Samenvatting Loopbaantheorie Hoofdstuk 2
De beslissingen die het individu neemt op het terrein van de studie en arbeidsloopbaan, kan
men zien als resultaten van een ontwikkelingsproces. De aard en inhoud van deze
keuzeprocessen kan men niet alleen begrijpen als een eenmalig koppelen van
persoonsinformatie aan informatie over werk, maar ook vanuit de ontwikkeling die aan de
besluiten voorafgaat. Hiermee wordt een psychisch proces van rijping bedoeld, dat het
individu moet doormaken om de loopbaanvraagstukken die zich voordoen, adequaat te
kunnen hanteren.
Onder invloed van Charlotte Buhler ging menin de psychologie meer letten op de
ontwikkeling van het individu en minder op de individuele verschillen tussen mensen, welke
immers het uitgangspunt vormden voor de matching van de juiste persoon bij de juiste
baan. De voorafgaande geschiedenis wordt gezien als een mogelijke verklaringsgrond voor
wat er op het moment staat te gebeuren. De levensloop van het individu wordt binnen deze
zienswijze bezien als opgebouwd uit diverse fasen die van elkaar verschillen. In welke
levensperiode, min of meer gebonden aan een bepaalde leeftijd, doen zich nieuwe
levensopgaven voor en kan men de lichamelijke en psychische eigenschappen van het
individu anders karakteriseren. Dit geldt ook op het terrein van de loopbaan door studie of
beroep. Ook hierbij is sprake van afzonderlijke fasen van de loopbaan, waarin aan het
individu vanuit de maatschappij steeds nieuwe eisen worden gesteld, min of meer
overeenkomstig zijn of haard leeftijd, en waarin het individu betrekking tot zijn
beroepskeuzegedrag anders naar voren komt. De loopbaan periode tussen 12 en 18 is
evident anders dan de loopbaanperiode van 6 tot 12 jaar en deze perioden verschillen weer
aanzienlijk van de periode 50 jaar en ouder tot en met de pensioengerechtigde leeftijd. De
periode van 12 tot 18 jaar heeft in deze benaderingswijze extra veel aandacht gekregen.
Men spreekt niet meer over de eenmalige keuze maar over een onafgebroken proces van
sturing en planning binnen de loopbaan. Hiermee wordt uitgedrukt dat in de loopbaan als
proces in de tijd elk moment sprake is van sturend optreden van het individu, maar dat er
bepaalde momenten zijn in de loopbaan die meer intensieve beroepskeuze voorbereiding en
expliciete planning vereisen, omdat op een dergelijk, maatschappelijk verankerd, moment
de consequenties van de beslissingen verstrekkend kunnen zijn en meestal moeilijk terug te
draaien.
Sturingsmomenten zijn de momenten waarop de leerling besluit goed op te letten: zij sturen
het gedrag en hebben elk op zichzelf genomen geen verstrekkende invloed op de verdere
loopbaan. Bij elkaar opgeteld hebben zij echter wel een verstrekkende invloed op dat
moment van intensieve planning zoals bij het vakkenpakket keuze, waarbij de leerling zijn
studie resultaten evalueert in overleg met bijvoorbeeld leraren en ouders. Men noemt deze,
veelal maatschappelijk verankerde momenten van intensieve keuzevoorbereiding,
planningsmomenten. Voorbeelden:
- Richtingskeuze
- Afdelingskeuze
- Vakken pakket keuze
- Keuze beroepsopleiding
- Pensionering
- VUT
,Het is van belang erop te wijzen dat de loopbaanontwikkeling van mensen niet op zichzelf
staat maar is ingebed in de levensloop als geheel. Men kan de loopbaan niet begrijpen,
zonder zich te verdiepen in de overige feiten van de levensloop van een persoon en diens
subjectieve beleving en duiding hiervan. Zowel het verloop van het leren tot een bepaald
moment als de elementen ervan die we levensrollen, levensgebeurtenissen, levenstaken en
levenscrisis noemen, spelen een rol bij de ontwikkeling van de loopbaan. Super werkt dit als
volgt uit: ‘’De arbeidsloopbaan moet men zien als ingebed in het hele levenspatroon van het
individu in zijn maatschappelijke omgeving.’’
De persoon vervult een zestal levensrollen in zijn of haar leven en een daarvan is die van de
werknemer, beroepsbeoefenaar.
- Kind
- Studerend
- Werknemer, beroepsbeoefenaar
- Verantwoordelijk voor de huiselijke kring
- Lid van de samenleving
- Vrijetijdsbesteding
De jeugdperiode tot 12 jaar wordt door Linda Gottfredson het beste uitgewerkt. Mensen,
alsdus Gottfredson, ontwikkelen beroepswensen op basis van hun zelfopvattingen. De
voorkeur voor bepaalde werkrollen komt ot stand als de persoon een samenhang ziet tussen
complex van zelfopvattingen en opvattingen over arbeid en werkrollen. Als men naar de
arbeidswereld kijkt vanuit een sociologisch perspectief valt onmiddellijk op, dat mannen en
vrouwen vaak seksespecifieke loopbanen hebben. Daarnaast valt op dat er een verband is
tussen onderwijsinvestering, gezinsmilieu en beroepsstatus. Het is daarom plausibel te
veronderstellen dat bij de ontwikkeling van de individuele beroepswens ook zelfopvattingen
meespelen die te maken hebben met sekse, status en de bereidheid energie te steken in
eigen opleiding voor een beroep. Dit is extra aanvaardbaar als we ervan uit gaan dat deze
zelfopvattingen, die de basis vormen van de beroepswens, de uitkomst vormen van
leerprocessen op basis van socialisatie. Daarmee wordt het proces bedoeld, waarmee een
maatschappij via het gezin normen, waarden en gedragsregels overdraagt aan het kind.
Meestal wordt hierbij de aandacht gericht op de opvoeding binnen het gezin tot een
bepaalde levensstijl. Ouders uit de hogere milieus vinden het bijvoorbeeld gemiddeld
genomen belangrijker dat ouders uit arbeidersgezinnen, dat hun kinderen initiatief en
zelfstandigheid ontwikkelen en zelfbeheersing tonen. Ook wordt in de hogere milieus meer
gewicht gehecht aan de maatschappelijke carrière van het kind, hetgeen tot uiting komt in
een expliciet sterkere waardering van goede leerprestaties van het kind en van diens
loopbaan aspiraties.
De manier waarop mensen (kinderen) leren hoe zichzelf te zien in deze maatschappij, kan
men begrijpen als een informatieverwerkingsproces waarbij bepaalde centrale
denkschemata de ankerpunten zijn voor het ontdekken en verwerken van informatie. Een
schema is in de cognitieve psychologie een associatief netwerk van noties, dat werkt als een
cognitieve structuur die de waarnemingen van het individu richting geven en stuurt en leidt
bij de verwerking van nieuwe informatie. De informatieverwerking gebeurt binnen het raam
van een cognitief schema niet neutraal maar juist selectief. Een van deze centrale schemata
is een zogenoemde genderschema (Sekserol). Als kinderen de inhoud van het genderschema
, leren kennen en zich opnemen in de actuele samenleving, dan heeft dat gevolgen voor hun
zelfbeeld. De spelregels voor seksespecifieke opvattingen en gedragingen worden leidraad
voor informatieverwerking en gedragsselectie. Een schema dat een vergelijkbare centrale
waarde heeft is het schema van de sociale stratificatie. Dit schema koppelt beroepsniveau en
status en onderwijsinvestering aan elkaar en brengt dit in verband met de sociale laag
waartoe een gezin behoort. Onze cultuur benadrukt hiermee de centrale waarde van
beroepsarbeid als basis voor ordening van de maatschappelijke verschillen in deze
samenleving en als basis voor het in stand houden of doorbreken van verschillen. Onze
samenleving verwacht tenslotte van jongeren in de adolescentieperiode dat zij toekomen
aan het benoemen en afbakenen van hun eigen individualiteit als basis voor zelfstandigheid.
Het schema van capaciteiten en interesses vormt hierbij het denkkader om tot deze
zelfbeschrijving te komen.
Parallel aan het proces van de ontwikkeling van zelfopvattingen komt het proces op gang
van beeldvorming over de wereld van de arbeid. De jongere ontwikkelt een mentale kaart
van de wereld van arbeid. Een mentale voorspelling van een beroep kan vele aspecten van
dat beroep betreffen. Net als het zelfconcept kan men deze mentale voorstellingen
beoordelingen naar mate van complexiteit, differentiatie, samenhang en de mate van
overeenstemming met de opvattingen van deskundigen over de aard van dit beroep. Wij
mensen neigen er echter toe om de overeenkomsten en verschillen tussen beroepen op
enkele simpele dimensies te beoordelen. Dit gaat zelfs op als men beschikt over meer
uitgebreide informatie over een bepaald beroep. Het gaat hierbij om de volgende dimensies
- Sekse
- Niveau
- Sector
Deze drie dimensies stellen het individu in staat op het totaal van de mentale voorstellingen
over beroepen in een samenhangend verband met elkaar te overzien. Elk beroep wordt
gecategoriseerd op deze drie aspecten en kan zo betrekkelijk snel op de mentale kaart van
de wereld der beroepen een plaats krijgen.
De ontwikkeling van een eigen loopbaanidentiteit van jongeren ziet Gottfredson als een
proces waarin het individu rond deze centrale schemata zelfopvattingen ontwikkelt, die
leiden tot een nadere concretisering van wat het individu eigenlijk wil in de wereld van de
arbeid. Dit ontwikkelingsproces kent volgens Gottfredson het volgende patroon van
ontwikkeling:
- Drie tot vijf jaar
Het denken van het jonge kind ontwikkelt zich van magisch naar het denken in dichotome
begrippenparen: groot/klein, goed/slecht, man/vrouw. Dit denken oriënteert zich op de
wereld van de volwassene als degene die de dienst uitmaakt. De macht van de volwassene
wordt ook zichtbaar in het beroep dat hij uitoefent. Kinderen stellen zich daarom voor even
belangrijk te zijn als hun vader of moeder door hen te imiteren. Terwijl de driejarige nog
vaak wensen uit als ‘’Ik wil prinses zijn’’, worden al vrij snel meer concrete rolactiviteiten van
volwassenen genoemd: dokter, huis poetsen. Vanaf het derde jaar is er een neiging om al
meer met eigen seksegenoten te spelen. Sekseverschillen worden wel reeds waargenomen
maar nog niet echt in een sekserolopvatting vertaald voor volwassen mannen en vrouwen.
De beslissingen die het individu neemt op het terrein van de studie en arbeidsloopbaan, kan
men zien als resultaten van een ontwikkelingsproces. De aard en inhoud van deze
keuzeprocessen kan men niet alleen begrijpen als een eenmalig koppelen van
persoonsinformatie aan informatie over werk, maar ook vanuit de ontwikkeling die aan de
besluiten voorafgaat. Hiermee wordt een psychisch proces van rijping bedoeld, dat het
individu moet doormaken om de loopbaanvraagstukken die zich voordoen, adequaat te
kunnen hanteren.
Onder invloed van Charlotte Buhler ging menin de psychologie meer letten op de
ontwikkeling van het individu en minder op de individuele verschillen tussen mensen, welke
immers het uitgangspunt vormden voor de matching van de juiste persoon bij de juiste
baan. De voorafgaande geschiedenis wordt gezien als een mogelijke verklaringsgrond voor
wat er op het moment staat te gebeuren. De levensloop van het individu wordt binnen deze
zienswijze bezien als opgebouwd uit diverse fasen die van elkaar verschillen. In welke
levensperiode, min of meer gebonden aan een bepaalde leeftijd, doen zich nieuwe
levensopgaven voor en kan men de lichamelijke en psychische eigenschappen van het
individu anders karakteriseren. Dit geldt ook op het terrein van de loopbaan door studie of
beroep. Ook hierbij is sprake van afzonderlijke fasen van de loopbaan, waarin aan het
individu vanuit de maatschappij steeds nieuwe eisen worden gesteld, min of meer
overeenkomstig zijn of haard leeftijd, en waarin het individu betrekking tot zijn
beroepskeuzegedrag anders naar voren komt. De loopbaan periode tussen 12 en 18 is
evident anders dan de loopbaanperiode van 6 tot 12 jaar en deze perioden verschillen weer
aanzienlijk van de periode 50 jaar en ouder tot en met de pensioengerechtigde leeftijd. De
periode van 12 tot 18 jaar heeft in deze benaderingswijze extra veel aandacht gekregen.
Men spreekt niet meer over de eenmalige keuze maar over een onafgebroken proces van
sturing en planning binnen de loopbaan. Hiermee wordt uitgedrukt dat in de loopbaan als
proces in de tijd elk moment sprake is van sturend optreden van het individu, maar dat er
bepaalde momenten zijn in de loopbaan die meer intensieve beroepskeuze voorbereiding en
expliciete planning vereisen, omdat op een dergelijk, maatschappelijk verankerd, moment
de consequenties van de beslissingen verstrekkend kunnen zijn en meestal moeilijk terug te
draaien.
Sturingsmomenten zijn de momenten waarop de leerling besluit goed op te letten: zij sturen
het gedrag en hebben elk op zichzelf genomen geen verstrekkende invloed op de verdere
loopbaan. Bij elkaar opgeteld hebben zij echter wel een verstrekkende invloed op dat
moment van intensieve planning zoals bij het vakkenpakket keuze, waarbij de leerling zijn
studie resultaten evalueert in overleg met bijvoorbeeld leraren en ouders. Men noemt deze,
veelal maatschappelijk verankerde momenten van intensieve keuzevoorbereiding,
planningsmomenten. Voorbeelden:
- Richtingskeuze
- Afdelingskeuze
- Vakken pakket keuze
- Keuze beroepsopleiding
- Pensionering
- VUT
,Het is van belang erop te wijzen dat de loopbaanontwikkeling van mensen niet op zichzelf
staat maar is ingebed in de levensloop als geheel. Men kan de loopbaan niet begrijpen,
zonder zich te verdiepen in de overige feiten van de levensloop van een persoon en diens
subjectieve beleving en duiding hiervan. Zowel het verloop van het leren tot een bepaald
moment als de elementen ervan die we levensrollen, levensgebeurtenissen, levenstaken en
levenscrisis noemen, spelen een rol bij de ontwikkeling van de loopbaan. Super werkt dit als
volgt uit: ‘’De arbeidsloopbaan moet men zien als ingebed in het hele levenspatroon van het
individu in zijn maatschappelijke omgeving.’’
De persoon vervult een zestal levensrollen in zijn of haar leven en een daarvan is die van de
werknemer, beroepsbeoefenaar.
- Kind
- Studerend
- Werknemer, beroepsbeoefenaar
- Verantwoordelijk voor de huiselijke kring
- Lid van de samenleving
- Vrijetijdsbesteding
De jeugdperiode tot 12 jaar wordt door Linda Gottfredson het beste uitgewerkt. Mensen,
alsdus Gottfredson, ontwikkelen beroepswensen op basis van hun zelfopvattingen. De
voorkeur voor bepaalde werkrollen komt ot stand als de persoon een samenhang ziet tussen
complex van zelfopvattingen en opvattingen over arbeid en werkrollen. Als men naar de
arbeidswereld kijkt vanuit een sociologisch perspectief valt onmiddellijk op, dat mannen en
vrouwen vaak seksespecifieke loopbanen hebben. Daarnaast valt op dat er een verband is
tussen onderwijsinvestering, gezinsmilieu en beroepsstatus. Het is daarom plausibel te
veronderstellen dat bij de ontwikkeling van de individuele beroepswens ook zelfopvattingen
meespelen die te maken hebben met sekse, status en de bereidheid energie te steken in
eigen opleiding voor een beroep. Dit is extra aanvaardbaar als we ervan uit gaan dat deze
zelfopvattingen, die de basis vormen van de beroepswens, de uitkomst vormen van
leerprocessen op basis van socialisatie. Daarmee wordt het proces bedoeld, waarmee een
maatschappij via het gezin normen, waarden en gedragsregels overdraagt aan het kind.
Meestal wordt hierbij de aandacht gericht op de opvoeding binnen het gezin tot een
bepaalde levensstijl. Ouders uit de hogere milieus vinden het bijvoorbeeld gemiddeld
genomen belangrijker dat ouders uit arbeidersgezinnen, dat hun kinderen initiatief en
zelfstandigheid ontwikkelen en zelfbeheersing tonen. Ook wordt in de hogere milieus meer
gewicht gehecht aan de maatschappelijke carrière van het kind, hetgeen tot uiting komt in
een expliciet sterkere waardering van goede leerprestaties van het kind en van diens
loopbaan aspiraties.
De manier waarop mensen (kinderen) leren hoe zichzelf te zien in deze maatschappij, kan
men begrijpen als een informatieverwerkingsproces waarbij bepaalde centrale
denkschemata de ankerpunten zijn voor het ontdekken en verwerken van informatie. Een
schema is in de cognitieve psychologie een associatief netwerk van noties, dat werkt als een
cognitieve structuur die de waarnemingen van het individu richting geven en stuurt en leidt
bij de verwerking van nieuwe informatie. De informatieverwerking gebeurt binnen het raam
van een cognitief schema niet neutraal maar juist selectief. Een van deze centrale schemata
is een zogenoemde genderschema (Sekserol). Als kinderen de inhoud van het genderschema
, leren kennen en zich opnemen in de actuele samenleving, dan heeft dat gevolgen voor hun
zelfbeeld. De spelregels voor seksespecifieke opvattingen en gedragingen worden leidraad
voor informatieverwerking en gedragsselectie. Een schema dat een vergelijkbare centrale
waarde heeft is het schema van de sociale stratificatie. Dit schema koppelt beroepsniveau en
status en onderwijsinvestering aan elkaar en brengt dit in verband met de sociale laag
waartoe een gezin behoort. Onze cultuur benadrukt hiermee de centrale waarde van
beroepsarbeid als basis voor ordening van de maatschappelijke verschillen in deze
samenleving en als basis voor het in stand houden of doorbreken van verschillen. Onze
samenleving verwacht tenslotte van jongeren in de adolescentieperiode dat zij toekomen
aan het benoemen en afbakenen van hun eigen individualiteit als basis voor zelfstandigheid.
Het schema van capaciteiten en interesses vormt hierbij het denkkader om tot deze
zelfbeschrijving te komen.
Parallel aan het proces van de ontwikkeling van zelfopvattingen komt het proces op gang
van beeldvorming over de wereld van de arbeid. De jongere ontwikkelt een mentale kaart
van de wereld van arbeid. Een mentale voorspelling van een beroep kan vele aspecten van
dat beroep betreffen. Net als het zelfconcept kan men deze mentale voorstellingen
beoordelingen naar mate van complexiteit, differentiatie, samenhang en de mate van
overeenstemming met de opvattingen van deskundigen over de aard van dit beroep. Wij
mensen neigen er echter toe om de overeenkomsten en verschillen tussen beroepen op
enkele simpele dimensies te beoordelen. Dit gaat zelfs op als men beschikt over meer
uitgebreide informatie over een bepaald beroep. Het gaat hierbij om de volgende dimensies
- Sekse
- Niveau
- Sector
Deze drie dimensies stellen het individu in staat op het totaal van de mentale voorstellingen
over beroepen in een samenhangend verband met elkaar te overzien. Elk beroep wordt
gecategoriseerd op deze drie aspecten en kan zo betrekkelijk snel op de mentale kaart van
de wereld der beroepen een plaats krijgen.
De ontwikkeling van een eigen loopbaanidentiteit van jongeren ziet Gottfredson als een
proces waarin het individu rond deze centrale schemata zelfopvattingen ontwikkelt, die
leiden tot een nadere concretisering van wat het individu eigenlijk wil in de wereld van de
arbeid. Dit ontwikkelingsproces kent volgens Gottfredson het volgende patroon van
ontwikkeling:
- Drie tot vijf jaar
Het denken van het jonge kind ontwikkelt zich van magisch naar het denken in dichotome
begrippenparen: groot/klein, goed/slecht, man/vrouw. Dit denken oriënteert zich op de
wereld van de volwassene als degene die de dienst uitmaakt. De macht van de volwassene
wordt ook zichtbaar in het beroep dat hij uitoefent. Kinderen stellen zich daarom voor even
belangrijk te zijn als hun vader of moeder door hen te imiteren. Terwijl de driejarige nog
vaak wensen uit als ‘’Ik wil prinses zijn’’, worden al vrij snel meer concrete rolactiviteiten van
volwassenen genoemd: dokter, huis poetsen. Vanaf het derde jaar is er een neiging om al
meer met eigen seksegenoten te spelen. Sekseverschillen worden wel reeds waargenomen
maar nog niet echt in een sekserolopvatting vertaald voor volwassen mannen en vrouwen.
