INLEIDING TOT DE ONDERZOEKSMETHODEN VOOR
MENS- EN MAATSCHAPPIJWETENSCHAPPEN
INHOUD
Deel 1: Basisbegrippen ........................................................................................................................3
1. Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek? .........................................................................3
1.1. Inleiding: waarom? ..........................................................................................................3
1.2. Voorbeelden ...................................................................................................................3
1.3. De wetenschappelijke aanpak .........................................................................................4
1.4. Alternatieve bronnen van kennis ......................................................................................5
1.5. Positie van mens- en maatschappijwetenschappen ..........................................................5
1.6. Context van onderzoek ....................................................................................................6
2. Bouwstenen van sociaalwetenschappelijk onderzoek ...............................................................6
2.1. Bouwstenen ...................................................................................................................7
2.2. Evaluatiecriteria voor wetenschappelijke kennis ...............................................................9
2.3. Soorten wetenschappelijk onderzoek ............................................................................. 10
3. Filosofische achtergrond: epistemiologie en ontologie ............................................................ 12
3.1. Epistemiologie .............................................................................................................. 12
3.2. Ontologische stromingen .............................................................................................. 18
3.3. Axiologische stromingen ............................................................................................... 18
4. Ethiek en politiek ................................................................................................................... 19
4.1. Hoe omgaan met deelnemers aan onderzoek ................................................................. 19
4.2. Ethische principes ........................................................................................................ 20
4.3. Professionele standaarden en deontologie ..................................................................... 22
Deel 2: Planning en voorbereiding van empirisch onderzoek ................................................................. 23
5. Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen .................................................................. 23
5.1. Onderzoeksplan ........................................................................................................... 23
5.2. Probleemformulering of probleemstelling ...................................................................... 23
5.3. Onderzoekstechnisch ontwerp of onderzoeksopzet ........................................................ 26
5.4. Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen .......................................................... 28
6. Kwantitatieve en kwalitatieve meting ...................................................................................... 31
6.1. Inleiding ....................................................................................................................... 31
6.2. Meten: enkele basisbegrippen ....................................................................................... 31
6.3. Kwantitatief meten ........................................................................................................ 33
6.4. Kwalitatief meten .......................................................................................................... 42
6.5. Kwantitatieve en kwalitatieve benadering vergeleken ...................................................... 45
7. Selectie van onderzoekseenheden: steekproeven ................................................................... 46
7.1. types toevalsteekproeven .............................................................................................. 48
7.2. Theoretische steekproeven............................................................................................ 53
Deel 3: Kwantitatieve methodes ......................................................................................................... 54
8. Experimentele ontwerpen ...................................................................................................... 54
1
, 8.1. RCT – klassieke experimentele ontwerp .......................................................................... 55
8.2. Bedreigingen interne validiteit ........................................................................................ 56
8.3. Bedreigen externe validiteit............................................................................................ 58
8.4. Alternatieven op de RCT ................................................................................................ 59
9. Surveyonderzoek ................................................................................................................... 61
9.1. Stappenplan en foutenbronnen ..................................................................................... 63
9.2. Over vragen en antwoorden ........................................................................................... 63
10. Niet-reactief onderzoek en secundaire data-analyse ........................................................... 73
10.1. Soorten niet-reactieve gegevens .................................................................................... 74
10.2. Secundaire analyse van onderzoeksdata ........................................................................ 80
10.3. Voor- en nadelen van niet-reactieve en secundaire data .................................................. 80
Deel 4: Kwalitatieve methodes ............................................................................................................ 81
11. Veldonderzoek en participerende observatie ...................................................................... 81
11.1. Types veldonderzoek ..................................................................................................... 82
11.2. Het verloop van veldonderzoek ...................................................................................... 84
11.3. Veldwerknotities ........................................................................................................... 86
11.4. Voor- en nadelen van veldonderzoek .............................................................................. 87
11.5. Gestructureerde observatie van gedrag .......................................................................... 88
12. Diepte-interviews, focusgroepen, key-person en delphi methode ........................................ 89
12.1. Epistemologische achtergrond van diepte-interviews...................................................... 90
12.2. De interviewsituatie ...................................................................................................... 90
12.3. Focusgroepen ............................................................................................................... 92
12.4. Van gesproken woord naar geschreven tekst .................................................................. 93
12.5. Analyseren en interpreteren ........................................................................................... 93
12.6. Key-person en delphi-methode ...................................................................................... 94
13. Historisch-vergelijkend onderzoek ..................................................................................... 95
13.1. Oorsprong vergelijkende methodes: John Steward Mill .................................................... 95
13.2. Specifieke kenmerken van historisch-vergelijkend onderzoek .......................................... 97
13.3. Problemen bij historisch-vergelijkend onderzoek ............................................................ 99
Examen
- Combinatie: kennis, inzicht en toepassing
- Meerkeuze en open vragen
- 9 stellingen en je moet er de foute uit halen (geen giscorrectie, geen hoge cesuur)
- Zie foto gsm voor belangrijke examenvraag
- Wat is causaliteit en wat zijn de voorwaarden om tot een conclusie te komen !! Verklaar a.d.h.v.
voorbeelden
- Afkortingen (bv voorbeelden, zoals VRIND, PSID)
2
,DEEL 1: BASISBEGRIPPEN
1. WAAROM SOCIAALWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK?
1.1. INLEIDING: WAAROM?
Methodologie = de wijze waarop het hele proces van wetenschapsbeoefening functioneert. (houdt dus
niet alleen de kennis en beheersing van methoden en technieken in)
Steeds ingegeven door vragen
- Sociale onderzoekers stellen voortdurend vragen
- Bronnen voor vragen?
• Nieuwsgierigheid
• Eigen ervaring
• Berichtgeving in de media, colleges, wetenschappelijke literatuur, boeken, conferenties
Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek?
- Het beschrijven van een fenomeen (Wat is x? of welke vormen veronderstelt x?)
- Het verklaren van oorzaken en gevolgen van een fenomeen (Is y beïnvloed door x, of is y een
gevolg van x?)
- Het voorspellen van een uitkomst (Gebeurt y onder omstandigheden a en b?)
- Het evalueren van een fenomeen (Leidt x tot bv. De voordelen die het claimt te hebben?)
- Het ingrijpen en ontwikkelen van goede praktijken (Hoe kan y verbeterd worden?)
- Empowerment (Hoe kunnen we het leven van degenen die we onderzoeken verbeteren?)
1.2. VOORBEELDEN
- Klimaatopwarming
• Twee tegengestelde visies
o An Inconvenient Truth (Al Gore) – The Great Global Warming Swindle
o Beide visies → wetenschappelijk bewijsmateriaal en inzake van experten en
toch tegenovergestelde conclusies
• Leidt wetenschap niet tot ware kennis over de wereld?
• Onpartijdigheid?
o Moderne wetenschap niet enkel gedreven door onpartijdige en rationele dialoog
alleen, maar ook door machtsverhoudingen, maatschappelijke, politieke
inmenging, ideologische assumpties en agressieve retoriek
- The rotting of the Big Apple
• 1990 hoge criminaliteitscijfers
• Gebrek aan sociaal weefsel, Broken Window theorie
o Theorie uit 1982 door James Wilson en George Kelling
o Crimineel handelen als gevolg van gebrek aan sociale normen + controle om aan
die normen te conformeren
o Sommige buurten → sociale weefsel onbestaand, anonimiteit is
voedingsbodem voor crimineel gedrag
• Burgemeester Giuliani: daling criminaliteitscijfers
• Causaal verband? → verband van oorzaak-gevolg klopte niet
o Opruimen buurt volgens hen causaliteit → opruimen buurt (A) is noodzakelijk
voor dalen criminaliteit (B)
o 3 voorwaarden om van causaliteit te spreken (!!!)
1. Er moet een zeker statistisch verband zijn tussen gebeurtenis A en gebeurtenis B
2. Gebeurtenis A moet voorafgaan aan gebeurtenis B
3. Het statistische verband tussen gebeurtenis A en B mag niet te wijten zijn aan een
derde gebeurtenis C die dat verband teweegbrengt (Zie HB p46-47)
- Verkiezingspolls
• Vraagstelling? → Is veel te gericht
3
, • Representativiteit? Betrouwbaarheidsintervallen? → Ze bevragen niet alle mensen op
een goede manier
• Missings?
o Weigeraars aan de poll hebben niet perse vergelijkbare kiesintenties → behoeft
verdere analyse
1.3. DE WETENSCHAPPELIJKE AANPAK
1.3.1. WAT IS WETENSCHAP?
Verschil tussen het verwerven van alledaagse en wetenschappelijke kennis?
→ Gebaseerd op het toepassen van regels en procedures om de kwaliteit te waarborgen en zo tot geldige
en betrouwbare kennis te komen
→ Overtreders worden streng gestraft, bv: Diederik Stapel, voormalig professor universiteit Tilburg
Wat?
- Systeem/methode om tot gefundeerde kennis te komen
• Methoden = geheel van specifieke technieken die in wetenschappelijk onderzoek
gebruikt worden om onderzoekseenheden te selecteren, gegevens te verzamelen,
analyseren en om resultaten te rapporteren → nauw verbonden met methodologie
- Langzaam eeuwenlang proces
- Geaccumuleerde kennis: georganiseerd in theorieën en gestoeld op empirische gegevens
Gefundeerde kennis: geldig en betrouwbaar?
- Volgens systematische procedures (en is intersubjectief)
- Op objectieve wijze
- Getoetste en falsifieerbare kennis (aantonen dat iets niet waar is)
• Onderzoek moet geverifieerd worden
- Volgt een bepaalde cyclus
Wetenschap = constant in evolutie → Alle kennis is tijdelijk
1.3.2. WELKE AANPAK?
1. Systematische procedures?
- Onderzoek = methodisch
- Gebaseerd op gestructureerde, empirische observatie
- Systematiek laat toe dat onderzoek herhaalbaar is → methode moet opnieuw toegepast kunnen
worden zodat het herhaalbaar is
- Voorkomt ‘lukrake’ pogingen om kennis te verzamelen
2. Objectiviteit
- Onbevooroordeeld en objectief observeren, analyseren en rapporteren
- Relatief: zekere mate van subjectiviteit = onvermijdelijk
- Intersubjectiviteit (gedeelde overeenstemming → krijgt een mate van objectiviteit)
3. Toetsbaar en falsifieerbaar
- Onderzoek moet geverifieerd kunnen worden
• Bewijsvoering moet altijd uitgedaagd en bevraagd kunnen worden
• Alle kennis is tijdelijk
- → Wetenschappelijke kennis moet gedeeld worden en openbaar zijn om eventuele onjuistheid te
kunnen controleren
- Peer review
4
MENS- EN MAATSCHAPPIJWETENSCHAPPEN
INHOUD
Deel 1: Basisbegrippen ........................................................................................................................3
1. Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek? .........................................................................3
1.1. Inleiding: waarom? ..........................................................................................................3
1.2. Voorbeelden ...................................................................................................................3
1.3. De wetenschappelijke aanpak .........................................................................................4
1.4. Alternatieve bronnen van kennis ......................................................................................5
1.5. Positie van mens- en maatschappijwetenschappen ..........................................................5
1.6. Context van onderzoek ....................................................................................................6
2. Bouwstenen van sociaalwetenschappelijk onderzoek ...............................................................6
2.1. Bouwstenen ...................................................................................................................7
2.2. Evaluatiecriteria voor wetenschappelijke kennis ...............................................................9
2.3. Soorten wetenschappelijk onderzoek ............................................................................. 10
3. Filosofische achtergrond: epistemiologie en ontologie ............................................................ 12
3.1. Epistemiologie .............................................................................................................. 12
3.2. Ontologische stromingen .............................................................................................. 18
3.3. Axiologische stromingen ............................................................................................... 18
4. Ethiek en politiek ................................................................................................................... 19
4.1. Hoe omgaan met deelnemers aan onderzoek ................................................................. 19
4.2. Ethische principes ........................................................................................................ 20
4.3. Professionele standaarden en deontologie ..................................................................... 22
Deel 2: Planning en voorbereiding van empirisch onderzoek ................................................................. 23
5. Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen .................................................................. 23
5.1. Onderzoeksplan ........................................................................................................... 23
5.2. Probleemformulering of probleemstelling ...................................................................... 23
5.3. Onderzoekstechnisch ontwerp of onderzoeksopzet ........................................................ 26
5.4. Onderzoek ontwerpen: strategie en doelstellingen .......................................................... 28
6. Kwantitatieve en kwalitatieve meting ...................................................................................... 31
6.1. Inleiding ....................................................................................................................... 31
6.2. Meten: enkele basisbegrippen ....................................................................................... 31
6.3. Kwantitatief meten ........................................................................................................ 33
6.4. Kwalitatief meten .......................................................................................................... 42
6.5. Kwantitatieve en kwalitatieve benadering vergeleken ...................................................... 45
7. Selectie van onderzoekseenheden: steekproeven ................................................................... 46
7.1. types toevalsteekproeven .............................................................................................. 48
7.2. Theoretische steekproeven............................................................................................ 53
Deel 3: Kwantitatieve methodes ......................................................................................................... 54
8. Experimentele ontwerpen ...................................................................................................... 54
1
, 8.1. RCT – klassieke experimentele ontwerp .......................................................................... 55
8.2. Bedreigingen interne validiteit ........................................................................................ 56
8.3. Bedreigen externe validiteit............................................................................................ 58
8.4. Alternatieven op de RCT ................................................................................................ 59
9. Surveyonderzoek ................................................................................................................... 61
9.1. Stappenplan en foutenbronnen ..................................................................................... 63
9.2. Over vragen en antwoorden ........................................................................................... 63
10. Niet-reactief onderzoek en secundaire data-analyse ........................................................... 73
10.1. Soorten niet-reactieve gegevens .................................................................................... 74
10.2. Secundaire analyse van onderzoeksdata ........................................................................ 80
10.3. Voor- en nadelen van niet-reactieve en secundaire data .................................................. 80
Deel 4: Kwalitatieve methodes ............................................................................................................ 81
11. Veldonderzoek en participerende observatie ...................................................................... 81
11.1. Types veldonderzoek ..................................................................................................... 82
11.2. Het verloop van veldonderzoek ...................................................................................... 84
11.3. Veldwerknotities ........................................................................................................... 86
11.4. Voor- en nadelen van veldonderzoek .............................................................................. 87
11.5. Gestructureerde observatie van gedrag .......................................................................... 88
12. Diepte-interviews, focusgroepen, key-person en delphi methode ........................................ 89
12.1. Epistemologische achtergrond van diepte-interviews...................................................... 90
12.2. De interviewsituatie ...................................................................................................... 90
12.3. Focusgroepen ............................................................................................................... 92
12.4. Van gesproken woord naar geschreven tekst .................................................................. 93
12.5. Analyseren en interpreteren ........................................................................................... 93
12.6. Key-person en delphi-methode ...................................................................................... 94
13. Historisch-vergelijkend onderzoek ..................................................................................... 95
13.1. Oorsprong vergelijkende methodes: John Steward Mill .................................................... 95
13.2. Specifieke kenmerken van historisch-vergelijkend onderzoek .......................................... 97
13.3. Problemen bij historisch-vergelijkend onderzoek ............................................................ 99
Examen
- Combinatie: kennis, inzicht en toepassing
- Meerkeuze en open vragen
- 9 stellingen en je moet er de foute uit halen (geen giscorrectie, geen hoge cesuur)
- Zie foto gsm voor belangrijke examenvraag
- Wat is causaliteit en wat zijn de voorwaarden om tot een conclusie te komen !! Verklaar a.d.h.v.
voorbeelden
- Afkortingen (bv voorbeelden, zoals VRIND, PSID)
2
,DEEL 1: BASISBEGRIPPEN
1. WAAROM SOCIAALWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK?
1.1. INLEIDING: WAAROM?
Methodologie = de wijze waarop het hele proces van wetenschapsbeoefening functioneert. (houdt dus
niet alleen de kennis en beheersing van methoden en technieken in)
Steeds ingegeven door vragen
- Sociale onderzoekers stellen voortdurend vragen
- Bronnen voor vragen?
• Nieuwsgierigheid
• Eigen ervaring
• Berichtgeving in de media, colleges, wetenschappelijke literatuur, boeken, conferenties
Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek?
- Het beschrijven van een fenomeen (Wat is x? of welke vormen veronderstelt x?)
- Het verklaren van oorzaken en gevolgen van een fenomeen (Is y beïnvloed door x, of is y een
gevolg van x?)
- Het voorspellen van een uitkomst (Gebeurt y onder omstandigheden a en b?)
- Het evalueren van een fenomeen (Leidt x tot bv. De voordelen die het claimt te hebben?)
- Het ingrijpen en ontwikkelen van goede praktijken (Hoe kan y verbeterd worden?)
- Empowerment (Hoe kunnen we het leven van degenen die we onderzoeken verbeteren?)
1.2. VOORBEELDEN
- Klimaatopwarming
• Twee tegengestelde visies
o An Inconvenient Truth (Al Gore) – The Great Global Warming Swindle
o Beide visies → wetenschappelijk bewijsmateriaal en inzake van experten en
toch tegenovergestelde conclusies
• Leidt wetenschap niet tot ware kennis over de wereld?
• Onpartijdigheid?
o Moderne wetenschap niet enkel gedreven door onpartijdige en rationele dialoog
alleen, maar ook door machtsverhoudingen, maatschappelijke, politieke
inmenging, ideologische assumpties en agressieve retoriek
- The rotting of the Big Apple
• 1990 hoge criminaliteitscijfers
• Gebrek aan sociaal weefsel, Broken Window theorie
o Theorie uit 1982 door James Wilson en George Kelling
o Crimineel handelen als gevolg van gebrek aan sociale normen + controle om aan
die normen te conformeren
o Sommige buurten → sociale weefsel onbestaand, anonimiteit is
voedingsbodem voor crimineel gedrag
• Burgemeester Giuliani: daling criminaliteitscijfers
• Causaal verband? → verband van oorzaak-gevolg klopte niet
o Opruimen buurt volgens hen causaliteit → opruimen buurt (A) is noodzakelijk
voor dalen criminaliteit (B)
o 3 voorwaarden om van causaliteit te spreken (!!!)
1. Er moet een zeker statistisch verband zijn tussen gebeurtenis A en gebeurtenis B
2. Gebeurtenis A moet voorafgaan aan gebeurtenis B
3. Het statistische verband tussen gebeurtenis A en B mag niet te wijten zijn aan een
derde gebeurtenis C die dat verband teweegbrengt (Zie HB p46-47)
- Verkiezingspolls
• Vraagstelling? → Is veel te gericht
3
, • Representativiteit? Betrouwbaarheidsintervallen? → Ze bevragen niet alle mensen op
een goede manier
• Missings?
o Weigeraars aan de poll hebben niet perse vergelijkbare kiesintenties → behoeft
verdere analyse
1.3. DE WETENSCHAPPELIJKE AANPAK
1.3.1. WAT IS WETENSCHAP?
Verschil tussen het verwerven van alledaagse en wetenschappelijke kennis?
→ Gebaseerd op het toepassen van regels en procedures om de kwaliteit te waarborgen en zo tot geldige
en betrouwbare kennis te komen
→ Overtreders worden streng gestraft, bv: Diederik Stapel, voormalig professor universiteit Tilburg
Wat?
- Systeem/methode om tot gefundeerde kennis te komen
• Methoden = geheel van specifieke technieken die in wetenschappelijk onderzoek
gebruikt worden om onderzoekseenheden te selecteren, gegevens te verzamelen,
analyseren en om resultaten te rapporteren → nauw verbonden met methodologie
- Langzaam eeuwenlang proces
- Geaccumuleerde kennis: georganiseerd in theorieën en gestoeld op empirische gegevens
Gefundeerde kennis: geldig en betrouwbaar?
- Volgens systematische procedures (en is intersubjectief)
- Op objectieve wijze
- Getoetste en falsifieerbare kennis (aantonen dat iets niet waar is)
• Onderzoek moet geverifieerd worden
- Volgt een bepaalde cyclus
Wetenschap = constant in evolutie → Alle kennis is tijdelijk
1.3.2. WELKE AANPAK?
1. Systematische procedures?
- Onderzoek = methodisch
- Gebaseerd op gestructureerde, empirische observatie
- Systematiek laat toe dat onderzoek herhaalbaar is → methode moet opnieuw toegepast kunnen
worden zodat het herhaalbaar is
- Voorkomt ‘lukrake’ pogingen om kennis te verzamelen
2. Objectiviteit
- Onbevooroordeeld en objectief observeren, analyseren en rapporteren
- Relatief: zekere mate van subjectiviteit = onvermijdelijk
- Intersubjectiviteit (gedeelde overeenstemming → krijgt een mate van objectiviteit)
3. Toetsbaar en falsifieerbaar
- Onderzoek moet geverifieerd kunnen worden
• Bewijsvoering moet altijd uitgedaagd en bevraagd kunnen worden
• Alle kennis is tijdelijk
- → Wetenschappelijke kennis moet gedeeld worden en openbaar zijn om eventuele onjuistheid te
kunnen controleren
- Peer review
4
