Samenvatting Nederlandse literatuurgeschiedenis 18e en 19e eeuw – Femke Janssen
18e eeuw (1700-1800): Historische context -> De Verlichting
In de meeste Europese landen is (aan het begin van de 18e eeuw) er sprake van een absolute monarchie: alle
macht ligt bij de vorst, zoals in Frankrijk, waar Lodewijk XIV de macht heeft. Zijn uitspraak ‘l’etait, c’est moi (de
staat, dat ben ik) illustreert dit idee. Aan het einde van de 18e eeuw wordt door het opstandige volk de basis
voor een democratie gelegd, met als grootste speler de Franse Revolutie in 1789, die met als leus ‘Vrijheid,
Gelijkheid, Broederschap’ de absolute koning af weet te zetten. In Nederland werd deze strijd gevoerd tussen
de Prinsgezinden (voorstanders van de koning/stadhouder) en de patriotten (voorstanders van de republiek).
De 18e eeuw was de eeuw van de verlichting. In deze stroming wordt de nadruk gelegd op het gebruik van het
verstand (de ratio/de rede) -> rationalisme -> als men het verstand gebruikt, kan hij alles oplossen. Tijdens de
Verlichting werd er daarnaast ook nagedacht over de volgende aspecten:
- Geloof: er moest sprake zijn van tolerantie en gelijkheid tussen verschillende religies (Voltaire). Ook in
Nederland was er sprake van (beperkte) godsdienstvrijheid. ‘Alle’ geloven werden geaccepteerd.
Echter was er één officiële kerk: de Nederduits Gereformeerde Kerk, waarvan aanhangers voordelen in
de maatschappij ontvingen.
- Politiek: de drie machten, wetgevend + uitvoerend + rechtsprekend, moesten gescheiden worden ->
Trias Politica (Montesqieu/Locke).
- Economie: liberalisme, de overheid moet zich zo min mogelijk bemoeien met de economie (Smith).
In de verlichting verschenen er in Nederland koffiehuizen en leestafels, waar (gegoede burgers) kennis
kwamen delen, converseren en lezen. Actuele kwesties werden besproken, politieke kwesties kwamen niet
aan bod. Er werden nieuwe boeken, pamfletten, nieuwtjes, tijdschriften en kranten (de belangrijkste bron voor
nieuws) besproken. Ook werden er spectators gelezen (bekijk deel twee).
De verlichting was een eeuw van optimisme, volgens de verlichters werd de mens geboren als een Tabula
Rasa (een ongeschreven blad). De mens wordt goed geboren, maar de maatschappij voedt de mens op, en
bepaald of hij goed of slecht wordt. Dit was terug te zien op:
- Literair gebied: er kwam veel aandacht voor onderwijs en opvoeding.
- Maatschappelijk gebied: de samenleving was kneedbaar -> met het verstand kon een ideale
samenleving worden gevormd.
18e eeuw (1700-1800): Literatuur in de Verlichting
In de 18e eeuw kwamen 5 grote literatuurstromingen op:
1. De Encyclopedie:
De Encyclopedie was een bundeling van ‘alle’ kennis van de wereld, met als doel de mens (eenvoudig) op te
voeden en hun verstand te laten gebruiken. De eerste encyclopedie verscheen in Frankrijk (1752-1772).
2. Spectators, ook wel spectatoriale tijdschriften:
Spectators zijn een soort tijdschriften/opiniebladen die zich verdiepen in een mening of onderwerp. Zij komen
oorspronkelijk vanuit Engeland (The Spectator) en hebben een didactisch-moralistisch doel: de mensen
moeten wetend en goed opgevoed worden, zo werd er onder andere raad gegeven aan de lezer (sluit aan op
het Tabula Rasa). De schrijver nam de naam 'Heer Spectator' aan, wat 'toeschouwer' betekent. Als
toeschouwer observeerde en bekritiseerde hij de wereld om discussies over gevoelige en nationale kwesties
aan te wakkeren. Door middel van (verzonnen) ingezonden brieven, verhalen en discussies bood hij
verschillende perspectieven, waardoor de lezer werd aangespoord om zelf na te denken. Ook werd er
, opgeroepen tot discussie. Vaak werden deze discussies gehouden in koffiehuizen of aan leestafels (zie
historische context)
In Nederland werd de ‘Hollandse Spectator’ opgericht door Justus van Effen. In deze spectator werden
verschillende onderwerpen, waaronder vaderlandsliefde, tolerantie, gelijkheid, godsdienstvrijheid en
onderlinge relaties aan bod gebracht. Justus werd de eerste Nederlandse Journalist genoemd.
3. Imaginaire (verzonnen) reisverhalen
- Een imaginair reisverhaal is een verslag van een reis naar een verzonnen land. Deze reisverhalen
werden in 4 categorieën verdeeld:
1. Satire -> de mens wordt een spiegel voorgehouden, hoe gedraagt hij zich? Er wordt op een spottende
manier kritiek op de maatschappij gegeven over actuele en ook politiek onderwerpen. Door een mens
te laten zien hoe het niet moet, leert hij hoe het wel zou moeten. Een voorbeeld hiervan is ‘Reize
Door ‘T Apeland, waarin de strijd tegen de orangisten en patriotten wordt afgebeeld.
2. Robinsonade (afzondering) -> in een Robinsonade is de hoofdpersoon alleen, vaak op een
onbewoond eiland, gestrand. Er wordt getoond wat je van jezelf (en dus de maatschappij) kan maken
als je alleen bent (het kneden van de maatschappij). Een beroemd voorbeeld is Robinson Crusoe, van
de Engelse schrijver Daniel Defoe.
3. Utopie of Dystopie (Ideaalbeeld of schrikbeeld) -> laat een ideale of een verschrikkelijke wereld zien
om de lezer te tonen hoe het juist wel of niet moet.
4. Kinderliteratuur
Een kind was volgens de verlichters een ongeschreven blad (Tabula Rasa), met literatuur kon je ze goed
opvoeden en ontstonden er zodoende ‘goede burgers’. De eerste ‘echte’ Nederlandse schrijver van
kinderliteratuur was Hieronymus van Alphen. Hij schreef de dichtbundel ‘Proeve van Kleine Gedichten voor
Kinderen’. Elk gedicht bevatte een duidelijke les over een deugd (goede eigenschap), zoals gehoorzaamheid en
eerlijkheid. Het is te zien dat de gedichten op kinderen zijn gericht, omdat:
1. De gedichten in eenvoudige (kinder)taal zijn geschreven.
2. De gedichtjes over herkenbare situaties voor kinderen gaan.
3. Het gedicht een optimistische toon en goede afloop heeft.
Het bekendste gedicht is ‘De Pruimenboom’. Hierin is de les dat gehoorzaamheid en eerlijkheid wordt
beloond.
5. De Briefroman (epistolaire roman)
In de 18e eeuw waren de belangrijkste sociale vaardigheden converseren en het schrijven van brieven. Aan het
begin van de eeuw volgde dit een strikt model, maar later werd het persoonlijker en natuurlijker. Deze
authentieke brieven leidden uiteindelijk tot het ontstaan van de briefroman: een roman die bestaat uit brieven
die (de verschillende) personages aan elkaar schrijven.
In de briefroman gaat het over wat de personen voelen en denken en hoe zij in de loop van hun leven
veranderen, in plaats van over de avonturen van een personage (zoals in de middeleeuwse ridderverhalen).
Het perspectief ligt bij de briefroman niet meer bij de alwetende verteller (zoals in de middeleeuwen), maar bij
de (meervoudige) ik-persoon. De briefroman moest geloofwaardig zijn, zo werd de techniek ‘writing to the
18e eeuw (1700-1800): Historische context -> De Verlichting
In de meeste Europese landen is (aan het begin van de 18e eeuw) er sprake van een absolute monarchie: alle
macht ligt bij de vorst, zoals in Frankrijk, waar Lodewijk XIV de macht heeft. Zijn uitspraak ‘l’etait, c’est moi (de
staat, dat ben ik) illustreert dit idee. Aan het einde van de 18e eeuw wordt door het opstandige volk de basis
voor een democratie gelegd, met als grootste speler de Franse Revolutie in 1789, die met als leus ‘Vrijheid,
Gelijkheid, Broederschap’ de absolute koning af weet te zetten. In Nederland werd deze strijd gevoerd tussen
de Prinsgezinden (voorstanders van de koning/stadhouder) en de patriotten (voorstanders van de republiek).
De 18e eeuw was de eeuw van de verlichting. In deze stroming wordt de nadruk gelegd op het gebruik van het
verstand (de ratio/de rede) -> rationalisme -> als men het verstand gebruikt, kan hij alles oplossen. Tijdens de
Verlichting werd er daarnaast ook nagedacht over de volgende aspecten:
- Geloof: er moest sprake zijn van tolerantie en gelijkheid tussen verschillende religies (Voltaire). Ook in
Nederland was er sprake van (beperkte) godsdienstvrijheid. ‘Alle’ geloven werden geaccepteerd.
Echter was er één officiële kerk: de Nederduits Gereformeerde Kerk, waarvan aanhangers voordelen in
de maatschappij ontvingen.
- Politiek: de drie machten, wetgevend + uitvoerend + rechtsprekend, moesten gescheiden worden ->
Trias Politica (Montesqieu/Locke).
- Economie: liberalisme, de overheid moet zich zo min mogelijk bemoeien met de economie (Smith).
In de verlichting verschenen er in Nederland koffiehuizen en leestafels, waar (gegoede burgers) kennis
kwamen delen, converseren en lezen. Actuele kwesties werden besproken, politieke kwesties kwamen niet
aan bod. Er werden nieuwe boeken, pamfletten, nieuwtjes, tijdschriften en kranten (de belangrijkste bron voor
nieuws) besproken. Ook werden er spectators gelezen (bekijk deel twee).
De verlichting was een eeuw van optimisme, volgens de verlichters werd de mens geboren als een Tabula
Rasa (een ongeschreven blad). De mens wordt goed geboren, maar de maatschappij voedt de mens op, en
bepaald of hij goed of slecht wordt. Dit was terug te zien op:
- Literair gebied: er kwam veel aandacht voor onderwijs en opvoeding.
- Maatschappelijk gebied: de samenleving was kneedbaar -> met het verstand kon een ideale
samenleving worden gevormd.
18e eeuw (1700-1800): Literatuur in de Verlichting
In de 18e eeuw kwamen 5 grote literatuurstromingen op:
1. De Encyclopedie:
De Encyclopedie was een bundeling van ‘alle’ kennis van de wereld, met als doel de mens (eenvoudig) op te
voeden en hun verstand te laten gebruiken. De eerste encyclopedie verscheen in Frankrijk (1752-1772).
2. Spectators, ook wel spectatoriale tijdschriften:
Spectators zijn een soort tijdschriften/opiniebladen die zich verdiepen in een mening of onderwerp. Zij komen
oorspronkelijk vanuit Engeland (The Spectator) en hebben een didactisch-moralistisch doel: de mensen
moeten wetend en goed opgevoed worden, zo werd er onder andere raad gegeven aan de lezer (sluit aan op
het Tabula Rasa). De schrijver nam de naam 'Heer Spectator' aan, wat 'toeschouwer' betekent. Als
toeschouwer observeerde en bekritiseerde hij de wereld om discussies over gevoelige en nationale kwesties
aan te wakkeren. Door middel van (verzonnen) ingezonden brieven, verhalen en discussies bood hij
verschillende perspectieven, waardoor de lezer werd aangespoord om zelf na te denken. Ook werd er
, opgeroepen tot discussie. Vaak werden deze discussies gehouden in koffiehuizen of aan leestafels (zie
historische context)
In Nederland werd de ‘Hollandse Spectator’ opgericht door Justus van Effen. In deze spectator werden
verschillende onderwerpen, waaronder vaderlandsliefde, tolerantie, gelijkheid, godsdienstvrijheid en
onderlinge relaties aan bod gebracht. Justus werd de eerste Nederlandse Journalist genoemd.
3. Imaginaire (verzonnen) reisverhalen
- Een imaginair reisverhaal is een verslag van een reis naar een verzonnen land. Deze reisverhalen
werden in 4 categorieën verdeeld:
1. Satire -> de mens wordt een spiegel voorgehouden, hoe gedraagt hij zich? Er wordt op een spottende
manier kritiek op de maatschappij gegeven over actuele en ook politiek onderwerpen. Door een mens
te laten zien hoe het niet moet, leert hij hoe het wel zou moeten. Een voorbeeld hiervan is ‘Reize
Door ‘T Apeland, waarin de strijd tegen de orangisten en patriotten wordt afgebeeld.
2. Robinsonade (afzondering) -> in een Robinsonade is de hoofdpersoon alleen, vaak op een
onbewoond eiland, gestrand. Er wordt getoond wat je van jezelf (en dus de maatschappij) kan maken
als je alleen bent (het kneden van de maatschappij). Een beroemd voorbeeld is Robinson Crusoe, van
de Engelse schrijver Daniel Defoe.
3. Utopie of Dystopie (Ideaalbeeld of schrikbeeld) -> laat een ideale of een verschrikkelijke wereld zien
om de lezer te tonen hoe het juist wel of niet moet.
4. Kinderliteratuur
Een kind was volgens de verlichters een ongeschreven blad (Tabula Rasa), met literatuur kon je ze goed
opvoeden en ontstonden er zodoende ‘goede burgers’. De eerste ‘echte’ Nederlandse schrijver van
kinderliteratuur was Hieronymus van Alphen. Hij schreef de dichtbundel ‘Proeve van Kleine Gedichten voor
Kinderen’. Elk gedicht bevatte een duidelijke les over een deugd (goede eigenschap), zoals gehoorzaamheid en
eerlijkheid. Het is te zien dat de gedichten op kinderen zijn gericht, omdat:
1. De gedichten in eenvoudige (kinder)taal zijn geschreven.
2. De gedichtjes over herkenbare situaties voor kinderen gaan.
3. Het gedicht een optimistische toon en goede afloop heeft.
Het bekendste gedicht is ‘De Pruimenboom’. Hierin is de les dat gehoorzaamheid en eerlijkheid wordt
beloond.
5. De Briefroman (epistolaire roman)
In de 18e eeuw waren de belangrijkste sociale vaardigheden converseren en het schrijven van brieven. Aan het
begin van de eeuw volgde dit een strikt model, maar later werd het persoonlijker en natuurlijker. Deze
authentieke brieven leidden uiteindelijk tot het ontstaan van de briefroman: een roman die bestaat uit brieven
die (de verschillende) personages aan elkaar schrijven.
In de briefroman gaat het over wat de personen voelen en denken en hoe zij in de loop van hun leven
veranderen, in plaats van over de avonturen van een personage (zoals in de middeleeuwse ridderverhalen).
Het perspectief ligt bij de briefroman niet meer bij de alwetende verteller (zoals in de middeleeuwen), maar bij
de (meervoudige) ik-persoon. De briefroman moest geloofwaardig zijn, zo werd de techniek ‘writing to the
