Religie, zingeving en levensbeschouwing
0.Introductiecollege
Context voor het vak RZL:
- Er is geen overkoepelend verhaal/beeld meer => mensen zijn nu vrijer dan ooit om
zelf antwoorden te zoeken, daar komt echter ook verantwoordelijkheid bij. Individuele
personen kunnen persoonlijk de vraag naar zingeving invullen. In deze cursus
nemen we de vraag naar zingeving niet louter individueel, het heeft namelijk niet
louter een betrekking op het individuele leven. Er zijn twee grote Christelijke
responsen die kunnen voorkomen bij de vraag over zingeving etc:
- Contrastgemeenschap (Hauerwas): een gemeenschap die zich afzondert van
de samenleving en zich gewoon aan zijn waarden en normen houdt en niet
bezig is met de rest (bijvoorbeeld Amish in de VS).
- Participatie aan maatschappelijke discussies: Inhoudelijke discussie
mogelijk en nodig: Hollenbach: 'intellectual solidarity’.
Het verdringen naar de privé-sfeer is niet nodig om vrijheid te kunnen garanderen, zowel niet
voor persoonlijke zinvragen als voor maatschappelijke issues.
We bekeken enkele filmpjes in de les, ik geef hier de telkens kern mee:
- Geluk hebben of gelukkig zijn geeft ons leven niet noodzakelijk zin.
- Wat geeft zin aan het leven? Succes? Zorg? Relaties? Sterfelijkheid of leegte?
- Men kan nu in het leven enorm veel onderhandelen, over bijna alles kan
onderhandeld worden. Dit geldt voor werk gerelateerde relaties als met een partner.
- De mens heeft een heel lage tolerantie voor zijn kwetsbaarheid en streeft ernaar om
zichzelf te beschermen. Men zal erg perfectionistisch proberen zijn en het zal nooit
genoeg zijn “lack of faith” “not ___ enough (f.e. safe, good, perfect)”. We hebben niet
genoeg controle over ons leven en willen daardoor altijd meer.
Agendahedonisme: we zijn zo druk bezig met onze agenda’s dat we deze tendens
meetrekken naar het privéleven en niet meer enkel in de werkomgeving. Zo altijd de tijd zo
optimaal proberen gebruiken, zelfs plezier moet ingepland worden, zelfs relaties.
, 1.Thema 'Over het goede leven. Ethiek'
1.0 Deel 1: inleiding
Ethiek… ~ wat moet ik doen?
1. ~ conflict/dilemma
2. Vooronderstelling: vrijheid en ‘kennis’/’bewustzijn’ => je doet dingen uit eigenvrijheid
en was je bewust van je acties ( ⇔ drang of onbekwaam)
3. Taal/framing: Maken veronderstellingen over motivaties => Leggen vaak al iets bloot
van een oordeel (bv. verschil tussen een ‘terrorist’ en een ‘verzetsstrijder’?).
1.1 Aspecten van de ethische handeling
De belangrijkste aspecten van de ethiek over een handeling:
Wie deed iets? Waarom deden ze het? Welk doel hadden ze? Hoe voelden ze zich erbij?
Wat deden ze? Hoe deden ze het? Speelde een gebeurtenis uit het verleden een rol? Wat
waren de gevolgen?
Examen: een mogelijke vraag zou zijn om een casus te analyseren op basis van volgende
drie aspecten: Speler(s) (Wie?) - Object(en) (Wat?) - Gevolge(en). Hierbij overlopen we de
rol van elk mogelijke (directe of indirecte) speler op de casus, hun handelingen en de
gevolgen ervan.
1.2 Twee ethische theorieën uitgelicht
Personalisme (als filosofie): de term komt van de Franse filosoof Charles Renouvier. Het
beeld van deze filosofie gaat uit van een relationeel (verbonden) mensbeeld; we zijn samen
deel van een geheel (⇔ individualisme: we staan allemaal apart). Iedereen doet er toe en is
belangrijk voor de gemeenschap.De filosofie kwam op rond 1930-1950 waar dat
communisme en fascisme heerste, deze beide stellen de gemeenschap enorm voor op het
individu. Het ander extreem wat het westerse individualisme die te veel gefocust was op het
individu => het personalisme was een tussenweg:
- De gehele mens is belangrijk.
- Persoon in gemeenschap (gemeenschap ten dienste van de mens).
Er zijn 3 centrale kenmerken van het personalisme:
- Persoon is uniek => kan nooit ondergeschikt worden aan de groep (cf. utilitarisme).
- Persoon is verbonden: ontplooiing ~ gemeenschap en relaties, in relatie met
voorgaande en volgende relaties en de natuurlijke wereld.
- Persoon is spiritueel ~ christelijke inspiratie, maar hoeft niet.
, Het heeft implicaties voor het vrijheidsbegrip (positief vrijheidsbegrip: we zijn vrij van
onderdrukking, vrij van… ⇔ negatieve vrijheid: we zijn vrij tot we iemand anders vrijheid
inperken), en voor de betekenis van gemeenschap. De grondleggers zijn twee Franse
filosofen: Jacques Maritain en Emmanuel Mounier die een notie hadden van ‘integraal
humanisme’: streven naar ontplooiing van elke mens en gehele mensen (mede-auteur van
de Universele verklaring voor rechten van de mens). Louis Janssens heeft de impact van het
personalisme op de ethiek bekeken en stelt dat we alle aspecten moeten bekijken van een
ethische handeling en dat we moeten oordelen op basis van een proportionaliteit. Criterium:
“wat de menselijke persoon integraal en adequaat beschouwt en bevordert is moreel goed”
op basis van 8 kenmerken: subject; lichamelijk; materiële wereld; sociaal (persoonlijk en
institutioneel); ‘fundamenteel gelijk’ en tegelijk ‘origineel en uniek’; transcendentie. Er is dus
een moreel goed/kwaad maar geen enkele handeling is volledig goed, alles wat we doen is
ambigu en moet er een afweging gemaakt worden (we nemen het geheel om te oordelen).
Care Ethics: Lawrence Kohlberg: psycholoog die onderzoek gedaan heeft over hoe mensen
ethisch denken en heeft er fasen in herkend. Experiment gedaan op basis van een man met
een ersntig zieke vrouw waarbij hij de behandeling niet kan betalen => Heinz dilemma. De
fasen die hij ontdekt heeft zijn verdeeld over 4 niveaus:
- 0. Premoraliteit: Goed is wat plezierig is: zoals een baby => honger is slecht, gevulde
buik is goed.
- 1ste niveau: pre-conventioneel niveau
- fase 1: straf vermijden => nee: dingen doen of niet puur door een mogelijke
straf (alsof er niets mis is met stelen maar we doen het niet door een straf).
Zoals kleuters
- fase 2: eigenbelang/belangenafweging => ja: is het resultaat de straf waard?
Heinz redt zijn vrouw maar kent de gevolgen. Ongeveer 9-14 jaar.
- 2de niveau: conventioneel niveau
- fase 3: loyaliteit => ja: Heinz is loyaal aan zijn vrouw dus zou het stelen.
- fase 4: wetten respecteren => nee: het gaat niet om een straf maar de wet
respecteren.
- 3de niveau: post-conventioneel niveau
- fase 5: menselijke ethiek => ja
- fase 6: universele ethiek => ja
Echter had Kohlberg zijn studie gevoerd op enkel mannen. Een studente van hem Carol
Gilligan voerde dan zelf een studie maar dan met mannen en vrouwen: ze stelt het
Heinz-dilemma aan twee 11-jarige kinderen; een jongen en een meisje:
0.Introductiecollege
Context voor het vak RZL:
- Er is geen overkoepelend verhaal/beeld meer => mensen zijn nu vrijer dan ooit om
zelf antwoorden te zoeken, daar komt echter ook verantwoordelijkheid bij. Individuele
personen kunnen persoonlijk de vraag naar zingeving invullen. In deze cursus
nemen we de vraag naar zingeving niet louter individueel, het heeft namelijk niet
louter een betrekking op het individuele leven. Er zijn twee grote Christelijke
responsen die kunnen voorkomen bij de vraag over zingeving etc:
- Contrastgemeenschap (Hauerwas): een gemeenschap die zich afzondert van
de samenleving en zich gewoon aan zijn waarden en normen houdt en niet
bezig is met de rest (bijvoorbeeld Amish in de VS).
- Participatie aan maatschappelijke discussies: Inhoudelijke discussie
mogelijk en nodig: Hollenbach: 'intellectual solidarity’.
Het verdringen naar de privé-sfeer is niet nodig om vrijheid te kunnen garanderen, zowel niet
voor persoonlijke zinvragen als voor maatschappelijke issues.
We bekeken enkele filmpjes in de les, ik geef hier de telkens kern mee:
- Geluk hebben of gelukkig zijn geeft ons leven niet noodzakelijk zin.
- Wat geeft zin aan het leven? Succes? Zorg? Relaties? Sterfelijkheid of leegte?
- Men kan nu in het leven enorm veel onderhandelen, over bijna alles kan
onderhandeld worden. Dit geldt voor werk gerelateerde relaties als met een partner.
- De mens heeft een heel lage tolerantie voor zijn kwetsbaarheid en streeft ernaar om
zichzelf te beschermen. Men zal erg perfectionistisch proberen zijn en het zal nooit
genoeg zijn “lack of faith” “not ___ enough (f.e. safe, good, perfect)”. We hebben niet
genoeg controle over ons leven en willen daardoor altijd meer.
Agendahedonisme: we zijn zo druk bezig met onze agenda’s dat we deze tendens
meetrekken naar het privéleven en niet meer enkel in de werkomgeving. Zo altijd de tijd zo
optimaal proberen gebruiken, zelfs plezier moet ingepland worden, zelfs relaties.
, 1.Thema 'Over het goede leven. Ethiek'
1.0 Deel 1: inleiding
Ethiek… ~ wat moet ik doen?
1. ~ conflict/dilemma
2. Vooronderstelling: vrijheid en ‘kennis’/’bewustzijn’ => je doet dingen uit eigenvrijheid
en was je bewust van je acties ( ⇔ drang of onbekwaam)
3. Taal/framing: Maken veronderstellingen over motivaties => Leggen vaak al iets bloot
van een oordeel (bv. verschil tussen een ‘terrorist’ en een ‘verzetsstrijder’?).
1.1 Aspecten van de ethische handeling
De belangrijkste aspecten van de ethiek over een handeling:
Wie deed iets? Waarom deden ze het? Welk doel hadden ze? Hoe voelden ze zich erbij?
Wat deden ze? Hoe deden ze het? Speelde een gebeurtenis uit het verleden een rol? Wat
waren de gevolgen?
Examen: een mogelijke vraag zou zijn om een casus te analyseren op basis van volgende
drie aspecten: Speler(s) (Wie?) - Object(en) (Wat?) - Gevolge(en). Hierbij overlopen we de
rol van elk mogelijke (directe of indirecte) speler op de casus, hun handelingen en de
gevolgen ervan.
1.2 Twee ethische theorieën uitgelicht
Personalisme (als filosofie): de term komt van de Franse filosoof Charles Renouvier. Het
beeld van deze filosofie gaat uit van een relationeel (verbonden) mensbeeld; we zijn samen
deel van een geheel (⇔ individualisme: we staan allemaal apart). Iedereen doet er toe en is
belangrijk voor de gemeenschap.De filosofie kwam op rond 1930-1950 waar dat
communisme en fascisme heerste, deze beide stellen de gemeenschap enorm voor op het
individu. Het ander extreem wat het westerse individualisme die te veel gefocust was op het
individu => het personalisme was een tussenweg:
- De gehele mens is belangrijk.
- Persoon in gemeenschap (gemeenschap ten dienste van de mens).
Er zijn 3 centrale kenmerken van het personalisme:
- Persoon is uniek => kan nooit ondergeschikt worden aan de groep (cf. utilitarisme).
- Persoon is verbonden: ontplooiing ~ gemeenschap en relaties, in relatie met
voorgaande en volgende relaties en de natuurlijke wereld.
- Persoon is spiritueel ~ christelijke inspiratie, maar hoeft niet.
, Het heeft implicaties voor het vrijheidsbegrip (positief vrijheidsbegrip: we zijn vrij van
onderdrukking, vrij van… ⇔ negatieve vrijheid: we zijn vrij tot we iemand anders vrijheid
inperken), en voor de betekenis van gemeenschap. De grondleggers zijn twee Franse
filosofen: Jacques Maritain en Emmanuel Mounier die een notie hadden van ‘integraal
humanisme’: streven naar ontplooiing van elke mens en gehele mensen (mede-auteur van
de Universele verklaring voor rechten van de mens). Louis Janssens heeft de impact van het
personalisme op de ethiek bekeken en stelt dat we alle aspecten moeten bekijken van een
ethische handeling en dat we moeten oordelen op basis van een proportionaliteit. Criterium:
“wat de menselijke persoon integraal en adequaat beschouwt en bevordert is moreel goed”
op basis van 8 kenmerken: subject; lichamelijk; materiële wereld; sociaal (persoonlijk en
institutioneel); ‘fundamenteel gelijk’ en tegelijk ‘origineel en uniek’; transcendentie. Er is dus
een moreel goed/kwaad maar geen enkele handeling is volledig goed, alles wat we doen is
ambigu en moet er een afweging gemaakt worden (we nemen het geheel om te oordelen).
Care Ethics: Lawrence Kohlberg: psycholoog die onderzoek gedaan heeft over hoe mensen
ethisch denken en heeft er fasen in herkend. Experiment gedaan op basis van een man met
een ersntig zieke vrouw waarbij hij de behandeling niet kan betalen => Heinz dilemma. De
fasen die hij ontdekt heeft zijn verdeeld over 4 niveaus:
- 0. Premoraliteit: Goed is wat plezierig is: zoals een baby => honger is slecht, gevulde
buik is goed.
- 1ste niveau: pre-conventioneel niveau
- fase 1: straf vermijden => nee: dingen doen of niet puur door een mogelijke
straf (alsof er niets mis is met stelen maar we doen het niet door een straf).
Zoals kleuters
- fase 2: eigenbelang/belangenafweging => ja: is het resultaat de straf waard?
Heinz redt zijn vrouw maar kent de gevolgen. Ongeveer 9-14 jaar.
- 2de niveau: conventioneel niveau
- fase 3: loyaliteit => ja: Heinz is loyaal aan zijn vrouw dus zou het stelen.
- fase 4: wetten respecteren => nee: het gaat niet om een straf maar de wet
respecteren.
- 3de niveau: post-conventioneel niveau
- fase 5: menselijke ethiek => ja
- fase 6: universele ethiek => ja
Echter had Kohlberg zijn studie gevoerd op enkel mannen. Een studente van hem Carol
Gilligan voerde dan zelf een studie maar dan met mannen en vrouwen: ze stelt het
Heinz-dilemma aan twee 11-jarige kinderen; een jongen en een meisje:
