Samenvatting Erfrecht
Master Notarieel recht
2025-2026
Douwe Jacobs
,Week 1
Inleiding
Deze week staat de inleiding tot het erfrecht centraal, alsmede het versterferfrecht
(overlijden zonder testament). Daarbij is in het bijzonder de wettelijke verdeling van
belang. Week 2 gaat in op het tweede deel van het versterferfrecht: de wilsrechten.
Algemene bepalingen
Boek 4 titel 1 BW bevat algemene bepalingen die zien op het erfrecht. Gedurende
alle weken kunnen deze bepalingen aan bod komen. Het is dus belangrijk dat je
deze goed kent.
- Erfopvolging (art. 4:1 BW)
Uit art. 4:1 lid 1 BW volgt dat erfopvolging op twee manieren kan plaatsvinden:
(i) bij versterf, of (ii) bij uiterste wilsbeschikking (testament). Als uitgangspunt
geldt het erfrecht bij versterf, zo volgt uit art. 4:1 lid 2 BW. Dan dat erfrecht kan
vervolgens bij uiterste wilsbeschikking worden afgeweken, door middel van
een ‘erfstelling’ (een uitbreiding) of een ‘onterving’ (een inperking) jegens een
of meer aspirant-gerechtigden tot de nalatenschap. Opmerking verdient nog
dat personen die bij uiterste wilsbeschikking tot erfgenaam zijn benoemd, op
grond van art. 4:116 BW dezelfde rechten en verplichtingen hebben als
versterferfgenamen. Dat heeft bijvoorbeeld tot gevolg dat, als er geen omvang
van een erfdeel is bepaald, erfgenamen bij uiterste wilsbeschikking op grond
van art. 4:116 jo 4:11 lid 1 BW voor gelijke delen erven, tezamen met de
(wettelijke) erfgenamen.
- Volgorde overlijden (art. 4:2 BW)
De volgorde van overlijden kan van groot belang zijn. Om te kunnen erven,
moet iemand namelijk bestaan op het moment van het overlijden van de
erflater (art. 4:9 BW, zie hieronder). Als bijvoorbeeld twee echtgenoten kort na
elkaar overlijden, zal moeten worden vastgesteld welke eerst is overleden,
zodat kan worden vastgesteld dat de ander van diegene erfde voordat hij zelf
kwam te overlijden. Het belang is, zeker bij het bestaan van veel vermogen,
groot. Immers, de erfenis van beide echtgenoten gezamenlijk zal toekomen
aan de wettelijk erfgenamen van de laatst overledene. Erfgenamen van de
eerst overledene worden buitenspel gezet. Art. 4:2 lid 1 BW biedt een regeling
voor gevallen waarin niet kan worden vastgesteld wie eerder is overleden
(bijvoorbeeld bij overlijden door natuurrampen, ongelukken, etc.): deze
personen worden geacht niets van elkaar te erven (commoriëntenregel). In
voornoemd geval heeft dat tot gevolg dat de erfenis van iedere echtgenoot
afzonderlijk terechtkomt bij diens wettelijk erfgenamen. Een rechter kan uitstel
verlenen aan degene die moeite heeft met het vinden van bewijs van de
volgorde van overlijden (art. 4:2 lid 2 BW). De notaris zal dan wachten met het
afgeven van een verklaring van erfrecht in de zin van art. 4:188 BW.
Dominicaanse Huwelijksreis I en II
De Rechtbank, respectievelijk het Hof Den Haag heeft in een spraakmakende
zaak geoordeeld over de commoriëntenregel: een jong echtpaar kwam op hun
, huwelijksreis in de Dominicaanse republiek kort na elkaar te overlijden aan
dezelfde voedselvergiftiging. Er kon vastgesteld worden dat de man (zeer) kort
na de vrouw was overleden. De rechtbank oordeelde echter dat het naar
maatstaven van redelijkheid en billijkheid (art. 6:2 BW) onaanvaardbaar zou
zijn als de man van de vrouw zou hebben geërfd, gezien het kort na elkaar
overlijden. Hij stelde art. 4:10 lid 1 sub a BW buiten toepassing, waardoor de
man niets van de vrouw had geërfd en verklaarde derhalve voor recht dat
ieders’ erfenis aan diens afzonderlijke wettelijke erfgenamen toekwam (r.o.
4.33).
Het Hof Den Haag maakte korte metten met de voornoemde uitspraak.
Allereerst oordeelt het dat art. 6:2 BW binnen het erfrecht wel mag worden
toegepast (r.o. 4.3), maar dat een rechter zéér terughoudend moet omgaan
met het buiten toepassing verklaren van een erfrechtelijke rechtsregel. In
beginsel geldt namelijk dat de wettelijke regel altijd geldt. Als de erflater dat
niet wil, dan moet hij een testament laten maken (r.o. 4.11). Dergelijke
situaties kunnen bijvoorbeeld worden voorkomen met een ‘rampenclausule’,
waarover de wetgever al had nagedacht (r.o. 4.9). De conclusie is dat de
rechter terughoudend moet zijn met het buiten toepassing verklaren van
rechtsregels, zeker in het erfrecht, waar rechtszekerheid een belangrijke rol
speelt. Voor het buiten toepassing verklaren van een regel op grond van de
redelijkheid en billijkheid zijn uitzonderlijke omstandigheden vereist. Daarvan
is hier geen sprake: het is niet uitzonderlijk dat personen niet nadenken over
de situatie waarin zij kort na elkaar zullen overlijden. Voorts heeft de wetgever
over dit specifieke scenario nagedacht en ervoor gekozen om deze situatie
niet onder art. 4:2 lid 1 BW te scharen (r.o. 4.17).
- Onwaardigheid (art. 4:3 BW)
Bepaalde personen zijn onwaardig om ‘uit de nalatenschap voordeel te
trekken’. Let op: dit omvat dus niet alleen erfgenamen, maar ook legatarissen
of andere personen met een voordeel uit de nalatenschap! Art. 4:3 lid 1 BW
somt ze op:
o iemand die onherroepelijk is veroordeeld, omdat hij (i) de erflater heeft
gedood, (ii) dat heeft geprobeerd of (iii) dat feit heeft voorbereid of
daaraan heeft deelgenomen (sub a);
o iemand die onherroepelijk is veroordeeld wegens een opzettelijk
gepleegd misdrijf jegens de erflater, waarop een gevangenisstraf van
ten minste vier jaar staat (of poging, of deelneming) (sub b);
o iemand bij wie onherroepelijk een rechterlijke uitspraak is vastgesteld
dat hij de erflater ten onrechte heeft beticht van misdrijf waarop een
gevangenisstraf van ten minste vier jaar staat (sub c);
o iemand die de erflater door een feitelijkheid of bedreiging met een
feitelijkheid heeft gedwongen of belet de erflater een uiterste
wilsbeschikking te laten maken (sub d).
o iemand die de uiterste wilsbeschikking van de erflater heeft verduisterd,
vernietigd of vervalst (sub e).
Uit het arrest HR Onwaardigheid volgt in het kader van art. 4:3 lid 1 sub a
BW dat van een dergelijke ‘veroordeling’ geen sprake is als iemand is
ontslagen van alle rechtsvervolging (r.o. 3.2). De man in casu had in een
, psychose ten tijde van het opzettelijk om het leven brengen van zijn
echtgenote. Er kunnen zich echter omstandigheden voordoen waarin het naar
redelijkheid en billijkheid (art. 6:2 lid 2 BW) onaanvaardbaar zou zijn als de
‘veroordeelde’ van de erflater zou erven. Daar was in casu sprake van. Onder
meer had de man de vrouw op gruwelijke wijze om het leven gebracht en nooit
zijn spijt betuigd aan familieleden (r.o. 3.6-3.7).
Uit art. 4:3 lid 3 BW volgt dat de onwaardigheid vervalt als de erflater de
onwaardige op ondubbelzinnige wijze zijn verdraging heeft vergeven.
- Rechtshandelingen betreffende een niet opengevallen nalatenschap
Uit art. 4:4 BW volgt dat erfovereenkomsten in Nederland verboden zijn: een
rechtshandeling is nietig voor zover deze de strekking heeft om een persoon
te belemmeren in zijn testeervrijheid. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld
het belemmeren van iemand om zijn testament te herroepen, door prematuur
over de nalatenschap te beschikken met een erfovereenkomst.
- Betalingsregeling (art. 4:5 BW)
Uit art. 4:5 lid 1 BW volgt dat de rechtbank op verzoek van de schuldenaar,
onder bijzondere omstandigheden, een betalingsregeling kan treffen met
betrekking tot de betaling van een geldsom. Deze regeling bestaat, omdat de
geldsom zeer groot kan zijn: een schuldenaar kan deze wellicht niet zomaar
voldoen. Voorbeelden zijn een geldlegaat (jo art. 4:125 lid 4 BW), een som
ineens, een legitieme portie of een vordering uit overbedeling van één
persoon. Met name binnen bedrijfsopvolging speelt dit: een dergelijke
geldsom zou kunnen maken dat voortzetting van het bedrijf onmogelijk wordt
gemaakt.
De rechter zal slechts oordelen dat de geldsom in termijnen mag worden
voldaan wegens gewichtige redenen. Hij let daarbij op de belangen van beide
partijen en kan voorwaarden aan de inwilliging van het verzoek verbinden, dan
wel een rente aan de termijnen verbinden.
- Waarde en waardering (art. 4:6 BW)
Het BW bevat geen waarderingsmaatstaven voor goederen, zo ook het
erfrecht niet. Art. 4:6 BW bevat echter wel een peildatum voor de waardering:
onmiddellijk na het overlijden van de erflater. Daardoor wordt de situatie
gedekt dat een goed sterk in waarde is gedaald door het overlijden van de
erflater.
- (Schulden van) de nalatenschap (art. 4:7 BW)
De nalatenschap vormt een ‘algemeenheid van goederen’, dat als
afgescheiden vermogen geldt. Dat het vermogen is afgescheiden volgt uit art.
4:184 lid 1 BW, waarin staat dat schuldeisers hun vorderingen op de goederen
van de nalatenschap kunnen verhalen.
Als de nalatenschap aan meerdere personen toebehoort is ook sprake van
een bijzondere gemeenschap in de zin van art. 3:189 BW. Tot deze
gemeenschap kunnen schulden behoren (art. 3:192 BW).
Master Notarieel recht
2025-2026
Douwe Jacobs
,Week 1
Inleiding
Deze week staat de inleiding tot het erfrecht centraal, alsmede het versterferfrecht
(overlijden zonder testament). Daarbij is in het bijzonder de wettelijke verdeling van
belang. Week 2 gaat in op het tweede deel van het versterferfrecht: de wilsrechten.
Algemene bepalingen
Boek 4 titel 1 BW bevat algemene bepalingen die zien op het erfrecht. Gedurende
alle weken kunnen deze bepalingen aan bod komen. Het is dus belangrijk dat je
deze goed kent.
- Erfopvolging (art. 4:1 BW)
Uit art. 4:1 lid 1 BW volgt dat erfopvolging op twee manieren kan plaatsvinden:
(i) bij versterf, of (ii) bij uiterste wilsbeschikking (testament). Als uitgangspunt
geldt het erfrecht bij versterf, zo volgt uit art. 4:1 lid 2 BW. Dan dat erfrecht kan
vervolgens bij uiterste wilsbeschikking worden afgeweken, door middel van
een ‘erfstelling’ (een uitbreiding) of een ‘onterving’ (een inperking) jegens een
of meer aspirant-gerechtigden tot de nalatenschap. Opmerking verdient nog
dat personen die bij uiterste wilsbeschikking tot erfgenaam zijn benoemd, op
grond van art. 4:116 BW dezelfde rechten en verplichtingen hebben als
versterferfgenamen. Dat heeft bijvoorbeeld tot gevolg dat, als er geen omvang
van een erfdeel is bepaald, erfgenamen bij uiterste wilsbeschikking op grond
van art. 4:116 jo 4:11 lid 1 BW voor gelijke delen erven, tezamen met de
(wettelijke) erfgenamen.
- Volgorde overlijden (art. 4:2 BW)
De volgorde van overlijden kan van groot belang zijn. Om te kunnen erven,
moet iemand namelijk bestaan op het moment van het overlijden van de
erflater (art. 4:9 BW, zie hieronder). Als bijvoorbeeld twee echtgenoten kort na
elkaar overlijden, zal moeten worden vastgesteld welke eerst is overleden,
zodat kan worden vastgesteld dat de ander van diegene erfde voordat hij zelf
kwam te overlijden. Het belang is, zeker bij het bestaan van veel vermogen,
groot. Immers, de erfenis van beide echtgenoten gezamenlijk zal toekomen
aan de wettelijk erfgenamen van de laatst overledene. Erfgenamen van de
eerst overledene worden buitenspel gezet. Art. 4:2 lid 1 BW biedt een regeling
voor gevallen waarin niet kan worden vastgesteld wie eerder is overleden
(bijvoorbeeld bij overlijden door natuurrampen, ongelukken, etc.): deze
personen worden geacht niets van elkaar te erven (commoriëntenregel). In
voornoemd geval heeft dat tot gevolg dat de erfenis van iedere echtgenoot
afzonderlijk terechtkomt bij diens wettelijk erfgenamen. Een rechter kan uitstel
verlenen aan degene die moeite heeft met het vinden van bewijs van de
volgorde van overlijden (art. 4:2 lid 2 BW). De notaris zal dan wachten met het
afgeven van een verklaring van erfrecht in de zin van art. 4:188 BW.
Dominicaanse Huwelijksreis I en II
De Rechtbank, respectievelijk het Hof Den Haag heeft in een spraakmakende
zaak geoordeeld over de commoriëntenregel: een jong echtpaar kwam op hun
, huwelijksreis in de Dominicaanse republiek kort na elkaar te overlijden aan
dezelfde voedselvergiftiging. Er kon vastgesteld worden dat de man (zeer) kort
na de vrouw was overleden. De rechtbank oordeelde echter dat het naar
maatstaven van redelijkheid en billijkheid (art. 6:2 BW) onaanvaardbaar zou
zijn als de man van de vrouw zou hebben geërfd, gezien het kort na elkaar
overlijden. Hij stelde art. 4:10 lid 1 sub a BW buiten toepassing, waardoor de
man niets van de vrouw had geërfd en verklaarde derhalve voor recht dat
ieders’ erfenis aan diens afzonderlijke wettelijke erfgenamen toekwam (r.o.
4.33).
Het Hof Den Haag maakte korte metten met de voornoemde uitspraak.
Allereerst oordeelt het dat art. 6:2 BW binnen het erfrecht wel mag worden
toegepast (r.o. 4.3), maar dat een rechter zéér terughoudend moet omgaan
met het buiten toepassing verklaren van een erfrechtelijke rechtsregel. In
beginsel geldt namelijk dat de wettelijke regel altijd geldt. Als de erflater dat
niet wil, dan moet hij een testament laten maken (r.o. 4.11). Dergelijke
situaties kunnen bijvoorbeeld worden voorkomen met een ‘rampenclausule’,
waarover de wetgever al had nagedacht (r.o. 4.9). De conclusie is dat de
rechter terughoudend moet zijn met het buiten toepassing verklaren van
rechtsregels, zeker in het erfrecht, waar rechtszekerheid een belangrijke rol
speelt. Voor het buiten toepassing verklaren van een regel op grond van de
redelijkheid en billijkheid zijn uitzonderlijke omstandigheden vereist. Daarvan
is hier geen sprake: het is niet uitzonderlijk dat personen niet nadenken over
de situatie waarin zij kort na elkaar zullen overlijden. Voorts heeft de wetgever
over dit specifieke scenario nagedacht en ervoor gekozen om deze situatie
niet onder art. 4:2 lid 1 BW te scharen (r.o. 4.17).
- Onwaardigheid (art. 4:3 BW)
Bepaalde personen zijn onwaardig om ‘uit de nalatenschap voordeel te
trekken’. Let op: dit omvat dus niet alleen erfgenamen, maar ook legatarissen
of andere personen met een voordeel uit de nalatenschap! Art. 4:3 lid 1 BW
somt ze op:
o iemand die onherroepelijk is veroordeeld, omdat hij (i) de erflater heeft
gedood, (ii) dat heeft geprobeerd of (iii) dat feit heeft voorbereid of
daaraan heeft deelgenomen (sub a);
o iemand die onherroepelijk is veroordeeld wegens een opzettelijk
gepleegd misdrijf jegens de erflater, waarop een gevangenisstraf van
ten minste vier jaar staat (of poging, of deelneming) (sub b);
o iemand bij wie onherroepelijk een rechterlijke uitspraak is vastgesteld
dat hij de erflater ten onrechte heeft beticht van misdrijf waarop een
gevangenisstraf van ten minste vier jaar staat (sub c);
o iemand die de erflater door een feitelijkheid of bedreiging met een
feitelijkheid heeft gedwongen of belet de erflater een uiterste
wilsbeschikking te laten maken (sub d).
o iemand die de uiterste wilsbeschikking van de erflater heeft verduisterd,
vernietigd of vervalst (sub e).
Uit het arrest HR Onwaardigheid volgt in het kader van art. 4:3 lid 1 sub a
BW dat van een dergelijke ‘veroordeling’ geen sprake is als iemand is
ontslagen van alle rechtsvervolging (r.o. 3.2). De man in casu had in een
, psychose ten tijde van het opzettelijk om het leven brengen van zijn
echtgenote. Er kunnen zich echter omstandigheden voordoen waarin het naar
redelijkheid en billijkheid (art. 6:2 lid 2 BW) onaanvaardbaar zou zijn als de
‘veroordeelde’ van de erflater zou erven. Daar was in casu sprake van. Onder
meer had de man de vrouw op gruwelijke wijze om het leven gebracht en nooit
zijn spijt betuigd aan familieleden (r.o. 3.6-3.7).
Uit art. 4:3 lid 3 BW volgt dat de onwaardigheid vervalt als de erflater de
onwaardige op ondubbelzinnige wijze zijn verdraging heeft vergeven.
- Rechtshandelingen betreffende een niet opengevallen nalatenschap
Uit art. 4:4 BW volgt dat erfovereenkomsten in Nederland verboden zijn: een
rechtshandeling is nietig voor zover deze de strekking heeft om een persoon
te belemmeren in zijn testeervrijheid. Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld
het belemmeren van iemand om zijn testament te herroepen, door prematuur
over de nalatenschap te beschikken met een erfovereenkomst.
- Betalingsregeling (art. 4:5 BW)
Uit art. 4:5 lid 1 BW volgt dat de rechtbank op verzoek van de schuldenaar,
onder bijzondere omstandigheden, een betalingsregeling kan treffen met
betrekking tot de betaling van een geldsom. Deze regeling bestaat, omdat de
geldsom zeer groot kan zijn: een schuldenaar kan deze wellicht niet zomaar
voldoen. Voorbeelden zijn een geldlegaat (jo art. 4:125 lid 4 BW), een som
ineens, een legitieme portie of een vordering uit overbedeling van één
persoon. Met name binnen bedrijfsopvolging speelt dit: een dergelijke
geldsom zou kunnen maken dat voortzetting van het bedrijf onmogelijk wordt
gemaakt.
De rechter zal slechts oordelen dat de geldsom in termijnen mag worden
voldaan wegens gewichtige redenen. Hij let daarbij op de belangen van beide
partijen en kan voorwaarden aan de inwilliging van het verzoek verbinden, dan
wel een rente aan de termijnen verbinden.
- Waarde en waardering (art. 4:6 BW)
Het BW bevat geen waarderingsmaatstaven voor goederen, zo ook het
erfrecht niet. Art. 4:6 BW bevat echter wel een peildatum voor de waardering:
onmiddellijk na het overlijden van de erflater. Daardoor wordt de situatie
gedekt dat een goed sterk in waarde is gedaald door het overlijden van de
erflater.
- (Schulden van) de nalatenschap (art. 4:7 BW)
De nalatenschap vormt een ‘algemeenheid van goederen’, dat als
afgescheiden vermogen geldt. Dat het vermogen is afgescheiden volgt uit art.
4:184 lid 1 BW, waarin staat dat schuldeisers hun vorderingen op de goederen
van de nalatenschap kunnen verhalen.
Als de nalatenschap aan meerdere personen toebehoort is ook sprake van
een bijzondere gemeenschap in de zin van art. 3:189 BW. Tot deze
gemeenschap kunnen schulden behoren (art. 3:192 BW).
