Gedragswetenschappen samenvatting
Inhoud
Gedragswetenschappen samenvatting...................................................................................................1
Week 1 KOPP-kinderen.......................................................................................................................1
Week 1 hoorcollege/werkcollege.......................................................................................................5
Week 2 KOPP-kinderen.......................................................................................................................6
Week 3 dimensies van gezondheid en gedrag..................................................................................14
Week 3 hoorcollege..........................................................................................................................24
Week 4 Determinanten van gedrag hoorcollege..............................................................................24
Week 4 samenvatting.......................................................................................................................29
Week 5 hoorcollege Community benadering...................................................................................30
Samenvatting week 4........................................................................................................................31
Week 6; verbinden van preventie en zorg........................................................................................37
Week 1 KOPP-kinderen
- heeft inzicht in de kwantitatieve gegevens ten aanzien van de omvang van de problematiek
van kinderen die opgroeien bij ouder[s] met psychische problemen.
- kan de risicofactoren benoemen van KOPP-kinderen t.a.v. : factoren bij de ouder[s], de
gezinssituatie, en het kind zelf.
- kan met behulp van casuïstiek uitleggen hoe risicofactoren zich uiten in concreet gedrag
- is in staat te beschrijven hoe inzichten uit ‘de stromingen in de psychologie’ [GDW1] te
herkennen zijn in de problematiek van de KOPP-kinderen
Kopper is een kind van een ouder met psychische problematieken. Ook wel een kopp-kind.
De cijfers onderzoek toont aan dat een derde deel van de kinderen met een psychisch zieke ouder
zelf geen problematieken krijgt. Daarnaast krijgt een even grote groep kinderen tijdelijke
(aanpasings) problemen, terwijl het overige een derde deel zelf ernstige psychische problemen
ontwikkelt die niet altijd overeenkomen met de problematiek van de ouders.
Anderhalf miljoen kinderen onder de 22 jaar zijn opgegroeid met een ouder met psychische
problemen als schizofrenie, verslavingsproblemen, stemmingsstoornissen als depressie en
angststoornissen. Persoonlijkheidsstoornissen als borderline en OCD zijn niet meegerekend.
Problemen die hierdoor bij kinderen voorkomen uiten zich in: leerproblemen, sociale problemen,
alcohol- en drugsgebruik, criminaliteit, depressieve of angststoornissen of
persoonlijkheidsproblematiek. De ervaringen van de kopper blijken van invloed te zijn op het
zelfbeeld, zelfvertrouwen, het hanteren van stresssituaties en vertrouwen in andere mensen en een
goede afloop, empathie en de mate van zelfstandig functioneren. Soms in positieve, soms in
negatieve zin.
Loyaliteit, overlevingsmechanismen, schaamte, zorgvuldig opgeborgen trauma’s en een gebrek aan
erkenning leiden ertoe dat deze groep kinderen nauwelijks aandacht opeisen voor hun thuissituatie
en problematiek.
Beïnvloedende factoren het hebben van twee psychisch zieke ouders vergroten de kans om zelf
ook ziek te worden. Andere beschermen het kind juist. Aanwezigheid empathische en emotioneel
beschikbare gezonde ouder kan het tekort van de andere ouder compenseren. Er wordt daarom
gesproken over beschermende en risicofactoren. Hierbij geldt niet per definitie dat de afwezigheid
,van een beschermende factor ook meteen een risicofactor is. En, om het nog ingewikkelder te
maken, gaat het bij het voorspellen van latere problematiek altijd om een combinatie van meerdere
factoren die elkaar vaak onderling beïnvloeden.
Psychische stoornissen zijn multicausaal. Er zijn meerdere oorzaken en een ziekte de oorzaak. Zij
hebben waarschijnlijk te maken gehad met een opeenstapeling van risicofactoren. Die risicofactoren
kunnen elkaar wederzijds beïnvloeden, maar ook samengaan met zogenaamde beschermende
factoren die op hun beurt negatieve effecten kunnen afzwakken, en elkaar ook weer kunnen
versterken.
Kinderen passen zijn aan om controle te krijgen over hun omgeving en om te overleven. Zij vertonen,
afhankelijk van hun ontwikkelingsstadium, bepaalde gedragingen als reactie op hun omgeving. Dat
wil echter niet zeggen dat zij zelf geen invloed uitoefenen. De beïnvloeding is wederkerig. De
omgeving beïnvloedt het kind en het kind beïnvloedt zijn omgeving.
Risicofactoren bij de ouder
Diagnose ouder zegt niets over het risico dat het kind loopt of de ernst van de situatie. Er is voor
psychische stoornissen geen hiërarchie in de mate van lijden, ouderlijke beperkingen en invloed op
de kinderen. Niet de aard van de stoornis, maar de ernst en de chroniciteit ervan bepalen in welke
mate het leven van de ouders en de kinderen ontwricht raakt. De ernst laat zich zien in symptomen
en een negatieve spiraal van opeenstapelende gevolgen. Tegelijkertijd gaat het om de chroniciteit
van het ontwrichtte dagelijkse leven: dag in, dag uit, jaar in, jaar uit.
Er zijn symptomen die het leven en de persoonlijkheid van de zieke ouder zo ontwrichten dat de
ouderlijke kwaliteiten negatief beïnvloedt. Het zijn de symptomen en de negatieve spiraal die het
leven van de kinderen zodanig beïnvloeden dat zij de kans op problemen bij het kind vergroten.
Ernstig ziek en zorg mijden
Van alle Nederlanders met een psychische stoornis blijkt nog niet een derde professionele hulp te
zoeken bij de GGZ. Voor alle probleemdrinkers is dit percentage 17,5%. Veel problematiek blijft dus
onbehandeld en daardoor waarschijnlijk ook chronisch en onbesproken.
Maar voordat ouders om dergelijke vormen van begeleiding vragen, gaan er een paar dingen aan
vooraf: ziektebesef, zorg om de impact op het kind, een hulpvraag en het kennen van de juiste route
naar een hulpverlener of GGZ-instelling. In Nederland mag een behandeling pas plaatsvinden als er
toestemming is van de betrokkene. Maar hoe reëel is het om de verantwoordelijkheid voor deze
factoren bij een psychotische of ernstig depressieve ouder neer te leggen? En wie lijdt er het meest
onder als er geen hulp wordt gezocht?
Gebrek aan ziekte-inzicht kan in verband gebracht worden met problematisch ouderlijk gedrag en
kindermishandeling. Ziekte-inzicht daarentegen voorspelt een beter ziekteverloop, trouw aan
behandeling en het slikken van medicijnen en beter psychosociaal functioneren.
De ernst en duur van de stoornis van de ouder scharen we onder de risicofactoren voor het kind,
omdat ze de kans op een ontwricht gezinsleven vergroten. Een ernstige chronische stoornis kan
gepaard gaan met een gebrek aan ziekte-inzicht waardoor de ziekte en de problematiek binnen het
, gezin onbehandeld en vaak onbesproken blijft. Dat maakt de spiraal aan negatieve gevolgen bijna
onvermijdelijk.
Risicofactoren binnen de gezinssituatie – druk op de gezonde ouder
Onderzoek heeft aangetoond dat de belasting van mantelzorger zodanig is dat hun welzijn en
geestelijke gezondheid wordt aangetast. Overbelasting, roofbouw en daarmee chronische stress
liggen op de loer. Voorlichting (psycho-educatie) over wat er met de partner aan de hand is en hoe je
daarmee kunt omgaan, is dan ook geen overbodige luxe. Maar de hulp krijgen die nodig is vereist van
de mantelzorger nog steeds wel de nodige doortastendheid en assertiviteit, omdat de hulpverlening
niet standaard aandacht heeft voor de gezinsleden van hun patiënten. De gezonde ouder zal zich
moeten inspannen om gezond te blijven en de juiste hulp te krijgen. Ook zal de gezonde ouder
moeten voorkomen dat de relatie met het kind onder druk komt te staan. De manier waarop de
gezonde ouder met de problemen omgaat, speelt hierbij een belangrijke rol.
Relatieproblemen tussen de ouders
De interactie tussen zieke ouder en partner kunnen onder druk komen te staan. De partner kan
worden geconfronteerd met teruggetrokken of angstaanjagend gedrag, agressieve uitingen,
persoonsveranderingen en een vermindering van de kwaliteit van aandacht en contact. De gevolgen
zijn financieel, sociaal en fysiek duidelijk merkbaar. Huwelijksproblemen verklaarden in verschillende
onderzoeken aanpassings- en gedragsproblemen bij kinderen met een depressieve ouder. In een
andere studie vond men geen verschil in het risico van problematisch schoolgedrag tussen een
controlegroep van kinderen met een gezonde ouder en kinderen met een psychisch zieke ouder
zonder relatieproblemen. Huwelijksproblemen leiden vooral tot gedragsproblematiek bij jongens.
Een slechte huwelijksrelatie wordt ook in verband gebracht met negatieve therapie-uitkomsten en
een hogere kans op terugval. Alle reden dus om binnen gezinnen met ouderlijke psychische
problematiek niet alleen de kinderen, maar vooral ook de ouders te helpen het leven op vele fronten
aangenaam te houden. Het onderhouden van een fijne relatie speelt daarbij een belangrijke rol.
Waar niet alleen de ouders maar ook de kinderen van profiteren.
Disfunctioneel ouder-kindcontact
De opvoeding van zieke ouders kenmerkt zich vaker door vlakke emoties, minder lichamelijk contact
zoals knuffels of op schoot zitten, minder goedkeuring, geringere spontaniteit, minder responsiviteit,
minder voorspelbaarheid en meer boosheid. Ook kunnen emotionele of lichamelijke verwaarlozing
en lichamelijke, geestelijke of seksuele mishandeling voorkomen. De mogelijkheid dat er door de
psychische problematiek geen of een slechte ouder-kindrelatie ontstaat, is een belangrijke
risicofactor voor het kind.
De landelijke Commissie Geestelijke Volksgezondheid noemt vier essentiële basisvoorwaarden voor
geestelijke gezondheid waar de opvoeding een context voor moet creëren: het kind een veilige en
overzichtelijke omgeving bieden, uitdragen dat het kind er mag zijn, het kind de mogelijkheid bieden
om bij een gemeenschap te horen en erbij betrokken te worden en integriteit van lichaam en
persoon garanderen.
Ook steunt een succesvolle opleiding op een veilig gezin met minstens één stabiele verzorger.
Risicofactoren van het kind
Leeftijd doet er toe
Het doet er toe wanneer een kind wordt blootgesteld aan het psychische zieke gedrag. Er zijn
grofweg twee mogelijkheden. Of het kind groeit vanaf zijn geboorte op bij een chronisch zieke ouder
of een kind krijgt op een bepaald moment in zijn leven te maken met ouderlijke psychische
symptomen die het gezinsleven verstoren. Kinderen die als peuter, kleuter of adolescent te maken
krijgen met een zieke ouder, hebben de ervaring dat hun ouder ander, vreemd en beangstigend
gedrag gaat vertonen. Zij lijden een verlies en maken op jonge leeftijd een periode van rouw mee. De
Inhoud
Gedragswetenschappen samenvatting...................................................................................................1
Week 1 KOPP-kinderen.......................................................................................................................1
Week 1 hoorcollege/werkcollege.......................................................................................................5
Week 2 KOPP-kinderen.......................................................................................................................6
Week 3 dimensies van gezondheid en gedrag..................................................................................14
Week 3 hoorcollege..........................................................................................................................24
Week 4 Determinanten van gedrag hoorcollege..............................................................................24
Week 4 samenvatting.......................................................................................................................29
Week 5 hoorcollege Community benadering...................................................................................30
Samenvatting week 4........................................................................................................................31
Week 6; verbinden van preventie en zorg........................................................................................37
Week 1 KOPP-kinderen
- heeft inzicht in de kwantitatieve gegevens ten aanzien van de omvang van de problematiek
van kinderen die opgroeien bij ouder[s] met psychische problemen.
- kan de risicofactoren benoemen van KOPP-kinderen t.a.v. : factoren bij de ouder[s], de
gezinssituatie, en het kind zelf.
- kan met behulp van casuïstiek uitleggen hoe risicofactoren zich uiten in concreet gedrag
- is in staat te beschrijven hoe inzichten uit ‘de stromingen in de psychologie’ [GDW1] te
herkennen zijn in de problematiek van de KOPP-kinderen
Kopper is een kind van een ouder met psychische problematieken. Ook wel een kopp-kind.
De cijfers onderzoek toont aan dat een derde deel van de kinderen met een psychisch zieke ouder
zelf geen problematieken krijgt. Daarnaast krijgt een even grote groep kinderen tijdelijke
(aanpasings) problemen, terwijl het overige een derde deel zelf ernstige psychische problemen
ontwikkelt die niet altijd overeenkomen met de problematiek van de ouders.
Anderhalf miljoen kinderen onder de 22 jaar zijn opgegroeid met een ouder met psychische
problemen als schizofrenie, verslavingsproblemen, stemmingsstoornissen als depressie en
angststoornissen. Persoonlijkheidsstoornissen als borderline en OCD zijn niet meegerekend.
Problemen die hierdoor bij kinderen voorkomen uiten zich in: leerproblemen, sociale problemen,
alcohol- en drugsgebruik, criminaliteit, depressieve of angststoornissen of
persoonlijkheidsproblematiek. De ervaringen van de kopper blijken van invloed te zijn op het
zelfbeeld, zelfvertrouwen, het hanteren van stresssituaties en vertrouwen in andere mensen en een
goede afloop, empathie en de mate van zelfstandig functioneren. Soms in positieve, soms in
negatieve zin.
Loyaliteit, overlevingsmechanismen, schaamte, zorgvuldig opgeborgen trauma’s en een gebrek aan
erkenning leiden ertoe dat deze groep kinderen nauwelijks aandacht opeisen voor hun thuissituatie
en problematiek.
Beïnvloedende factoren het hebben van twee psychisch zieke ouders vergroten de kans om zelf
ook ziek te worden. Andere beschermen het kind juist. Aanwezigheid empathische en emotioneel
beschikbare gezonde ouder kan het tekort van de andere ouder compenseren. Er wordt daarom
gesproken over beschermende en risicofactoren. Hierbij geldt niet per definitie dat de afwezigheid
,van een beschermende factor ook meteen een risicofactor is. En, om het nog ingewikkelder te
maken, gaat het bij het voorspellen van latere problematiek altijd om een combinatie van meerdere
factoren die elkaar vaak onderling beïnvloeden.
Psychische stoornissen zijn multicausaal. Er zijn meerdere oorzaken en een ziekte de oorzaak. Zij
hebben waarschijnlijk te maken gehad met een opeenstapeling van risicofactoren. Die risicofactoren
kunnen elkaar wederzijds beïnvloeden, maar ook samengaan met zogenaamde beschermende
factoren die op hun beurt negatieve effecten kunnen afzwakken, en elkaar ook weer kunnen
versterken.
Kinderen passen zijn aan om controle te krijgen over hun omgeving en om te overleven. Zij vertonen,
afhankelijk van hun ontwikkelingsstadium, bepaalde gedragingen als reactie op hun omgeving. Dat
wil echter niet zeggen dat zij zelf geen invloed uitoefenen. De beïnvloeding is wederkerig. De
omgeving beïnvloedt het kind en het kind beïnvloedt zijn omgeving.
Risicofactoren bij de ouder
Diagnose ouder zegt niets over het risico dat het kind loopt of de ernst van de situatie. Er is voor
psychische stoornissen geen hiërarchie in de mate van lijden, ouderlijke beperkingen en invloed op
de kinderen. Niet de aard van de stoornis, maar de ernst en de chroniciteit ervan bepalen in welke
mate het leven van de ouders en de kinderen ontwricht raakt. De ernst laat zich zien in symptomen
en een negatieve spiraal van opeenstapelende gevolgen. Tegelijkertijd gaat het om de chroniciteit
van het ontwrichtte dagelijkse leven: dag in, dag uit, jaar in, jaar uit.
Er zijn symptomen die het leven en de persoonlijkheid van de zieke ouder zo ontwrichten dat de
ouderlijke kwaliteiten negatief beïnvloedt. Het zijn de symptomen en de negatieve spiraal die het
leven van de kinderen zodanig beïnvloeden dat zij de kans op problemen bij het kind vergroten.
Ernstig ziek en zorg mijden
Van alle Nederlanders met een psychische stoornis blijkt nog niet een derde professionele hulp te
zoeken bij de GGZ. Voor alle probleemdrinkers is dit percentage 17,5%. Veel problematiek blijft dus
onbehandeld en daardoor waarschijnlijk ook chronisch en onbesproken.
Maar voordat ouders om dergelijke vormen van begeleiding vragen, gaan er een paar dingen aan
vooraf: ziektebesef, zorg om de impact op het kind, een hulpvraag en het kennen van de juiste route
naar een hulpverlener of GGZ-instelling. In Nederland mag een behandeling pas plaatsvinden als er
toestemming is van de betrokkene. Maar hoe reëel is het om de verantwoordelijkheid voor deze
factoren bij een psychotische of ernstig depressieve ouder neer te leggen? En wie lijdt er het meest
onder als er geen hulp wordt gezocht?
Gebrek aan ziekte-inzicht kan in verband gebracht worden met problematisch ouderlijk gedrag en
kindermishandeling. Ziekte-inzicht daarentegen voorspelt een beter ziekteverloop, trouw aan
behandeling en het slikken van medicijnen en beter psychosociaal functioneren.
De ernst en duur van de stoornis van de ouder scharen we onder de risicofactoren voor het kind,
omdat ze de kans op een ontwricht gezinsleven vergroten. Een ernstige chronische stoornis kan
gepaard gaan met een gebrek aan ziekte-inzicht waardoor de ziekte en de problematiek binnen het
, gezin onbehandeld en vaak onbesproken blijft. Dat maakt de spiraal aan negatieve gevolgen bijna
onvermijdelijk.
Risicofactoren binnen de gezinssituatie – druk op de gezonde ouder
Onderzoek heeft aangetoond dat de belasting van mantelzorger zodanig is dat hun welzijn en
geestelijke gezondheid wordt aangetast. Overbelasting, roofbouw en daarmee chronische stress
liggen op de loer. Voorlichting (psycho-educatie) over wat er met de partner aan de hand is en hoe je
daarmee kunt omgaan, is dan ook geen overbodige luxe. Maar de hulp krijgen die nodig is vereist van
de mantelzorger nog steeds wel de nodige doortastendheid en assertiviteit, omdat de hulpverlening
niet standaard aandacht heeft voor de gezinsleden van hun patiënten. De gezonde ouder zal zich
moeten inspannen om gezond te blijven en de juiste hulp te krijgen. Ook zal de gezonde ouder
moeten voorkomen dat de relatie met het kind onder druk komt te staan. De manier waarop de
gezonde ouder met de problemen omgaat, speelt hierbij een belangrijke rol.
Relatieproblemen tussen de ouders
De interactie tussen zieke ouder en partner kunnen onder druk komen te staan. De partner kan
worden geconfronteerd met teruggetrokken of angstaanjagend gedrag, agressieve uitingen,
persoonsveranderingen en een vermindering van de kwaliteit van aandacht en contact. De gevolgen
zijn financieel, sociaal en fysiek duidelijk merkbaar. Huwelijksproblemen verklaarden in verschillende
onderzoeken aanpassings- en gedragsproblemen bij kinderen met een depressieve ouder. In een
andere studie vond men geen verschil in het risico van problematisch schoolgedrag tussen een
controlegroep van kinderen met een gezonde ouder en kinderen met een psychisch zieke ouder
zonder relatieproblemen. Huwelijksproblemen leiden vooral tot gedragsproblematiek bij jongens.
Een slechte huwelijksrelatie wordt ook in verband gebracht met negatieve therapie-uitkomsten en
een hogere kans op terugval. Alle reden dus om binnen gezinnen met ouderlijke psychische
problematiek niet alleen de kinderen, maar vooral ook de ouders te helpen het leven op vele fronten
aangenaam te houden. Het onderhouden van een fijne relatie speelt daarbij een belangrijke rol.
Waar niet alleen de ouders maar ook de kinderen van profiteren.
Disfunctioneel ouder-kindcontact
De opvoeding van zieke ouders kenmerkt zich vaker door vlakke emoties, minder lichamelijk contact
zoals knuffels of op schoot zitten, minder goedkeuring, geringere spontaniteit, minder responsiviteit,
minder voorspelbaarheid en meer boosheid. Ook kunnen emotionele of lichamelijke verwaarlozing
en lichamelijke, geestelijke of seksuele mishandeling voorkomen. De mogelijkheid dat er door de
psychische problematiek geen of een slechte ouder-kindrelatie ontstaat, is een belangrijke
risicofactor voor het kind.
De landelijke Commissie Geestelijke Volksgezondheid noemt vier essentiële basisvoorwaarden voor
geestelijke gezondheid waar de opvoeding een context voor moet creëren: het kind een veilige en
overzichtelijke omgeving bieden, uitdragen dat het kind er mag zijn, het kind de mogelijkheid bieden
om bij een gemeenschap te horen en erbij betrokken te worden en integriteit van lichaam en
persoon garanderen.
Ook steunt een succesvolle opleiding op een veilig gezin met minstens één stabiele verzorger.
Risicofactoren van het kind
Leeftijd doet er toe
Het doet er toe wanneer een kind wordt blootgesteld aan het psychische zieke gedrag. Er zijn
grofweg twee mogelijkheden. Of het kind groeit vanaf zijn geboorte op bij een chronisch zieke ouder
of een kind krijgt op een bepaald moment in zijn leven te maken met ouderlijke psychische
symptomen die het gezinsleven verstoren. Kinderen die als peuter, kleuter of adolescent te maken
krijgen met een zieke ouder, hebben de ervaring dat hun ouder ander, vreemd en beangstigend
gedrag gaat vertonen. Zij lijden een verlies en maken op jonge leeftijd een periode van rouw mee. De
