Forensische accountancy
HOORCOLLEGE 1
Betekenis en basis forensische accountancy
Wat is een accountant?
Controleren de jaarrekeningen; balans opmaken van bezittingen en vermogen, winst- en verliesrekening.
Accountantsverklaring: hier baseren derden op om bijvoorbeeld aandelen te kopen van het bedrijf, of vertrouwen te
verlenen aan een bedrijf op basis van een jaarrekening. Men verwacht te veel van accountant op gebied van fraude, ze
doen meer dan alleen maar kijken of iemand fraudeert of niet.
Wat is een forensisch accountant?
Specialist op fraude, corruptie,
kartelvorming, witwassen. Werkt ten
behoeve van het gerecht. Gericht op het
uiteen rafelen van wat er is gebeurd, de
constructies ontlenen, misleidingen die
hebben plaatsgevonden. Feiten en
omstandigheden in kaart brengen over
wat er gebeurd is.
Verschil forensische accountant en accountant: Forensisch heeft te maken met het recht. Accountancy gaat verder dan
alleen het strafrecht, denk aan een verzekeringspartij die dingen is kwijtgeraakt, denk aan een brand die een vergoeding
zoekt daarna en dat zo veel mogelijk wil maximaliseren. Denk hierbij aan administratief onderzoek of er wel echt
goederen lagen in het gebouw dat is platgebrand of dat er helemaal geen goederen in lagen. Waar een accountant niet
elke fraude kan ontdekken en enkel moet controleren, is de forensische accountant alleen maar bezig op dat gebied.
Zekerheidsverschaffing: ‘normale’ accountancy: bij al die spelregels van de jaarrekening staat: ja hier moet je
de jaarrekening wel controleren, maar dat betekent niet dat de getallen precies juist zijn die erin staan, maar ik
‘weet voldoende dat het klopt’. Dit kunnen accountants simpelweg niet controleren, dan zouden ze met élke
geldstroom mee moeten kijken. Die materialiteit/onzekerheid is een stuk lager bij FA.
Belanghebbenden: bij FA vooral te maken met een specifieke opdrachtgever (leiding van bedrijf, raad van
bestuur, OvJ, etc.)
Kritiek hoogleraar Broeders:
“Bij dit alles rijst de vraag of onderzoek dat niet wordt uitgevoerd in het kader van enigerlei vorm van rechtspleging,
maar als een vorm van private dienstverlening die voornamelijk is gericht op schadeherstel of schadebeperking, de naam
forensisch met enig recht mag dragen”.
Die FA gaat een soort van rechtspleging doen, want ze verlenen diensten aan het bedrijfsleven, die ze vervolgens
zelf gaan sanctioneren, medewerkers ontslaan, maar er is geen rechter die er naar kijkt, er ontstaat een privaat
circuit. Maar een FA mag niet rechtspreken, hij is geen rechter.
De FA moet kijken naar de waarheidsvinding en bewijsvoering, maar als je schadeclaim oplost, doe je dat niet
uit waarheidsvinding, maar omdat je je eigen belang laat behartigen.
Broeders heeft het dus over private opsporing, dat is de bedoeling helemaal niet.
Kritiek uit vele hoeken
Cliënten: te streng, te bureaucratisch, te weinig toegevoegde waarde. → hierdoor wordt de accountant ook weer
wat teruggeduwd en gaat hij meer meedenken met de onderneming.
Toezichthouder Autoriteit Financiële Markten: kwaliteitsgebreken, incidenten, interne toetsingen. De AFM
kan dan zelfs een klacht indienen tegen een accountant, als zij vinden dat hij zijn controles niet goed heeft
gedaan.
Politiek: na een aantal incidenten; ‘de maat is vol’. Nieuwe wetgeving om accountants onder de duim te
houden. Dit hebben we de afgelopen 20/30 jaar een aantal keer zien gebeuren.
Overige deelnemers aan maatschappelijk verkeer: aandeelhouders, financiers, belastingdienst, burgers. Dus:
veel partijen die klagen tegen de accountant na bijvoorbeeld faillissement of incidenten. Hoe meer de accountant
koopman is (ipv controleur), hoe kritischer men wordt.
1
,Gevolg kritiek:
Handhavingsacties toezichthouder AFM (boetes worden opgelegd).
Tuchtklachten (door belanghebbenden).
Civiele claims en schikkingen (schuldeisers, aandeelhouders, curatoren).
Schikkingen met accountants omdat ze hun werk niet goed hebben gedaan.
Negatieve publiciteit: Over de rol van de gewone accountant.
Waar komt dit nou door?
Weeffout: “Wie betaalt, bepaald” → hij wordt niet door het maatschappelijk verkeer betaald, maar door de klant. Als de
klant ziet dat jij heel streng controleert, kan hij ook naar een andere controleur gaan. → Dat de accountancy sinds
Limperg geacht wordt te werken voor maatschappelijk verkeer, maar het maatschappelijk verkeer betaalt de rekening van
de accountant. De accountant moet worden ingehuurd door een bedrijf om de jaarrekening te controleren, en zij betalen
die rekening zelf. Maar het doel van die accountant is zekerheid toevoegen aan die jaarrekening voor het maatschappelijk
verkeer. Dus dat creëert het risico dat de accountant afhankelijk wordt en onder invloed staat van de cliënt die hem
betaalt. Bedrijven gaan met de accountant in discussie over bijvoorbeeld de waardering van hun panden, voorraden, etc.
De accountant discussieert niet met het maatschappelijk verkeer. → Het maatschappelijk verkeer is dus niet de
opdrachtgever, maar wel de belangrijkste gebruiker van die
jaarrekening en heeft er geen invloed op, dat is een
onafhankelijkheidsrisico. Als je niet meegaat dan zoekt
de clïent een ander kantoor. Heeft een belang bij zijn cliënt
en gaat daardoor op zijn stoel zitten waardoor hij niet meer
objectief genoeg is.
Het maatschappelijke verkeer vindt dat de accountant niet
genoeg doet naar zijn verwachting (=verwachtingskloof). En de accountant zegt van ja ik houd me gewoon aan de wet
en aan de eisen. Het maatschappelijke verkeer verwacht echter meer dan dat van de wet mag. Hierin zit dus een
communicatiekloof omdat onduidelijk is wat de accountant wel of niet mag. Een accountant krijgt kritiek als het bij een
bedrijf slecht gaat. Hoe kan het dat een bedrijf failliet gaat terwijl een accountant zei dat de rekeningen zijn
goedgekeurd? Er staat nergens in de wet dat een accountant fraude moet ontdekken. Een accountant moet
alleen maar alles controleren, maar fraude is vaak verhuld dus het kan zijn dat een accountant dat niet kan ontdekken
omdat het zo goed verhuld is.
Communicatiekloof accountant: “het maatschappelijk verkeer begrijpt niet wat wij moeten doen”.
◦ De verdedigende accountant zit in de communicatiekloof. Degene die de accountant aanspreekt/aanklaagt
focust op de prestatiekloof.
Ontwikkeling forensische accountancy
Ontwikkeling accountancy
Pincoffs-affaire (1879): fraude als ontstaansreden beroep. Iedereen had vertrouwen in Pincoffs, was een man van
aanzien, zat in de gemeenteraad, allerlei besturen, hield zich bezig met liefdadigheid, etc. - Schepen werden
nat/vergingen, daardoor kon hij de producten niet verkopen, geen winst behalen, geen mensen betalen, geen dividend
uitkeren. Ging boekhouding verfraaien, die natte producten gaf hij ‘een enorme waarde’, de balans gaf een te positieve
voorstelling van zaken. Hij liet niet zien dat die voorraden waardeloos waren geworden en eigenlijk waarde 0 hadden.
Profit is an opinion, cash is a fact komt naar voren: je kunt op papier wel een bepaalde winst presenteren, maar als je je
bank/werknemers moet betalen en je hebt er geen geld voor, dan gaat het blijkbaar dus niet zo goed met je bedrijf.
Boekhoudkundig kun je winsten produceren, maar om geld te betalen moet je dat toch echt in handen hebben. → De
medewerkers moesten wel betaald worden, de bank afgelost en leveranciers betaald. Pincoffs had dus wel dat vermogen
op de balans staan, maar hij kon het helemaal niet betalen. Het bedrijf ging failliet en hij vluchtte naar Amerika →
hierdoor ontstond een accountants beroep. Waakhond van een bedrijf. “Er moet een controleur van buiten komen die gaat
kijken of een onderneming wel eerlijk is bij zo’n balanspresentatie.”
Limperg (1926 - 1993): accountant als vertrouwensman van het maatschappelijk verkeer. Hij ging schrijven over wat
een accountant nou eigenlijk doet: dat is iemand die van buiten naar de rekeningen gaat kijken in dienst van de banken,
leveranciers, aandeelhouders, etc. De accountant doet dat dus niet voor de onderneming, maar voor alle
belanghebbenden. De accountant wordt dan wel betaald door de onderneming om de jaarrekening te controleren, maar hij
geeft daarmee vertrouwen aan banken die daar geld aan vertrekken, aandeelhouders die geld willen investeren in het
2
,bedrijf, mensen verwachten elke maand hun loon te krijgen. Als de accountant zegt dat het goed gaat met het bedrijf, dan
moet je daar op kunnen vertrouwen.
‘80’er jaren: internationalisering, schaalvergroting, multidisciplinariteit. Accountants werden steeds groter en wanneer
ze zagen dat er problemen waren bij een bedrijf, bijvoorbeeld op gebied van ICT dan was er behoefte aan advisering en
hulp. Accountants gingen andere mensen aannemen van allerlei disciplines om deze services aan te bieden waardoor het
steeds grotere internationale bedrijven werden. Dit gebeurde onder andere omdat het een wettelijke verplichting was dat
alles gecontroleerd werd. Ze gingen de controlewerkzaamheden voor een zo laag mogelijk bedrag aanbieden om zo
klanten te lokken, en met de andere services erg duur aan te bieden, om zo geld te verdienen. Accountancy werd ook
minder streng waardoor er boekhoudschandalen in de 21ste eeuw opkwamen. De commerciële prikkel werd er door de
wet uitgehaald. Nu mag advisering en controle niet meer samengaan en heb je hier aparte bedrijven voor.
21e eeuw: boekhoudschandalen, financieel-economische crisis, kritiek op het accountantsberoep. Verbod om van
hetzelfde kantoor zowel controle als advies te verstrekken (omdat dit er dus voor zorgde dat ze minder streng werden bij
controles). Risico dat de accountant minder kritisch wordt, omdat hij heel veel adviesdiensten kan verkopen, dat risico
hebben ze eruit gehaald door er een verbod op te zetten. Hoe meer de accountant kan en afdrijft van zijn oorspronkelijke
functie, hoe meer er ook fout kan gaan en hoe meer kritiek er is.
Fasen in de ontwikkeling Forensische Accountancy
Publieke behoefte (1980-1993): Er kwamen een aantal grote fraudeschandalen in de jaren 80 bij de overheid,
waar eigenlijk onderzoek naar gedaan moest worden. Maar zij hadden niet zo veel accountants die dat konden
doen (hadden bv. niet genoeg juridische kennis). Die grote accountancykantoren zeiden: wij kunnen jullie wel
helpen, we hebben genoeg accountants die die kennis wel hebben.
Ontginning van de private markt (1993-1997): Vanaf het begin van de jaren negentig ontdekken ook private
organisaties de toegevoegde waarde van forensische accountancy. Bedrijven schakelen forensische accountants
in bij interne fraude, conflicten en financiële onregelmatigheden. Grote accountantskantoren spelen hierop in
door gespecialiseerde forensische afdelingen op te zetten. Het vakgebied krijgt hierdoor een duidelijker
commerciële invulling en groeit snel.
Stabilisatie en institutionalisering (1997-1999): In deze periode stabiliseert de ontwikkeling van forensische
accountancy en wordt het vakgebied verder geprofessionaliseerd. De rol van de forensisch accountant wordt
duidelijker afgebakend binnen accountantskantoren en er ontstaat meer aandacht voor methodologie, kwaliteit
en standaarden. Forensische accountancy wordt steeds meer gezien als een erkend en volwaardig specialisme
binnen de accountancy.
Verbreding en uitbouw (1999- medio 2000): Tijdens deze fase breidt het vakgebied zich verder uit.
Forensische accountants houden zich niet langer alleen bezig met fraudeonderzoek, maar ook met
schadeberekeningen, commerciële geschillen en compliancevraagstukken. De vraag naar deze diensten neemt
toe en accountantskantoren investeren in groei en specialisatie. Het vakgebied kent een periode van optimisme
en sterke ontwikkeling.
Tegenwind (medio 2000-2002): Hiervoor was het lekker aan het groeien (het vakgebied). Tegenwind: er
kwamen allemaal tuchtklachten tegen de forensische accountants. Ze zouden hun werk niet conform wet en
regelgeving uitvoeren en verdienen straf. Dit zat ‘m bijvoorbeeld in het niet toepassen van hoor-en-wederhoor.
Als je iemand beschuldigt van fraude, dien je wel ook degene die je beschuldigt de kans te geven zichzelf te
verdedigen. (Kijk bijvoorbeeld naar beef tussen Halsema en de ombudsman). Of de accountant krijgt de kritiek
van: ‘jij schrijft alleen maar alles op wat de opdrachtgever van je wil’. Wat was nou het probleem: het was een
nieuw vakgebied en de spelregels waren nog niet duidelijk. Die zijn eigenlijk in de jurisprudentie gevormd.
Heroriëntatie en nieuw leven (2003-2014)): Na deze moeilijke periode volgt een heroriëntatie. Forensische
accountancy past zich aan door meer nadruk te leggen op integriteit, compliance en governance. Er komt een
duidelijkere scheiding tussen verschillende rollen van accountants en de professionalisering neemt verder toe via
opleidingen en certificering. Het vertrouwen in het vak herstelt zich en de forensische accountancy vindt
opnieuw een stabiele positie.
Weinig nieuws (2014-heden), concurrentie van advocaten: In de meest recente fase is er relatief weinig
vernieuwing binnen het vakgebied. Tegelijkertijd neemt de concurrentie toe, met name van advocatenkantoren
die steeds vaker forensische en onderzoeksdiensten aanbieden. Hierdoor staat de toegevoegde waarde van de
forensisch accountant onder druk. Samenwerking met juristen en een duidelijke profilering worden belangrijk
om relevant te blijven.
Ontwikkeling vanaf 2014
Erkende specialiste fraude-onderzoek na incidenten.
3
, Roep om forensisch accountants in te schakelen tijdens de controle: Bij aanvang controle: inventarisatie
frauderisico’s en controleplan. Meekijken waar zitten nou de kwetsbaarheden, denken vanuit de fraudedriehoek:
waar is de gelegenheid, welke verkeerde prikkels zitten er in het systeem, waarom zou men kunnen
rationaliseren dat die fraude die gepleegd wordt verdedigbaar is. De forensisch accountant kent bijvoorbeeld
heel goed de juridische begrippen die erg kunnen helpen.
Bij aanwijzingen voor fraude: nader onderzoek: kan die controleur bijvoorbeeld helpen met de juridische kant.
“Strijd” met advocaten over bijzondere onderzoeken: Waarom meerwaarde van advocaten bij dit onderzoek:
◦ Advocaat heeft verschoningsrecht (kan nooit opzij gezet worden, absoluut) en accountant
geheimhoudingsplicht (kan wel opzij gezet worden, niet absoluut).
◦ Als er fraude is geweest en het moet afgewikkeld worden, die kennis heb je bij een advocaat wel maar vaak
niet bij een FA.
◦ Advocaat is ook partijdig, het onderzoek is dus nooit onafhankelijk.
Strijd tussen accountancy en de advocatuur
Gespecialiseerde advocaten.
Interne onderzoeken/zelfonderzoek.
Vrijwillige melding/aangifte.
Schikkingen: als je met advocaat al precies alle juridische gangetjes weet e.d. en je zelf dat onderzoek hebt
aangeleverd, kan je met het OM gaan praten over schikking. Een accountant kan die rollen niet mengen, want
die weet onvoldoende van alle formeelrechtelijke aspecten.
Met advocaten heb je meer grip op het onderzoek en zijn alle bestanden/bronnen dus geheim, mogen niet
zomaar naar buiten worden gebracht. Ook zijn advocaten wat makkelijker te sturen.
→ Bedrijven die vermoedens hebben van fraude in hun bedrijf, doen dus soms liever zelf onderzoek. Ze doen op enig
moment aangifte bij justitie en zeggen: "Hier heb je het onderzoek en je hoeft er alleen nog maar een oordeel over te
vellen.” De advocaat heeft hier ook weer een partijbelang gediend, dus dit is partijdig.
→ Waarom zouden bedrijven zelf die melding doen? → De overheid beloont/stimuleert dat, door bijvoorbeeld een lagere
boete te geven. Je bedrijf kan dan ‘korting’ op de sancties krijgen. Ander voordeel advocaat: kent alle juridische
spelregels dan een accountant.
Stromingen forensische accountancy
Publieke forensische accountancy (strafrecht, FIOD, politie, OM).
Juridisch onderzoek doen, strafrechtelijke onderzoeken. Publiek omdat het binnen de overheid was, gericht op
werkzaamheden van opsporing en gericht op het strafrecht.
Private forensische accountancy (gespecialiseerde afdelingen accountantskantoren).
Onderzoek doen voor klanten die met fraude worden geconfronteerd. Begonnen in de 90’ jaren. Ook over andere
terreinen dan het strafrecht. Afnemen van interviews. Schade-uitkeringen bij verzekeringsbedrijven bekijken.
Verzekeringsmaatschappijen die claims krijgen van verzekerden, die schadevergoedingen willen na een
brand/inbraak/etc. Die pompen dit een beetje op om meer geld uitgekeerd te krijgen. FA inhuren om dit te
reconstrueren om te kijken of er zoveel geld uitgekeerd moet worden. Ook dus over verzekeringswerk.
Namaak Kleding/parfum op marktnet. Degene die het nagemaakt hebben die maken gebruik van de merknaam
van de originele partij. Die originele partijen ondervinden daar schade van en verkopen minder omdat die andere
producten goedkoper zijn. Die bedrijven willen dan een civiele claim indienen. Die berekening moet FA ook
doen.
Publieke forensische accountancy inzake controle en toezicht (Belastingdienst, Nma/ACM, AFM, e.d.).
Binnen overheid om te kijken naar systemen van toezicht. Waar liggen de hoogste risico's?
Begonnen ook te kijken naar andere rechtsgebieden.
Private forensische accountancy bedrijfsleven (veiligheidsafdelingen, compliance).
Multinationals die zelf vaak te maken hadden met interne fraude of fraude van buitenaf (afnemers), waar
onderzoeken naar gedaan worden (Philips, Shell, etc.)
Artikelen
Artikel: the cruelest lies are often told in silence
Het artikel gaat om het werkgebied van de accountant, specifiek de jaarrekening van een bedrijf. Balans gaat over de
bezittingen en de schulden van je bedrijf. Bezittingen – schulden = eigen vermogen. Wanneer een jaarrekening wordt
gepubliceerd, willen ondernemingen laten zien dat het eigen vermogen zo hoog mogelijk is en dat dus de bezittingen
4
HOORCOLLEGE 1
Betekenis en basis forensische accountancy
Wat is een accountant?
Controleren de jaarrekeningen; balans opmaken van bezittingen en vermogen, winst- en verliesrekening.
Accountantsverklaring: hier baseren derden op om bijvoorbeeld aandelen te kopen van het bedrijf, of vertrouwen te
verlenen aan een bedrijf op basis van een jaarrekening. Men verwacht te veel van accountant op gebied van fraude, ze
doen meer dan alleen maar kijken of iemand fraudeert of niet.
Wat is een forensisch accountant?
Specialist op fraude, corruptie,
kartelvorming, witwassen. Werkt ten
behoeve van het gerecht. Gericht op het
uiteen rafelen van wat er is gebeurd, de
constructies ontlenen, misleidingen die
hebben plaatsgevonden. Feiten en
omstandigheden in kaart brengen over
wat er gebeurd is.
Verschil forensische accountant en accountant: Forensisch heeft te maken met het recht. Accountancy gaat verder dan
alleen het strafrecht, denk aan een verzekeringspartij die dingen is kwijtgeraakt, denk aan een brand die een vergoeding
zoekt daarna en dat zo veel mogelijk wil maximaliseren. Denk hierbij aan administratief onderzoek of er wel echt
goederen lagen in het gebouw dat is platgebrand of dat er helemaal geen goederen in lagen. Waar een accountant niet
elke fraude kan ontdekken en enkel moet controleren, is de forensische accountant alleen maar bezig op dat gebied.
Zekerheidsverschaffing: ‘normale’ accountancy: bij al die spelregels van de jaarrekening staat: ja hier moet je
de jaarrekening wel controleren, maar dat betekent niet dat de getallen precies juist zijn die erin staan, maar ik
‘weet voldoende dat het klopt’. Dit kunnen accountants simpelweg niet controleren, dan zouden ze met élke
geldstroom mee moeten kijken. Die materialiteit/onzekerheid is een stuk lager bij FA.
Belanghebbenden: bij FA vooral te maken met een specifieke opdrachtgever (leiding van bedrijf, raad van
bestuur, OvJ, etc.)
Kritiek hoogleraar Broeders:
“Bij dit alles rijst de vraag of onderzoek dat niet wordt uitgevoerd in het kader van enigerlei vorm van rechtspleging,
maar als een vorm van private dienstverlening die voornamelijk is gericht op schadeherstel of schadebeperking, de naam
forensisch met enig recht mag dragen”.
Die FA gaat een soort van rechtspleging doen, want ze verlenen diensten aan het bedrijfsleven, die ze vervolgens
zelf gaan sanctioneren, medewerkers ontslaan, maar er is geen rechter die er naar kijkt, er ontstaat een privaat
circuit. Maar een FA mag niet rechtspreken, hij is geen rechter.
De FA moet kijken naar de waarheidsvinding en bewijsvoering, maar als je schadeclaim oplost, doe je dat niet
uit waarheidsvinding, maar omdat je je eigen belang laat behartigen.
Broeders heeft het dus over private opsporing, dat is de bedoeling helemaal niet.
Kritiek uit vele hoeken
Cliënten: te streng, te bureaucratisch, te weinig toegevoegde waarde. → hierdoor wordt de accountant ook weer
wat teruggeduwd en gaat hij meer meedenken met de onderneming.
Toezichthouder Autoriteit Financiële Markten: kwaliteitsgebreken, incidenten, interne toetsingen. De AFM
kan dan zelfs een klacht indienen tegen een accountant, als zij vinden dat hij zijn controles niet goed heeft
gedaan.
Politiek: na een aantal incidenten; ‘de maat is vol’. Nieuwe wetgeving om accountants onder de duim te
houden. Dit hebben we de afgelopen 20/30 jaar een aantal keer zien gebeuren.
Overige deelnemers aan maatschappelijk verkeer: aandeelhouders, financiers, belastingdienst, burgers. Dus:
veel partijen die klagen tegen de accountant na bijvoorbeeld faillissement of incidenten. Hoe meer de accountant
koopman is (ipv controleur), hoe kritischer men wordt.
1
,Gevolg kritiek:
Handhavingsacties toezichthouder AFM (boetes worden opgelegd).
Tuchtklachten (door belanghebbenden).
Civiele claims en schikkingen (schuldeisers, aandeelhouders, curatoren).
Schikkingen met accountants omdat ze hun werk niet goed hebben gedaan.
Negatieve publiciteit: Over de rol van de gewone accountant.
Waar komt dit nou door?
Weeffout: “Wie betaalt, bepaald” → hij wordt niet door het maatschappelijk verkeer betaald, maar door de klant. Als de
klant ziet dat jij heel streng controleert, kan hij ook naar een andere controleur gaan. → Dat de accountancy sinds
Limperg geacht wordt te werken voor maatschappelijk verkeer, maar het maatschappelijk verkeer betaalt de rekening van
de accountant. De accountant moet worden ingehuurd door een bedrijf om de jaarrekening te controleren, en zij betalen
die rekening zelf. Maar het doel van die accountant is zekerheid toevoegen aan die jaarrekening voor het maatschappelijk
verkeer. Dus dat creëert het risico dat de accountant afhankelijk wordt en onder invloed staat van de cliënt die hem
betaalt. Bedrijven gaan met de accountant in discussie over bijvoorbeeld de waardering van hun panden, voorraden, etc.
De accountant discussieert niet met het maatschappelijk verkeer. → Het maatschappelijk verkeer is dus niet de
opdrachtgever, maar wel de belangrijkste gebruiker van die
jaarrekening en heeft er geen invloed op, dat is een
onafhankelijkheidsrisico. Als je niet meegaat dan zoekt
de clïent een ander kantoor. Heeft een belang bij zijn cliënt
en gaat daardoor op zijn stoel zitten waardoor hij niet meer
objectief genoeg is.
Het maatschappelijke verkeer vindt dat de accountant niet
genoeg doet naar zijn verwachting (=verwachtingskloof). En de accountant zegt van ja ik houd me gewoon aan de wet
en aan de eisen. Het maatschappelijke verkeer verwacht echter meer dan dat van de wet mag. Hierin zit dus een
communicatiekloof omdat onduidelijk is wat de accountant wel of niet mag. Een accountant krijgt kritiek als het bij een
bedrijf slecht gaat. Hoe kan het dat een bedrijf failliet gaat terwijl een accountant zei dat de rekeningen zijn
goedgekeurd? Er staat nergens in de wet dat een accountant fraude moet ontdekken. Een accountant moet
alleen maar alles controleren, maar fraude is vaak verhuld dus het kan zijn dat een accountant dat niet kan ontdekken
omdat het zo goed verhuld is.
Communicatiekloof accountant: “het maatschappelijk verkeer begrijpt niet wat wij moeten doen”.
◦ De verdedigende accountant zit in de communicatiekloof. Degene die de accountant aanspreekt/aanklaagt
focust op de prestatiekloof.
Ontwikkeling forensische accountancy
Ontwikkeling accountancy
Pincoffs-affaire (1879): fraude als ontstaansreden beroep. Iedereen had vertrouwen in Pincoffs, was een man van
aanzien, zat in de gemeenteraad, allerlei besturen, hield zich bezig met liefdadigheid, etc. - Schepen werden
nat/vergingen, daardoor kon hij de producten niet verkopen, geen winst behalen, geen mensen betalen, geen dividend
uitkeren. Ging boekhouding verfraaien, die natte producten gaf hij ‘een enorme waarde’, de balans gaf een te positieve
voorstelling van zaken. Hij liet niet zien dat die voorraden waardeloos waren geworden en eigenlijk waarde 0 hadden.
Profit is an opinion, cash is a fact komt naar voren: je kunt op papier wel een bepaalde winst presenteren, maar als je je
bank/werknemers moet betalen en je hebt er geen geld voor, dan gaat het blijkbaar dus niet zo goed met je bedrijf.
Boekhoudkundig kun je winsten produceren, maar om geld te betalen moet je dat toch echt in handen hebben. → De
medewerkers moesten wel betaald worden, de bank afgelost en leveranciers betaald. Pincoffs had dus wel dat vermogen
op de balans staan, maar hij kon het helemaal niet betalen. Het bedrijf ging failliet en hij vluchtte naar Amerika →
hierdoor ontstond een accountants beroep. Waakhond van een bedrijf. “Er moet een controleur van buiten komen die gaat
kijken of een onderneming wel eerlijk is bij zo’n balanspresentatie.”
Limperg (1926 - 1993): accountant als vertrouwensman van het maatschappelijk verkeer. Hij ging schrijven over wat
een accountant nou eigenlijk doet: dat is iemand die van buiten naar de rekeningen gaat kijken in dienst van de banken,
leveranciers, aandeelhouders, etc. De accountant doet dat dus niet voor de onderneming, maar voor alle
belanghebbenden. De accountant wordt dan wel betaald door de onderneming om de jaarrekening te controleren, maar hij
geeft daarmee vertrouwen aan banken die daar geld aan vertrekken, aandeelhouders die geld willen investeren in het
2
,bedrijf, mensen verwachten elke maand hun loon te krijgen. Als de accountant zegt dat het goed gaat met het bedrijf, dan
moet je daar op kunnen vertrouwen.
‘80’er jaren: internationalisering, schaalvergroting, multidisciplinariteit. Accountants werden steeds groter en wanneer
ze zagen dat er problemen waren bij een bedrijf, bijvoorbeeld op gebied van ICT dan was er behoefte aan advisering en
hulp. Accountants gingen andere mensen aannemen van allerlei disciplines om deze services aan te bieden waardoor het
steeds grotere internationale bedrijven werden. Dit gebeurde onder andere omdat het een wettelijke verplichting was dat
alles gecontroleerd werd. Ze gingen de controlewerkzaamheden voor een zo laag mogelijk bedrag aanbieden om zo
klanten te lokken, en met de andere services erg duur aan te bieden, om zo geld te verdienen. Accountancy werd ook
minder streng waardoor er boekhoudschandalen in de 21ste eeuw opkwamen. De commerciële prikkel werd er door de
wet uitgehaald. Nu mag advisering en controle niet meer samengaan en heb je hier aparte bedrijven voor.
21e eeuw: boekhoudschandalen, financieel-economische crisis, kritiek op het accountantsberoep. Verbod om van
hetzelfde kantoor zowel controle als advies te verstrekken (omdat dit er dus voor zorgde dat ze minder streng werden bij
controles). Risico dat de accountant minder kritisch wordt, omdat hij heel veel adviesdiensten kan verkopen, dat risico
hebben ze eruit gehaald door er een verbod op te zetten. Hoe meer de accountant kan en afdrijft van zijn oorspronkelijke
functie, hoe meer er ook fout kan gaan en hoe meer kritiek er is.
Fasen in de ontwikkeling Forensische Accountancy
Publieke behoefte (1980-1993): Er kwamen een aantal grote fraudeschandalen in de jaren 80 bij de overheid,
waar eigenlijk onderzoek naar gedaan moest worden. Maar zij hadden niet zo veel accountants die dat konden
doen (hadden bv. niet genoeg juridische kennis). Die grote accountancykantoren zeiden: wij kunnen jullie wel
helpen, we hebben genoeg accountants die die kennis wel hebben.
Ontginning van de private markt (1993-1997): Vanaf het begin van de jaren negentig ontdekken ook private
organisaties de toegevoegde waarde van forensische accountancy. Bedrijven schakelen forensische accountants
in bij interne fraude, conflicten en financiële onregelmatigheden. Grote accountantskantoren spelen hierop in
door gespecialiseerde forensische afdelingen op te zetten. Het vakgebied krijgt hierdoor een duidelijker
commerciële invulling en groeit snel.
Stabilisatie en institutionalisering (1997-1999): In deze periode stabiliseert de ontwikkeling van forensische
accountancy en wordt het vakgebied verder geprofessionaliseerd. De rol van de forensisch accountant wordt
duidelijker afgebakend binnen accountantskantoren en er ontstaat meer aandacht voor methodologie, kwaliteit
en standaarden. Forensische accountancy wordt steeds meer gezien als een erkend en volwaardig specialisme
binnen de accountancy.
Verbreding en uitbouw (1999- medio 2000): Tijdens deze fase breidt het vakgebied zich verder uit.
Forensische accountants houden zich niet langer alleen bezig met fraudeonderzoek, maar ook met
schadeberekeningen, commerciële geschillen en compliancevraagstukken. De vraag naar deze diensten neemt
toe en accountantskantoren investeren in groei en specialisatie. Het vakgebied kent een periode van optimisme
en sterke ontwikkeling.
Tegenwind (medio 2000-2002): Hiervoor was het lekker aan het groeien (het vakgebied). Tegenwind: er
kwamen allemaal tuchtklachten tegen de forensische accountants. Ze zouden hun werk niet conform wet en
regelgeving uitvoeren en verdienen straf. Dit zat ‘m bijvoorbeeld in het niet toepassen van hoor-en-wederhoor.
Als je iemand beschuldigt van fraude, dien je wel ook degene die je beschuldigt de kans te geven zichzelf te
verdedigen. (Kijk bijvoorbeeld naar beef tussen Halsema en de ombudsman). Of de accountant krijgt de kritiek
van: ‘jij schrijft alleen maar alles op wat de opdrachtgever van je wil’. Wat was nou het probleem: het was een
nieuw vakgebied en de spelregels waren nog niet duidelijk. Die zijn eigenlijk in de jurisprudentie gevormd.
Heroriëntatie en nieuw leven (2003-2014)): Na deze moeilijke periode volgt een heroriëntatie. Forensische
accountancy past zich aan door meer nadruk te leggen op integriteit, compliance en governance. Er komt een
duidelijkere scheiding tussen verschillende rollen van accountants en de professionalisering neemt verder toe via
opleidingen en certificering. Het vertrouwen in het vak herstelt zich en de forensische accountancy vindt
opnieuw een stabiele positie.
Weinig nieuws (2014-heden), concurrentie van advocaten: In de meest recente fase is er relatief weinig
vernieuwing binnen het vakgebied. Tegelijkertijd neemt de concurrentie toe, met name van advocatenkantoren
die steeds vaker forensische en onderzoeksdiensten aanbieden. Hierdoor staat de toegevoegde waarde van de
forensisch accountant onder druk. Samenwerking met juristen en een duidelijke profilering worden belangrijk
om relevant te blijven.
Ontwikkeling vanaf 2014
Erkende specialiste fraude-onderzoek na incidenten.
3
, Roep om forensisch accountants in te schakelen tijdens de controle: Bij aanvang controle: inventarisatie
frauderisico’s en controleplan. Meekijken waar zitten nou de kwetsbaarheden, denken vanuit de fraudedriehoek:
waar is de gelegenheid, welke verkeerde prikkels zitten er in het systeem, waarom zou men kunnen
rationaliseren dat die fraude die gepleegd wordt verdedigbaar is. De forensisch accountant kent bijvoorbeeld
heel goed de juridische begrippen die erg kunnen helpen.
Bij aanwijzingen voor fraude: nader onderzoek: kan die controleur bijvoorbeeld helpen met de juridische kant.
“Strijd” met advocaten over bijzondere onderzoeken: Waarom meerwaarde van advocaten bij dit onderzoek:
◦ Advocaat heeft verschoningsrecht (kan nooit opzij gezet worden, absoluut) en accountant
geheimhoudingsplicht (kan wel opzij gezet worden, niet absoluut).
◦ Als er fraude is geweest en het moet afgewikkeld worden, die kennis heb je bij een advocaat wel maar vaak
niet bij een FA.
◦ Advocaat is ook partijdig, het onderzoek is dus nooit onafhankelijk.
Strijd tussen accountancy en de advocatuur
Gespecialiseerde advocaten.
Interne onderzoeken/zelfonderzoek.
Vrijwillige melding/aangifte.
Schikkingen: als je met advocaat al precies alle juridische gangetjes weet e.d. en je zelf dat onderzoek hebt
aangeleverd, kan je met het OM gaan praten over schikking. Een accountant kan die rollen niet mengen, want
die weet onvoldoende van alle formeelrechtelijke aspecten.
Met advocaten heb je meer grip op het onderzoek en zijn alle bestanden/bronnen dus geheim, mogen niet
zomaar naar buiten worden gebracht. Ook zijn advocaten wat makkelijker te sturen.
→ Bedrijven die vermoedens hebben van fraude in hun bedrijf, doen dus soms liever zelf onderzoek. Ze doen op enig
moment aangifte bij justitie en zeggen: "Hier heb je het onderzoek en je hoeft er alleen nog maar een oordeel over te
vellen.” De advocaat heeft hier ook weer een partijbelang gediend, dus dit is partijdig.
→ Waarom zouden bedrijven zelf die melding doen? → De overheid beloont/stimuleert dat, door bijvoorbeeld een lagere
boete te geven. Je bedrijf kan dan ‘korting’ op de sancties krijgen. Ander voordeel advocaat: kent alle juridische
spelregels dan een accountant.
Stromingen forensische accountancy
Publieke forensische accountancy (strafrecht, FIOD, politie, OM).
Juridisch onderzoek doen, strafrechtelijke onderzoeken. Publiek omdat het binnen de overheid was, gericht op
werkzaamheden van opsporing en gericht op het strafrecht.
Private forensische accountancy (gespecialiseerde afdelingen accountantskantoren).
Onderzoek doen voor klanten die met fraude worden geconfronteerd. Begonnen in de 90’ jaren. Ook over andere
terreinen dan het strafrecht. Afnemen van interviews. Schade-uitkeringen bij verzekeringsbedrijven bekijken.
Verzekeringsmaatschappijen die claims krijgen van verzekerden, die schadevergoedingen willen na een
brand/inbraak/etc. Die pompen dit een beetje op om meer geld uitgekeerd te krijgen. FA inhuren om dit te
reconstrueren om te kijken of er zoveel geld uitgekeerd moet worden. Ook dus over verzekeringswerk.
Namaak Kleding/parfum op marktnet. Degene die het nagemaakt hebben die maken gebruik van de merknaam
van de originele partij. Die originele partijen ondervinden daar schade van en verkopen minder omdat die andere
producten goedkoper zijn. Die bedrijven willen dan een civiele claim indienen. Die berekening moet FA ook
doen.
Publieke forensische accountancy inzake controle en toezicht (Belastingdienst, Nma/ACM, AFM, e.d.).
Binnen overheid om te kijken naar systemen van toezicht. Waar liggen de hoogste risico's?
Begonnen ook te kijken naar andere rechtsgebieden.
Private forensische accountancy bedrijfsleven (veiligheidsafdelingen, compliance).
Multinationals die zelf vaak te maken hadden met interne fraude of fraude van buitenaf (afnemers), waar
onderzoeken naar gedaan worden (Philips, Shell, etc.)
Artikelen
Artikel: the cruelest lies are often told in silence
Het artikel gaat om het werkgebied van de accountant, specifiek de jaarrekening van een bedrijf. Balans gaat over de
bezittingen en de schulden van je bedrijf. Bezittingen – schulden = eigen vermogen. Wanneer een jaarrekening wordt
gepubliceerd, willen ondernemingen laten zien dat het eigen vermogen zo hoog mogelijk is en dat dus de bezittingen
4
