Familiale vermogensplanning
LEERSTOF
Toelichtingsdocument op UFORA
Handboek: niet alle randnummers te kennen. Deels zelfstudie: zie toelichtingsdocument!!
Studeer a.d.h.v. recente codex!
Zie toelichtingsdocument over vroeger/huidig familiaal vermogensrecht (hervorming 2018 +
codificatie 2022). In principe is enkel het huidig familiaal vermogensrecht te kennen maar het
vroegere is nog van belang in de praktijk.
Examen
Schriftelijk
- 3 uur
- Gesloten boek (enkel codex toegelaten)
- Eenvoudig rekenmachine toegelaten
- Vooral casussen: voorbeeldexamen laatste les
INLEIDING
Vermogensrecht (goederenrecht + verbintenissenrecht)
- Vruchtgebruik: tijdelijk zakelijk recht
o Rechten en plichten van de VG en blote eigenaar zijn relevant. Het VG komt in het
erfrecht veelvuldig voor.
- Vermogensrechten + overgang
Familiaal vermogensrecht: 3 luiken
- Erfrecht
- Relatievermogensrecht: iemand die nog in leven is, gaat een koppelrelatie aangaan met
iemand anders. In welke mate heeft dat een impact op het vermogen van die individuen?
- Giften: vermogen gratis aan iemand anders geven => spelregels?
Autonomie vs. solidariteit
= iemand die zelf een vermogen opbouwt, heeft daarover enerzijds beschikkingsrecht. Anderzijds zijn
er grenzen aan de eigen autonomie zodat aan nauwe familieleden vermogen toch zal worden
gedeeld.
Familiale vermogensplanning = estate planning = successieplanning = toepassing van rechtsregels in
het familiale vermogensrecht = de organisatie en overdracht van vermogen in zijn geheel, zowel
tijdens het leven als bij overlijden
Familiaal vermogensrecht is een tweespel tussen: civiel + fiscaal recht
- Burgerlijk recht (civiel recht = basis): rechtsregels die mogelijk spelen
- Fiscaal recht: belasting op het vermogen
1
,HOOFDSTUK 1 ERFRECHT
DEEL 1: WETTELIJK ERFRECHT
Inleiding
Wettelijke erfgenamen
- Wettelijk erfrecht (bloed)verwanten
o Basisprincipes
o Vier erfrechtelijke situaties
o Plaatsvervulling
o Kloving
o Recht van wettelijke terugkeer
o Erfaanspraken & adoptie
- Wettelijk erfrecht langstlevende echtgenoot
- Wettelijk erfrecht langstlevende wettelijke samenwonende
Erfloze nalatenschap
INLEIDING
Synoniem: overledene = erflater = decuius = DC
Set aan ‘toebedelingsregels’ voor de nalatenschap = erfenis. De overledene kan geen titularis meer
zijn over zijn vermogen (activa en passiva). In het wettelijk erfrecht gaan we op zoek naar nieuwe
titularissen.
- Activa: patrimoniale rechten en vorderingen
- Passiva: schulden
Synoniem: nalatenschap = erfenis
Wettelijk erfrecht is suppletief recht = geldt in de mate dat er niet (geldig) van is afgeweken. Als er
een geldig testament is geschreven dan zal het wettelijk erfrecht niet meer volledig spelen.
- Geen (geldige) wilsbeschikking
o Bv. persoon beschikt geldig over zijn huis maar niet over de rest van zijn vermogen.
Voor het huis geldt het testament. Voor het geld zal het wettelijk erfrecht van
toepassing zijn. Er moet een tweedeling worden gemaakt.
- Niet over volledige vermogen beschikt
Synoniemen: wettelijk erfrecht = erfrecht ab intestato = intestaat erfrecht = versterferfrecht =
wettelijke devolutie
- ‘Zonder (geldig) testament’
- Overgang van rechten en plichten (‘devolutie’) door het sterven
‘Conventionele devolutie’ = wél geldig beschikt over (deel van) vermogen
- Testamentaire devolutie + contractuele devolutie (zien we later)
Wetgever beslist wie en welk aandeel van nalatenschap krijgt.
- Zegt: vermoede wil van de gemiddelde erflater
2
, o Wat zou de gemiddelde persoon in testament willen schrijven?
- Eigenlijk: door de wetgever normatief gecorrigeerde vermoede wil van de gemiddelde
erflater
o Wat vinden wij als maatschappij aanvaardbaar dat een gemiddeld persoon in
testament zou willen schrijven?
o Bv. ‘buitenhuwelijks’ kind
Om te kunnen erven van iemand anders zie voorwaarden in art. 4.4 e.v. BW
- Reeds bestaan = verwijkt zijn op moment dat iemand anders komt te overlijden
EN nog bestaan
o Bv. man komt te overlijden op moment dat zijn echtgenote zwanger is van zijn kind.
Het kind bestaat reeds op het moment dat de man komt te overlijden.
o Bv. man is overleden en 3 jaar later komt zijn eigen moeder te overleden. Die man
kan niet meer erven van zijn moeder aangezien hij niet meer bestaat.
- Niet erfonwaardig zijn ten aanzien van de DC.
o Bv. persoon is erfonwaardig omdat hij de DC zelf heeft vermoord.
DE WETTELIJKE ERFGENAMEN
Art. 4.10, § 1 BW
“De nalatenschappen komen toe aan de kinderen en afstammelingen van de erflater, aan zijn noch uit
de echt noch van tafel en bed gescheiden echtgenoot, aan zijn verwanten in de opgaande lijn, aan zijn
verwanten in de zijlijn, en aan zijn wettelijk samenwonende binnen de grenzen van de rechten die
hem zijn toegekend, overeenkomstig de regels die hierna worden bepaald.”
- (Bloed)verwanten van de erflater: juridische band, hoeven niet genetisch verwant te zijn
- Langstlevende echtgenoot (‘LLE’)
- Wettelijk samenwonende = wettelijke samenwoner = wettelijk samenwonende partner
(‘LLWS/LLWSP’) => zeer beperkt erfrecht
HET WETTELIJK ERFRECHT VAN DE (BLOED)VERWANTEN
Stamboom
- Rechte lijn: V + M en Z + KZ en GV + GM
3
, - Zijlijn: degene waarbij een afslag moet worden gemaakt om van de DC naar de andere te
geraken. Dus: B en T en N
- Graden = hoe dicht iemand staat bij de overledene => lijntjes tellen!
- Graden in de rechte lijn
o Zoon staat in de 1e graad tav de erflater
o Kleinzoon staat in de 2e graad tav de DC
o De V en M staan in de 1e graad tav de DC
o De GV en GM staan in de 2e graad tav de overledene
- Graden in de zijlijn
o Broer staat in de 2e graad tav de DC
o Tante staat in de 3e graad tav de DC
o Neef staat in de 4e graad tav de overledene
Basisprincipes in het wettelijk erfrecht van verwanten
‘Eenheid van nalatenschap’
- Principe: één set toebedelingsregels geldt voor de gehele nalatenschap! Er wordt geen
onderscheid gemaakt tussen roerende en onroerende goederen.
- Uitzondering: wettelijke terugkeer = ‘anomaal’ erfrecht
Verwanten van de erflater zijn opgedeeld in groepjes: er zijn vier ‘erfrechtelijke situaties’ (vroeger:
‘orden’): art. 4.10, § 2 j° 4.11 BW
1. Afstammelingen = verwanten in de rechte neerdalende lijn = ‘descendenten’
= kinderen en kleinkinderen van de DC
=> Als DC kinderloos is gestorven dan zijn er geen afstammelingen dus volgende stap.
2. Nauwe zijverwanten = verwanten in de zijlijn = ‘collateralen’
+ juridische ouders = nauwe verwanten in de rechte opgaande lijn
= De DC heeft broers/zussen dus deze erven. Daarnaast erven de juridische ouders.
=> Als de DC geen (half-)broers/(half-)zussen dan volgend stapje! Zelfs al zijn er wel ouders!
3. Verwanten in de rechte opgaande lijn = ‘ascendenten’
4. Gewone zijverwanten = verwanten in de zijlijn = ‘collateralen’
Volgorde tussen de erfrechtelijke situaties
- Principe: de eerste komt voor de tweede, de tweede voor de derde, de derde voor de vierde
- Uitzondering: kloving
Volgorde binnen elke erfrechtelijke situatie
- Principe: de dichtste in graad erft
o Bv. de DC heeft een kind en 2 kleinkinderen => het kind staat dichter in graad dus het
kind zal de nalatenschap erven en de kleinkinderen gaan niks erven. Plaatsvervulling
maakt daarop een uitzondering!
- Uitzondering: plaatsvervulling
Meerdere erfgenamen komen tot de nalatenschap
- Principe: iedere erfgenaam een gelijk aandeel
o Bv. er zijn 3 kinderen die elk 1/3 zullen erven van de nalatenschap.
4
LEERSTOF
Toelichtingsdocument op UFORA
Handboek: niet alle randnummers te kennen. Deels zelfstudie: zie toelichtingsdocument!!
Studeer a.d.h.v. recente codex!
Zie toelichtingsdocument over vroeger/huidig familiaal vermogensrecht (hervorming 2018 +
codificatie 2022). In principe is enkel het huidig familiaal vermogensrecht te kennen maar het
vroegere is nog van belang in de praktijk.
Examen
Schriftelijk
- 3 uur
- Gesloten boek (enkel codex toegelaten)
- Eenvoudig rekenmachine toegelaten
- Vooral casussen: voorbeeldexamen laatste les
INLEIDING
Vermogensrecht (goederenrecht + verbintenissenrecht)
- Vruchtgebruik: tijdelijk zakelijk recht
o Rechten en plichten van de VG en blote eigenaar zijn relevant. Het VG komt in het
erfrecht veelvuldig voor.
- Vermogensrechten + overgang
Familiaal vermogensrecht: 3 luiken
- Erfrecht
- Relatievermogensrecht: iemand die nog in leven is, gaat een koppelrelatie aangaan met
iemand anders. In welke mate heeft dat een impact op het vermogen van die individuen?
- Giften: vermogen gratis aan iemand anders geven => spelregels?
Autonomie vs. solidariteit
= iemand die zelf een vermogen opbouwt, heeft daarover enerzijds beschikkingsrecht. Anderzijds zijn
er grenzen aan de eigen autonomie zodat aan nauwe familieleden vermogen toch zal worden
gedeeld.
Familiale vermogensplanning = estate planning = successieplanning = toepassing van rechtsregels in
het familiale vermogensrecht = de organisatie en overdracht van vermogen in zijn geheel, zowel
tijdens het leven als bij overlijden
Familiaal vermogensrecht is een tweespel tussen: civiel + fiscaal recht
- Burgerlijk recht (civiel recht = basis): rechtsregels die mogelijk spelen
- Fiscaal recht: belasting op het vermogen
1
,HOOFDSTUK 1 ERFRECHT
DEEL 1: WETTELIJK ERFRECHT
Inleiding
Wettelijke erfgenamen
- Wettelijk erfrecht (bloed)verwanten
o Basisprincipes
o Vier erfrechtelijke situaties
o Plaatsvervulling
o Kloving
o Recht van wettelijke terugkeer
o Erfaanspraken & adoptie
- Wettelijk erfrecht langstlevende echtgenoot
- Wettelijk erfrecht langstlevende wettelijke samenwonende
Erfloze nalatenschap
INLEIDING
Synoniem: overledene = erflater = decuius = DC
Set aan ‘toebedelingsregels’ voor de nalatenschap = erfenis. De overledene kan geen titularis meer
zijn over zijn vermogen (activa en passiva). In het wettelijk erfrecht gaan we op zoek naar nieuwe
titularissen.
- Activa: patrimoniale rechten en vorderingen
- Passiva: schulden
Synoniem: nalatenschap = erfenis
Wettelijk erfrecht is suppletief recht = geldt in de mate dat er niet (geldig) van is afgeweken. Als er
een geldig testament is geschreven dan zal het wettelijk erfrecht niet meer volledig spelen.
- Geen (geldige) wilsbeschikking
o Bv. persoon beschikt geldig over zijn huis maar niet over de rest van zijn vermogen.
Voor het huis geldt het testament. Voor het geld zal het wettelijk erfrecht van
toepassing zijn. Er moet een tweedeling worden gemaakt.
- Niet over volledige vermogen beschikt
Synoniemen: wettelijk erfrecht = erfrecht ab intestato = intestaat erfrecht = versterferfrecht =
wettelijke devolutie
- ‘Zonder (geldig) testament’
- Overgang van rechten en plichten (‘devolutie’) door het sterven
‘Conventionele devolutie’ = wél geldig beschikt over (deel van) vermogen
- Testamentaire devolutie + contractuele devolutie (zien we later)
Wetgever beslist wie en welk aandeel van nalatenschap krijgt.
- Zegt: vermoede wil van de gemiddelde erflater
2
, o Wat zou de gemiddelde persoon in testament willen schrijven?
- Eigenlijk: door de wetgever normatief gecorrigeerde vermoede wil van de gemiddelde
erflater
o Wat vinden wij als maatschappij aanvaardbaar dat een gemiddeld persoon in
testament zou willen schrijven?
o Bv. ‘buitenhuwelijks’ kind
Om te kunnen erven van iemand anders zie voorwaarden in art. 4.4 e.v. BW
- Reeds bestaan = verwijkt zijn op moment dat iemand anders komt te overlijden
EN nog bestaan
o Bv. man komt te overlijden op moment dat zijn echtgenote zwanger is van zijn kind.
Het kind bestaat reeds op het moment dat de man komt te overlijden.
o Bv. man is overleden en 3 jaar later komt zijn eigen moeder te overleden. Die man
kan niet meer erven van zijn moeder aangezien hij niet meer bestaat.
- Niet erfonwaardig zijn ten aanzien van de DC.
o Bv. persoon is erfonwaardig omdat hij de DC zelf heeft vermoord.
DE WETTELIJKE ERFGENAMEN
Art. 4.10, § 1 BW
“De nalatenschappen komen toe aan de kinderen en afstammelingen van de erflater, aan zijn noch uit
de echt noch van tafel en bed gescheiden echtgenoot, aan zijn verwanten in de opgaande lijn, aan zijn
verwanten in de zijlijn, en aan zijn wettelijk samenwonende binnen de grenzen van de rechten die
hem zijn toegekend, overeenkomstig de regels die hierna worden bepaald.”
- (Bloed)verwanten van de erflater: juridische band, hoeven niet genetisch verwant te zijn
- Langstlevende echtgenoot (‘LLE’)
- Wettelijk samenwonende = wettelijke samenwoner = wettelijk samenwonende partner
(‘LLWS/LLWSP’) => zeer beperkt erfrecht
HET WETTELIJK ERFRECHT VAN DE (BLOED)VERWANTEN
Stamboom
- Rechte lijn: V + M en Z + KZ en GV + GM
3
, - Zijlijn: degene waarbij een afslag moet worden gemaakt om van de DC naar de andere te
geraken. Dus: B en T en N
- Graden = hoe dicht iemand staat bij de overledene => lijntjes tellen!
- Graden in de rechte lijn
o Zoon staat in de 1e graad tav de erflater
o Kleinzoon staat in de 2e graad tav de DC
o De V en M staan in de 1e graad tav de DC
o De GV en GM staan in de 2e graad tav de overledene
- Graden in de zijlijn
o Broer staat in de 2e graad tav de DC
o Tante staat in de 3e graad tav de DC
o Neef staat in de 4e graad tav de overledene
Basisprincipes in het wettelijk erfrecht van verwanten
‘Eenheid van nalatenschap’
- Principe: één set toebedelingsregels geldt voor de gehele nalatenschap! Er wordt geen
onderscheid gemaakt tussen roerende en onroerende goederen.
- Uitzondering: wettelijke terugkeer = ‘anomaal’ erfrecht
Verwanten van de erflater zijn opgedeeld in groepjes: er zijn vier ‘erfrechtelijke situaties’ (vroeger:
‘orden’): art. 4.10, § 2 j° 4.11 BW
1. Afstammelingen = verwanten in de rechte neerdalende lijn = ‘descendenten’
= kinderen en kleinkinderen van de DC
=> Als DC kinderloos is gestorven dan zijn er geen afstammelingen dus volgende stap.
2. Nauwe zijverwanten = verwanten in de zijlijn = ‘collateralen’
+ juridische ouders = nauwe verwanten in de rechte opgaande lijn
= De DC heeft broers/zussen dus deze erven. Daarnaast erven de juridische ouders.
=> Als de DC geen (half-)broers/(half-)zussen dan volgend stapje! Zelfs al zijn er wel ouders!
3. Verwanten in de rechte opgaande lijn = ‘ascendenten’
4. Gewone zijverwanten = verwanten in de zijlijn = ‘collateralen’
Volgorde tussen de erfrechtelijke situaties
- Principe: de eerste komt voor de tweede, de tweede voor de derde, de derde voor de vierde
- Uitzondering: kloving
Volgorde binnen elke erfrechtelijke situatie
- Principe: de dichtste in graad erft
o Bv. de DC heeft een kind en 2 kleinkinderen => het kind staat dichter in graad dus het
kind zal de nalatenschap erven en de kleinkinderen gaan niks erven. Plaatsvervulling
maakt daarop een uitzondering!
- Uitzondering: plaatsvervulling
Meerdere erfgenamen komen tot de nalatenschap
- Principe: iedere erfgenaam een gelijk aandeel
o Bv. er zijn 3 kinderen die elk 1/3 zullen erven van de nalatenschap.
4
