde route afleggen binnen het brein, wordt een tractus
genoemd.
Primaire functies van de hersenen
• Input: verwerken, filteren, integreren van en betekenis geven aan prikkels uit de omgeving.
• Op basis van ervaringen een interne representatie van omgevingsprikkels creëren, oftewel:
geheugenvorming (ouders = eten/veiligheid; slang/hond van de buurman = gevaar; giftige
besjes = ziekte etc. Dit zorgt ervoor dat we kunnen leren, voorspellen wat er gaaat gebeuren
en hierop anticiperen.
• Output: produceren van gedrag/interactie met omgeving.
Mentale representaties
Maar: interne representaties gaan verder dan ‘platte’ associaties tussen slang/rode besjes en
gevaar/ziekte. Mensen hebben inzicht in de ‘structuur’ van de werkelijkheid. We maken een intern
model van hoe de wereld om ons heen werkt. We zien verbanden, oorzaak-gevolg relaties, en doen
voorspellingen.
Ruggenmerg
NB Het perifere zenuwstelsel is het zenuwstelsel buiten de botten en bestaat uit de hersenzenuwen
(buiten de schedel) en ruggenmergzenuwen (buiten de wervelkolom), dus strikt genomen geldt:
zenuwen die door het ruggenmergkanaal lopen ≠ ruggenmergzenuwen
• Deel van centrale zenuwstelsel dat zich niet in schedel maar in kanaal/holte in wervelkolom
bevindt (ruggenmergkanaal)
• Ruggenmergkanaal wordt gevormd door op één lijn liggende gaten in opeenvolgende
wervels, die door banden en spieren op hun plaats worden gehouden
• Zenuwen die door het ruggenmergkanaal lopen, vervoeren motorische en sensorische
informatie van en naar het brein (uit- en intredende zenuwen) -> …
• Reflexmatig gedrag
Bundels van motorische neuronen treden naar buiten, om de spieren aan te sturen (aan de
voorkant). -> dit heet de motorische zenuwwortel
• Uittredende zenuwbanen
