Herman Paul, Als het Verleden trekt: kernthema’s in de geschiedfilosofie
WAT IS GESCHIEDFILOSOFIE?......................................................................................................................... 3
1.1 JOSEF KNECHT.................................................................................................................................................3
1.2 SUBSTANTIËLE EN ANALYTISCHE GESCHIEDFILOSOFIE................................................................................................3
1.3 EEN MOEIZAME GESCHIEDENIS............................................................................................................................4
1.4 EEN TWEEDELIGE TRADITIE.................................................................................................................................5
1.5 THEORIE, METHODOLOGIE, HISTORIOGRAFIE..........................................................................................................5
ACTUELE GESCHIEDFILOSOFISCHE THEMA’S................................................................................................... 5
2.1 POST-POSTMODERNISME...................................................................................................................................5
2.2 CARTESIAN ANXIETY..........................................................................................................................................6
2.3 EPISTEMISCHE EVALUATIE...................................................................................................................................7
2.4 TIJD, TEMPORALITEIT, HISTORICITEIT....................................................................................................................7
2.5 HISTORISCHE CULTUUR......................................................................................................................................8
RELATIES MET HET VERLEDEN........................................................................................................................ 8
3.1 WAAROM HET VERLEDEN TREKT.........................................................................................................................8
3.2 VIER RELATIES MET HET VERLEDEN.......................................................................................................................8
3.3 DE RELATIES IN NADER DETAIL.............................................................................................................................9
3.4 WAT IS HET VERLEDEN?....................................................................................................................................9
3.5 EEN MATERIËLE RELATIE?.................................................................................................................................10
HET RELATIONELE SUBJECT: GEVORMD DOOR HET VERLEDEN......................................................................10
4.1 SIC TRANSIT GLORIA MUNDI.............................................................................................................................10
4.2 HET HISTORISCHE SUBJECT...............................................................................................................................10
4.3 VOOROORDELEN EN TRADITIES.........................................................................................................................11
4.4 SUBJECTPOSITIES............................................................................................................................................11
4.5 HET RELATIONELE SUBJECT...............................................................................................................................12
DE ESTHETISCHE RELATIE: HISTORISCHE VERHALEN......................................................................................12
5.1 NARRATIVE CLOSURE......................................................................................................................................12
5.2 NARRATIEVE SJABLONEN..................................................................................................................................12
5.3 BEMIDDELDE ERVARINGEN...............................................................................................................................13
5.4 VERHAAL EN WERKELIJKHEID............................................................................................................................14
5.5 HET MODERNISTISCHE ALTERNATIEF...................................................................................................................15
DE POLITIEKE RELATIE: POSITIEBEPALING IN HET HEDEN..............................................................................15
6.1 DE AUSTRALISCHE HISTORY WARS.....................................................................................................................15
6.2 GESCHIEDENIS IN DE WIJ-VORM........................................................................................................................16
6.3 ALLES IS POLITIEK...........................................................................................................................................16
6.4 POLITIEK ENGAGEMENT...................................................................................................................................17
DE EPISTEMISCHE RELATIE (1): HISTORISCHE BETOGEN................................................................................17
7.1 NEGENTIENDE-EEUWS NATIONALISME................................................................................................................17
7.2 DE LOGICA VAN VRAAG EN ANTWOORD..............................................................................................................18
7.3 AFLEIDINGEN................................................................................................................................................ 18
7.4 DE WERELD ACHTER DE TEKST..........................................................................................................................18
7.5 VOORSTELLEN TOT INTERPRETATIE.....................................................................................................................19
DE EPISTEMISCHE RELATIE (II): HISTORISCHE VERKLARINGEN.......................................................................19
8.1 DE IRAANSE REVOLUTIE..................................................................................................................................19
8.2 HET WETMATIGE VERKLARINGSMODEL...............................................................................................................19
, 8.3 HET INTENTIONELE VERKLARINGSMODEL.............................................................................................................20
8.4 HET VERGELIJKENDE VERKLARINGSMODEL...........................................................................................................21
8.5 VERKLARINGEN IN DE PRAKTIJK.........................................................................................................................21
DE EPISTEMISCHE RELATIE (III): WAT IS WAARHEID?.....................................................................................22
9.1 ARCHEOLOGIE IN AYODHYA..............................................................................................................................22
9.2 TWEE WAARHEIDSTHEORIEËN...........................................................................................................................22
9.3 EVALUATIEVE CRITERIA....................................................................................................................................22
9.4 TRUTH-TRACKING CRITERIA?............................................................................................................................23
DE MORELE RELATIE: LESSEN UIT HET VERLEDEN......................................................................................... 24
10.1 ‘FOUTE’ STANDBEELDEN................................................................................................................................24
10.2 HISTORIA MAGISTRA VITAE.............................................................................................................................24
10.3 HISTORISCHE GESPREKSKUNST........................................................................................................................25
10.4 STERVEN EN ROUWEN...................................................................................................................................25
RELATIEBEHEER: DE HISTORISCHE BEROEPSETHIEK......................................................................................26
11.1 EEN PRIMUS INTER PARES?............................................................................................................................26
11.2 HET PRIMAAT VAN DE EPISTEMISCHE RELATIE.....................................................................................................26
11.3 DE INDIVIDUELE HISTORICUS: EPISTEMISCHE DEUGDEN........................................................................................26
11.4 DE BEROEPSGROEP: COLLEGIALE KRITIEK...........................................................................................................27
11.5 RECHTEN EN PLICHTEN VAN HISTORICI..............................................................................................................28
11.6 ANDERE VERANTWOORDELIJKHEDEN?..............................................................................................................28
, Wat is geschiedfilosofie?
1.1 Josef Knecht
In het boek Das Glasperlenspiel van Herman Hesse stelt de hoofdpersoon, Josef Knecht,
twee belangrijke vragen: Welke betekenis heeft dit alles dan? Hoe spreek ik over mijn
leven? Deze vragen stelt hij niet alleen aan zijn eigen leven, maar ook aan de geschiedenis in
het groot.
Deze twee vragen kunnen als de hoofdthema’s van de geschiedfilosofie worden gezien.
1.2 Substantiële en analytische geschiedfilosofie
Res Gestae: De loop der dingen, de studie naar de historische werkelijkheid.
Historia rerum gestarum: De verhalen die mensen over deze loop der dingen vertellen, de
studie naar wat mensen over het verleden beweren.
Hegel: Geloofde in de vooruitgang van de geschiedenis middels een groeiende zelfkennis van
de rede. Maakte onderscheid tussen de objectieve en de subjectieve geest. De geschiedenis
is een evolutionair proces waarin de scheiding tussen subject (mens) en object (wereld)
geleidelijk wordt opgeheven.
Augustinus: Ziet de geschiedenis niet als een proces maar onderscheid wel een zestal fasen,
maar in de zesde fase, waar men zich nu in bevind, gebeurt niks meer. De geschiedenis was
voor Augustinus een toneel van Gods handelen. Hiermee is hij de grondelegger van de
Christelijke geschiedfilosofie.
Heinrich Rickert: Beweert dat het verschil tussen natuur -en geesteswetenschappen in de
methode ligt. Natuurwetenschappers hanteren een generaliserende methode en
geesteswetenschappen een individualiserende methode.
Jörn Rüsen: Bestempeld historisch denken als een complex samenspel van vijf dimensies.
Semantisch: woorden worden gedefinieerd.
Congnitief: kennis wordt vastgelegd.
Esthetisch: het verhaal is vastgelegd.
Retorisch: lessen die het geschiedverhaal wil leren.
Politiek:
Hiermee probeert Richter enerzijds recht te doen aan het feit dat geschiedeis een
cultuurproduct is en anderzijds op de cognitieve dimensie die geleidelijk meer gewicht
verkrijgt.
Rüsen en Rickert houden zich bezig met wat historisch denken inhoudt, hiermee houden ze
zich dus bezig met historia rerum gestarum (tweede stroming).
Tekst vak: Hermeneutiek
Onder filosofen wordt hermeneutiek gezien als een wijsgerige stroming die het
Hegel en Augustinus worden onder de eerste stroming ingedeeld: res gestae.
interpreteren van teksten hanteert als een model voor het begrijpen van andere mensen
en het duiden van de wereld.
WAT IS GESCHIEDFILOSOFIE?......................................................................................................................... 3
1.1 JOSEF KNECHT.................................................................................................................................................3
1.2 SUBSTANTIËLE EN ANALYTISCHE GESCHIEDFILOSOFIE................................................................................................3
1.3 EEN MOEIZAME GESCHIEDENIS............................................................................................................................4
1.4 EEN TWEEDELIGE TRADITIE.................................................................................................................................5
1.5 THEORIE, METHODOLOGIE, HISTORIOGRAFIE..........................................................................................................5
ACTUELE GESCHIEDFILOSOFISCHE THEMA’S................................................................................................... 5
2.1 POST-POSTMODERNISME...................................................................................................................................5
2.2 CARTESIAN ANXIETY..........................................................................................................................................6
2.3 EPISTEMISCHE EVALUATIE...................................................................................................................................7
2.4 TIJD, TEMPORALITEIT, HISTORICITEIT....................................................................................................................7
2.5 HISTORISCHE CULTUUR......................................................................................................................................8
RELATIES MET HET VERLEDEN........................................................................................................................ 8
3.1 WAAROM HET VERLEDEN TREKT.........................................................................................................................8
3.2 VIER RELATIES MET HET VERLEDEN.......................................................................................................................8
3.3 DE RELATIES IN NADER DETAIL.............................................................................................................................9
3.4 WAT IS HET VERLEDEN?....................................................................................................................................9
3.5 EEN MATERIËLE RELATIE?.................................................................................................................................10
HET RELATIONELE SUBJECT: GEVORMD DOOR HET VERLEDEN......................................................................10
4.1 SIC TRANSIT GLORIA MUNDI.............................................................................................................................10
4.2 HET HISTORISCHE SUBJECT...............................................................................................................................10
4.3 VOOROORDELEN EN TRADITIES.........................................................................................................................11
4.4 SUBJECTPOSITIES............................................................................................................................................11
4.5 HET RELATIONELE SUBJECT...............................................................................................................................12
DE ESTHETISCHE RELATIE: HISTORISCHE VERHALEN......................................................................................12
5.1 NARRATIVE CLOSURE......................................................................................................................................12
5.2 NARRATIEVE SJABLONEN..................................................................................................................................12
5.3 BEMIDDELDE ERVARINGEN...............................................................................................................................13
5.4 VERHAAL EN WERKELIJKHEID............................................................................................................................14
5.5 HET MODERNISTISCHE ALTERNATIEF...................................................................................................................15
DE POLITIEKE RELATIE: POSITIEBEPALING IN HET HEDEN..............................................................................15
6.1 DE AUSTRALISCHE HISTORY WARS.....................................................................................................................15
6.2 GESCHIEDENIS IN DE WIJ-VORM........................................................................................................................16
6.3 ALLES IS POLITIEK...........................................................................................................................................16
6.4 POLITIEK ENGAGEMENT...................................................................................................................................17
DE EPISTEMISCHE RELATIE (1): HISTORISCHE BETOGEN................................................................................17
7.1 NEGENTIENDE-EEUWS NATIONALISME................................................................................................................17
7.2 DE LOGICA VAN VRAAG EN ANTWOORD..............................................................................................................18
7.3 AFLEIDINGEN................................................................................................................................................ 18
7.4 DE WERELD ACHTER DE TEKST..........................................................................................................................18
7.5 VOORSTELLEN TOT INTERPRETATIE.....................................................................................................................19
DE EPISTEMISCHE RELATIE (II): HISTORISCHE VERKLARINGEN.......................................................................19
8.1 DE IRAANSE REVOLUTIE..................................................................................................................................19
8.2 HET WETMATIGE VERKLARINGSMODEL...............................................................................................................19
, 8.3 HET INTENTIONELE VERKLARINGSMODEL.............................................................................................................20
8.4 HET VERGELIJKENDE VERKLARINGSMODEL...........................................................................................................21
8.5 VERKLARINGEN IN DE PRAKTIJK.........................................................................................................................21
DE EPISTEMISCHE RELATIE (III): WAT IS WAARHEID?.....................................................................................22
9.1 ARCHEOLOGIE IN AYODHYA..............................................................................................................................22
9.2 TWEE WAARHEIDSTHEORIEËN...........................................................................................................................22
9.3 EVALUATIEVE CRITERIA....................................................................................................................................22
9.4 TRUTH-TRACKING CRITERIA?............................................................................................................................23
DE MORELE RELATIE: LESSEN UIT HET VERLEDEN......................................................................................... 24
10.1 ‘FOUTE’ STANDBEELDEN................................................................................................................................24
10.2 HISTORIA MAGISTRA VITAE.............................................................................................................................24
10.3 HISTORISCHE GESPREKSKUNST........................................................................................................................25
10.4 STERVEN EN ROUWEN...................................................................................................................................25
RELATIEBEHEER: DE HISTORISCHE BEROEPSETHIEK......................................................................................26
11.1 EEN PRIMUS INTER PARES?............................................................................................................................26
11.2 HET PRIMAAT VAN DE EPISTEMISCHE RELATIE.....................................................................................................26
11.3 DE INDIVIDUELE HISTORICUS: EPISTEMISCHE DEUGDEN........................................................................................26
11.4 DE BEROEPSGROEP: COLLEGIALE KRITIEK...........................................................................................................27
11.5 RECHTEN EN PLICHTEN VAN HISTORICI..............................................................................................................28
11.6 ANDERE VERANTWOORDELIJKHEDEN?..............................................................................................................28
, Wat is geschiedfilosofie?
1.1 Josef Knecht
In het boek Das Glasperlenspiel van Herman Hesse stelt de hoofdpersoon, Josef Knecht,
twee belangrijke vragen: Welke betekenis heeft dit alles dan? Hoe spreek ik over mijn
leven? Deze vragen stelt hij niet alleen aan zijn eigen leven, maar ook aan de geschiedenis in
het groot.
Deze twee vragen kunnen als de hoofdthema’s van de geschiedfilosofie worden gezien.
1.2 Substantiële en analytische geschiedfilosofie
Res Gestae: De loop der dingen, de studie naar de historische werkelijkheid.
Historia rerum gestarum: De verhalen die mensen over deze loop der dingen vertellen, de
studie naar wat mensen over het verleden beweren.
Hegel: Geloofde in de vooruitgang van de geschiedenis middels een groeiende zelfkennis van
de rede. Maakte onderscheid tussen de objectieve en de subjectieve geest. De geschiedenis
is een evolutionair proces waarin de scheiding tussen subject (mens) en object (wereld)
geleidelijk wordt opgeheven.
Augustinus: Ziet de geschiedenis niet als een proces maar onderscheid wel een zestal fasen,
maar in de zesde fase, waar men zich nu in bevind, gebeurt niks meer. De geschiedenis was
voor Augustinus een toneel van Gods handelen. Hiermee is hij de grondelegger van de
Christelijke geschiedfilosofie.
Heinrich Rickert: Beweert dat het verschil tussen natuur -en geesteswetenschappen in de
methode ligt. Natuurwetenschappers hanteren een generaliserende methode en
geesteswetenschappen een individualiserende methode.
Jörn Rüsen: Bestempeld historisch denken als een complex samenspel van vijf dimensies.
Semantisch: woorden worden gedefinieerd.
Congnitief: kennis wordt vastgelegd.
Esthetisch: het verhaal is vastgelegd.
Retorisch: lessen die het geschiedverhaal wil leren.
Politiek:
Hiermee probeert Richter enerzijds recht te doen aan het feit dat geschiedeis een
cultuurproduct is en anderzijds op de cognitieve dimensie die geleidelijk meer gewicht
verkrijgt.
Rüsen en Rickert houden zich bezig met wat historisch denken inhoudt, hiermee houden ze
zich dus bezig met historia rerum gestarum (tweede stroming).
Tekst vak: Hermeneutiek
Onder filosofen wordt hermeneutiek gezien als een wijsgerige stroming die het
Hegel en Augustinus worden onder de eerste stroming ingedeeld: res gestae.
interpreteren van teksten hanteert als een model voor het begrijpen van andere mensen
en het duiden van de wereld.
