Samenvatting literatuur kind en omgeving
Hoorcollege 1: Paradigmata, theorieën en risicofactoren
Van IJzendoorn & Van Rosmalen (2017)
Samenvatting
Pedagogiek is een vakgebied dat zowel intrinsiek interessant als maatschappelijk nuttig is. Het is
interessant omdat opvoeding en onderwijs universele ervaringen zijn: ieder mens is in zijn of haar
leven direct betrokken bij deze processen. Daarnaast heeft de pedagogiek een intellectuele
aantrekkingskracht, omdat het zich voedt met inzichten uit uiteenlopende wetenschappen, zoals
psychologie, biologie, psychiatrie en sociologie. Deze multidisciplinaire basis is noodzakelijk om
complexe verschijnselen zoals opvoeding, onderwijs en hulpverlening te kunnen begrijpen en
verklaren.
Het nut van pedagogiek ligt in haar praktische toepassing. Pedagogisch onderzoek biedt namelijk
systematische en doelgerichte interventies die bijdragen aan het verbeteren van opvoeding,
onderwijs en hulpverlening. Deze verbeteringen zijn altijd gericht op het belang van het kind.
Daarmee positioneert de pedagogiek zich als een wetenschap die enerzijds fundamenteel en
theoretisch, maar anderzijds ook toegepast en praktijkgericht is.
Een belangrijk punt van afbakening is de relatie met de (ontwikkelings)psychologie. Hoewel beide
disciplines dezelfde objecten van studie en onderzoeksmethoden hanteren, ligt het onderscheid in de
centrale vraagstelling. In de psychologie staan vooral de processen binnen het individu centraal,
terwijl in de pedagogiek de kernvraag luidt: hoe kunnen opvoeding, onderwijs en hulpverlening voor
kinderen en jongeren op een wetenschappelijk verantwoorde manier worden verbeterd?
Luijk_etal_2019_position_paper
De pedagogiek in Nederland vierde in 2018 haar honderdjarig bestaan als academische discipline.
Deze discipline, die zich richt op opvoeding in de breedste zin van het woord, heeft een rijke
geschiedenis en een unieke positie binnen de gedragswetenschappen.
Hieronder vindt u een uitgebreide samenvatting van de pedagogiek, haar ontwikkeling,
kernbegrippen en relatie tot andere vakgebieden:
1. Ontstaan en Historische Ontwikkeling van de Pedagogiek
Vroege Oorsprong en 'Ontdekking van het Kind': Hoewel ideeën over opvoeding zo oud zijn
als de beschaving, ontstond de pedagogiek als aparte academische discipline in Nederland in
1918 met de benoeming van Rommert Casimir als eerste hoogleraar aan de Universiteit
Leiden. Het ontstaan is indirect beïnvloed door het werk van Jean-Jacques Rousseau, die in
de achttiende eeuw de eigenheid van het kind benadrukte. Dit leidde tot bewegingen zoals
de Reformbeweging, die kindgerichtheid centraal stelde.
Filosofische Grondslag: Aanvankelijk was pedagogiek een vak binnen de wijsbegeerte, met
een nadruk op de sociale werkelijkheid en historische context van kinderontwikkeling. Phillip
Kohnstamm, een invloedrijke pedagoog uit de eerste helft van de twintigste eeuw, stelde dat
de basis van de pedagogiek gevormd werd door fundamenteel levensbeschouwelijke
waarden. Dit onderscheidde de pedagogiek van meet af aan van de psychologie, die meer
empirisch georiënteerd was.
Invloed van Aanverwante Disciplines en Maatschappelijke Bewegingen:
, o De opkomst van de 'moderne' psychiatrie en psychologie in de negentiende eeuw en
de omslag in het denken over psychische problemen speelden een rol.
Gedragsproblemen werden niet langer gezien als gebrek aan morele opvoeding,
maar als gevolg van een ongunstig leefmilieu of verstoorde moeder-kindrelatie (de
zogenaamde 'medicalisering' en 'neurotisering' van de opvoeding).
o De Mental Hygiene Movement (gevormd in de VS in 1909) had grote invloed in
Nederland, leidend tot de oprichting van Medisch Opvoedkundig Bureaus (MOB)
waar 'moeilijke' kinderen door multidisciplinaire teams werden behandeld.
o De Duitse Heilpädagogik, gericht op genezing van psychische defecten via
opvoedingsmaatregelen, beïnvloedde ook de vestiging van de pedagogiek in
Nederland.
Verzelfstandiging en Empirische Benadering: Na de Tweede Wereldoorlog maakte de
pedagogiek zich los van de wijsbegeerte en ontwikkelde zich tot een zelfstandige opleiding.
Empirisch-wetenschappelijk onderzoek werd steeds belangrijker, hoewel de eerste
hoogleraren benadrukten dat empirische kennis pas betekenis krijgt door vanuit die kennis
normatieve uitspraken te doen. Martinus Langeveld omschreef de pedagogiek daarom als
normatief en handelingsgericht.
Specialisatie: In de decennia hierna specialiseerde de pedagogiek zich verder, waarbij
Orthopedagogiek het grootste specialisme werd en de discipline een meer klinisch en
praktijkgericht karakter kreeg. Desondanks blijft de pedagogiek een belangrijke normatieve
wetenschap, aangezien zuiver empirisch onderzoek niet alle vragen over 'goed genoeg'
opvoeden kan beantwoorden.
2. De Unieke Aard en Kernbegrippen van de Pedagogiek
De pedagogiek onderscheidt zich door een combinatie van eigenschappen:
Empirisch-normatief: Pedagogiek is een wetenschap die niet alleen wil weten 'hoe de dingen
zijn', maar ook 'hoe gehandeld moet worden'. Het baseert zich op feiten en
wetenschappelijke inzichten, maar reflecteert ook op wenselijke en haalbare
opvoedingsdoelen en maatschappelijke normen en waarden.
Handelingsgericht: Zowel in de praktijk als in onderzoek richt de pedagogiek zich expliciet op
het bieden van advies en hulp in opvoedings- en onderwijssituaties. Het doel is het
optimaliseren van het handelen van opvoeders, leerkrachten en hulpverleners.
Integratief: De pedagogiek verenigt het brede spectrum van gedragswetenschappen door
kennis uit verschillende disciplines en van verschillende maatschappelijke niveaus (van micro
tot macro) samen te brengen.
3. Deelgebieden Binnen de Hedendaagse Pedagogiek
De pedagogiek bestudeert de opvoeding en ontwikkeling van alle kinderen en jongeren, en van
volwassenen in een afhankelijkheidsrelatie. De belangrijkste deelgebieden zijn:
Gezinspedagogiek: Richt zich op de 'normale' ontwikkeling van kinderen in diverse
opvoedingscontexten, waarbij het gezin als primair opvoedingsmilieu een belangrijke plaats
inneemt. Onderwerpen zijn onder andere de rol van ouders, gezinsstructuur, invloed van
sociale media en externe milieus zoals kinderopvang en school.
, Orthopedagogiek: Focust op opvoeding in problematische situaties. Dit omvat kinderen en
volwassenen met fysieke of verstandelijke beperkingen, ontwikkelingsstoornissen,
leerproblemen, gezinsproblemen of situaties binnen de jeugdhulpverlening. Het doel is het
optimaliseren van de opvoeding voor zowel het kind/de volwassene als de opvoeder, met
aandacht voor onderkenning, behandeling en preventie.
Neuropedagogiek: Een subdiscipline binnen de orthopedagogiek die zich richt op de
neurologische basis van opvoedings-, leer- en gedragsproblemen, zoals bij Fragiele X-
syndroom, autisme of ADHD.
4. Relatie met Andere Disciplines: Interdisciplinariteit
De pedagogiek positioneert zich in relatie tot andere gedrags- en menswetenschappen door middel
van diverse modellen:
Biopsychosociaal Model: Dit model toont de complementaire invalshoeken bij de studie van
ontwikkeling en opvoeding.
o De kinder- en jeugdpsychiatrie (bio) focust op pathologie, biologische verklaringen
en medicatie.
o De psychologie (psycho) bestudeert de ontwikkeling van de mens in alle levensfasen,
met nadruk op intrapsychische verklaringsmodellen en de individuele beleving van de
cliënt.
o De pedagogiek (sociaal) benadrukt de rol van de omgeving en de interactie met de
bredere opvoedingscontext, zoals het gezinssysteem, onderwijssituatie of buurt. (De
casus van Pieter illustreert deze multidisciplinaire samenwerking, waarbij de
psychiater zich richt op ADHD en medicatie, de psycholoog op cognitieve en sociaal-
emotionele ontwikkeling, en de pedagoog op het gezinssysteem en de
opvoedingsafstemming.)
Sociaal-ecologisch Ontwikkelingsmodel (Bronfenbrenner): Dit model benadrukt dat
kinderontwikkeling het resultaat is van complexe interacties tussen het individu en zijn
omgeving. De pedagogiek legt hierbij nadrukkelijk de focus op de bredere context en de
invloed van alle ecologische systemen (microsysteem, mesosysteem, exosysteem en
macrosysteem, en chronosysteem) op de opvoeding en ontwikkeling van kinderen. In
tegenstelling tot ontwikkelingspsychologie (focus op microniveau) en sociologie (focus op
macroniveau), integreert de pedagogiek de verschillende invalshoeken van deze systemen.
5. De Unieke Bijdrage en Toekomstige Rol van de Pedagogiek
De pedagogiek draagt, als empirisch-normatieve, handelingsgerichte en integratieve wetenschap, bij
aan het beantwoorden van wetenschappelijke, klinische en maatschappelijke vragen over opvoeden
en opgroeien.
Contextueel Perspectief: De hedendaagse pedagogiek in Nederland belicht opgroeien en
opvoeden vanuit een omgevingsperspectief, met een focus op de context van het kind.
Praktijkverbetering: De kern van de pedagogiek ligt in het bieden van advies en hulp, bij
voorkeur met evidence-based programma's, aan kinderen, opvoeders, leerkrachten en
hulpverleners.
, Integratieve Specialist: De pedagoog kan bij uitstek de specialist zijn die in staat is tot weging
en integratie van kennis uit verschillende disciplines en dit kan vertalen in een
handelingsgerichte toepassing. Deze integratie van kennis komt het opgroeiende kind ten
goede.
Voorbeeld van Pedagogisch Onderzoek: Onderzoek naar zelfregulatie illustreert de
pedagogische benadering, door te kijken naar hoe kinderen emoties leren reguleren, de rol
van ouders hierin, de invloed van sociale media en culturele verschillen in
opvoedingswaarden.
Erkenning en Uitdagingen: De recente opname van de Orthopedagoog-Generalist in de Wet
BIG is een belangrijke erkenning voor het belang van context in opvoeden en opgroeien, en
bevestigt de unieke bijdrage van de pedagogiek aan het werkveld. Tegelijkertijd ziet de
discipline het aantal studenten Pedagogische Wetenschappen afnemen, wat de behoefte aan
zelfreflectie en bezinning op haar positie onderstreept.
Aleva (2015)_3.10 Risicofactoren voor betrokkenheid bij pesten
Samenvatting
Onderzoek naar pestgedrag laat zien dat verwachtingen van anderen en de houding ten opzichte
van slachtoffers een grote invloed hebben op het ingrijpen van kinderen. Wanneer kinderen denken
dat anderen verwachten dat zij zullen helpen, vertonen zij vaker verdedigend gedrag, ongeacht hun
eigen gevoel van verantwoordelijkheid (Pozzoli & Gini, 2010). Ook blijkt dat positieve attitudes
richting slachtoffers en een sterk gevoel van persoonlijke verantwoordelijkheid samenhangen met
actief ingrijpen (Pozzoli & Gini, 2013). Kinderen die zichzelf competenter voelen om anderen te
verdedigen, tonen meer verdedigend gedrag (Pöyhönen, Juvonen & Salmivalli, 2010). Verdedigers
hebben bovendien doorgaans meer zelfvertrouwen in sociale situaties dan buitenstaanders.
In hoofdstuk 3.10 worden de risicofactoren voor betrokkenheid bij pesten besproken. Risicofactoren
zijn kenmerken van kinderen en hun omgeving die de kans vergroten dat zij dader of slachtoffer van
pesten worden. Deze factoren bestaan op meerdere niveaus:
Biologisch en intrapersoonlijk (psychologisch): angst, depressieve symptomen,
teruggetrokken gedrag, autisme, motorische onhandigheid, stotteren en homoseksualiteit.
Opvallend is dat angst en depressieve symptomen zowel een oorzaak als een gevolg van
slachtofferschap kunnen zijn, wat kan leiden tot een vicieuze cirkel (Reijntjes et al., 2010).
Interpersoonlijk: relaties met gezin en leeftijdsgenoten.
Sociocultureel: invloeden vanuit buurt, maatschappij, (sub)cultuur en media.
De JGZ-richtlijn (NCJ, 2014) wijst ADHD, overgewicht en agressie aan als risicofactoren die zowel met
daderschap als met slachtofferschap samenhangen.
Naast risicofactoren bestaan er beschermende factoren, die de impact van risico’s verminderen en
als buffer werken tegen pestgedrag. Voorbeelden zijn een positieve thuissituatie met warme
gezinsrelaties, een hoge zelfwaardering en vriendschap met een verdedigende vriend (Bowes et al.,
2010). Bevorderlijke factoren vergroten op een meer algemene manier de kans op een positieve
ontwikkeling, ongeacht de aanwezigheid van risico’s. Beschermende factoren worden gezien als een
subgroep hiervan. Vaak zijn risico- en bevorderlijke factoren elkaars tegenpolen, zoals bij ouderlijk
Hoorcollege 1: Paradigmata, theorieën en risicofactoren
Van IJzendoorn & Van Rosmalen (2017)
Samenvatting
Pedagogiek is een vakgebied dat zowel intrinsiek interessant als maatschappelijk nuttig is. Het is
interessant omdat opvoeding en onderwijs universele ervaringen zijn: ieder mens is in zijn of haar
leven direct betrokken bij deze processen. Daarnaast heeft de pedagogiek een intellectuele
aantrekkingskracht, omdat het zich voedt met inzichten uit uiteenlopende wetenschappen, zoals
psychologie, biologie, psychiatrie en sociologie. Deze multidisciplinaire basis is noodzakelijk om
complexe verschijnselen zoals opvoeding, onderwijs en hulpverlening te kunnen begrijpen en
verklaren.
Het nut van pedagogiek ligt in haar praktische toepassing. Pedagogisch onderzoek biedt namelijk
systematische en doelgerichte interventies die bijdragen aan het verbeteren van opvoeding,
onderwijs en hulpverlening. Deze verbeteringen zijn altijd gericht op het belang van het kind.
Daarmee positioneert de pedagogiek zich als een wetenschap die enerzijds fundamenteel en
theoretisch, maar anderzijds ook toegepast en praktijkgericht is.
Een belangrijk punt van afbakening is de relatie met de (ontwikkelings)psychologie. Hoewel beide
disciplines dezelfde objecten van studie en onderzoeksmethoden hanteren, ligt het onderscheid in de
centrale vraagstelling. In de psychologie staan vooral de processen binnen het individu centraal,
terwijl in de pedagogiek de kernvraag luidt: hoe kunnen opvoeding, onderwijs en hulpverlening voor
kinderen en jongeren op een wetenschappelijk verantwoorde manier worden verbeterd?
Luijk_etal_2019_position_paper
De pedagogiek in Nederland vierde in 2018 haar honderdjarig bestaan als academische discipline.
Deze discipline, die zich richt op opvoeding in de breedste zin van het woord, heeft een rijke
geschiedenis en een unieke positie binnen de gedragswetenschappen.
Hieronder vindt u een uitgebreide samenvatting van de pedagogiek, haar ontwikkeling,
kernbegrippen en relatie tot andere vakgebieden:
1. Ontstaan en Historische Ontwikkeling van de Pedagogiek
Vroege Oorsprong en 'Ontdekking van het Kind': Hoewel ideeën over opvoeding zo oud zijn
als de beschaving, ontstond de pedagogiek als aparte academische discipline in Nederland in
1918 met de benoeming van Rommert Casimir als eerste hoogleraar aan de Universiteit
Leiden. Het ontstaan is indirect beïnvloed door het werk van Jean-Jacques Rousseau, die in
de achttiende eeuw de eigenheid van het kind benadrukte. Dit leidde tot bewegingen zoals
de Reformbeweging, die kindgerichtheid centraal stelde.
Filosofische Grondslag: Aanvankelijk was pedagogiek een vak binnen de wijsbegeerte, met
een nadruk op de sociale werkelijkheid en historische context van kinderontwikkeling. Phillip
Kohnstamm, een invloedrijke pedagoog uit de eerste helft van de twintigste eeuw, stelde dat
de basis van de pedagogiek gevormd werd door fundamenteel levensbeschouwelijke
waarden. Dit onderscheidde de pedagogiek van meet af aan van de psychologie, die meer
empirisch georiënteerd was.
Invloed van Aanverwante Disciplines en Maatschappelijke Bewegingen:
, o De opkomst van de 'moderne' psychiatrie en psychologie in de negentiende eeuw en
de omslag in het denken over psychische problemen speelden een rol.
Gedragsproblemen werden niet langer gezien als gebrek aan morele opvoeding,
maar als gevolg van een ongunstig leefmilieu of verstoorde moeder-kindrelatie (de
zogenaamde 'medicalisering' en 'neurotisering' van de opvoeding).
o De Mental Hygiene Movement (gevormd in de VS in 1909) had grote invloed in
Nederland, leidend tot de oprichting van Medisch Opvoedkundig Bureaus (MOB)
waar 'moeilijke' kinderen door multidisciplinaire teams werden behandeld.
o De Duitse Heilpädagogik, gericht op genezing van psychische defecten via
opvoedingsmaatregelen, beïnvloedde ook de vestiging van de pedagogiek in
Nederland.
Verzelfstandiging en Empirische Benadering: Na de Tweede Wereldoorlog maakte de
pedagogiek zich los van de wijsbegeerte en ontwikkelde zich tot een zelfstandige opleiding.
Empirisch-wetenschappelijk onderzoek werd steeds belangrijker, hoewel de eerste
hoogleraren benadrukten dat empirische kennis pas betekenis krijgt door vanuit die kennis
normatieve uitspraken te doen. Martinus Langeveld omschreef de pedagogiek daarom als
normatief en handelingsgericht.
Specialisatie: In de decennia hierna specialiseerde de pedagogiek zich verder, waarbij
Orthopedagogiek het grootste specialisme werd en de discipline een meer klinisch en
praktijkgericht karakter kreeg. Desondanks blijft de pedagogiek een belangrijke normatieve
wetenschap, aangezien zuiver empirisch onderzoek niet alle vragen over 'goed genoeg'
opvoeden kan beantwoorden.
2. De Unieke Aard en Kernbegrippen van de Pedagogiek
De pedagogiek onderscheidt zich door een combinatie van eigenschappen:
Empirisch-normatief: Pedagogiek is een wetenschap die niet alleen wil weten 'hoe de dingen
zijn', maar ook 'hoe gehandeld moet worden'. Het baseert zich op feiten en
wetenschappelijke inzichten, maar reflecteert ook op wenselijke en haalbare
opvoedingsdoelen en maatschappelijke normen en waarden.
Handelingsgericht: Zowel in de praktijk als in onderzoek richt de pedagogiek zich expliciet op
het bieden van advies en hulp in opvoedings- en onderwijssituaties. Het doel is het
optimaliseren van het handelen van opvoeders, leerkrachten en hulpverleners.
Integratief: De pedagogiek verenigt het brede spectrum van gedragswetenschappen door
kennis uit verschillende disciplines en van verschillende maatschappelijke niveaus (van micro
tot macro) samen te brengen.
3. Deelgebieden Binnen de Hedendaagse Pedagogiek
De pedagogiek bestudeert de opvoeding en ontwikkeling van alle kinderen en jongeren, en van
volwassenen in een afhankelijkheidsrelatie. De belangrijkste deelgebieden zijn:
Gezinspedagogiek: Richt zich op de 'normale' ontwikkeling van kinderen in diverse
opvoedingscontexten, waarbij het gezin als primair opvoedingsmilieu een belangrijke plaats
inneemt. Onderwerpen zijn onder andere de rol van ouders, gezinsstructuur, invloed van
sociale media en externe milieus zoals kinderopvang en school.
, Orthopedagogiek: Focust op opvoeding in problematische situaties. Dit omvat kinderen en
volwassenen met fysieke of verstandelijke beperkingen, ontwikkelingsstoornissen,
leerproblemen, gezinsproblemen of situaties binnen de jeugdhulpverlening. Het doel is het
optimaliseren van de opvoeding voor zowel het kind/de volwassene als de opvoeder, met
aandacht voor onderkenning, behandeling en preventie.
Neuropedagogiek: Een subdiscipline binnen de orthopedagogiek die zich richt op de
neurologische basis van opvoedings-, leer- en gedragsproblemen, zoals bij Fragiele X-
syndroom, autisme of ADHD.
4. Relatie met Andere Disciplines: Interdisciplinariteit
De pedagogiek positioneert zich in relatie tot andere gedrags- en menswetenschappen door middel
van diverse modellen:
Biopsychosociaal Model: Dit model toont de complementaire invalshoeken bij de studie van
ontwikkeling en opvoeding.
o De kinder- en jeugdpsychiatrie (bio) focust op pathologie, biologische verklaringen
en medicatie.
o De psychologie (psycho) bestudeert de ontwikkeling van de mens in alle levensfasen,
met nadruk op intrapsychische verklaringsmodellen en de individuele beleving van de
cliënt.
o De pedagogiek (sociaal) benadrukt de rol van de omgeving en de interactie met de
bredere opvoedingscontext, zoals het gezinssysteem, onderwijssituatie of buurt. (De
casus van Pieter illustreert deze multidisciplinaire samenwerking, waarbij de
psychiater zich richt op ADHD en medicatie, de psycholoog op cognitieve en sociaal-
emotionele ontwikkeling, en de pedagoog op het gezinssysteem en de
opvoedingsafstemming.)
Sociaal-ecologisch Ontwikkelingsmodel (Bronfenbrenner): Dit model benadrukt dat
kinderontwikkeling het resultaat is van complexe interacties tussen het individu en zijn
omgeving. De pedagogiek legt hierbij nadrukkelijk de focus op de bredere context en de
invloed van alle ecologische systemen (microsysteem, mesosysteem, exosysteem en
macrosysteem, en chronosysteem) op de opvoeding en ontwikkeling van kinderen. In
tegenstelling tot ontwikkelingspsychologie (focus op microniveau) en sociologie (focus op
macroniveau), integreert de pedagogiek de verschillende invalshoeken van deze systemen.
5. De Unieke Bijdrage en Toekomstige Rol van de Pedagogiek
De pedagogiek draagt, als empirisch-normatieve, handelingsgerichte en integratieve wetenschap, bij
aan het beantwoorden van wetenschappelijke, klinische en maatschappelijke vragen over opvoeden
en opgroeien.
Contextueel Perspectief: De hedendaagse pedagogiek in Nederland belicht opgroeien en
opvoeden vanuit een omgevingsperspectief, met een focus op de context van het kind.
Praktijkverbetering: De kern van de pedagogiek ligt in het bieden van advies en hulp, bij
voorkeur met evidence-based programma's, aan kinderen, opvoeders, leerkrachten en
hulpverleners.
, Integratieve Specialist: De pedagoog kan bij uitstek de specialist zijn die in staat is tot weging
en integratie van kennis uit verschillende disciplines en dit kan vertalen in een
handelingsgerichte toepassing. Deze integratie van kennis komt het opgroeiende kind ten
goede.
Voorbeeld van Pedagogisch Onderzoek: Onderzoek naar zelfregulatie illustreert de
pedagogische benadering, door te kijken naar hoe kinderen emoties leren reguleren, de rol
van ouders hierin, de invloed van sociale media en culturele verschillen in
opvoedingswaarden.
Erkenning en Uitdagingen: De recente opname van de Orthopedagoog-Generalist in de Wet
BIG is een belangrijke erkenning voor het belang van context in opvoeden en opgroeien, en
bevestigt de unieke bijdrage van de pedagogiek aan het werkveld. Tegelijkertijd ziet de
discipline het aantal studenten Pedagogische Wetenschappen afnemen, wat de behoefte aan
zelfreflectie en bezinning op haar positie onderstreept.
Aleva (2015)_3.10 Risicofactoren voor betrokkenheid bij pesten
Samenvatting
Onderzoek naar pestgedrag laat zien dat verwachtingen van anderen en de houding ten opzichte
van slachtoffers een grote invloed hebben op het ingrijpen van kinderen. Wanneer kinderen denken
dat anderen verwachten dat zij zullen helpen, vertonen zij vaker verdedigend gedrag, ongeacht hun
eigen gevoel van verantwoordelijkheid (Pozzoli & Gini, 2010). Ook blijkt dat positieve attitudes
richting slachtoffers en een sterk gevoel van persoonlijke verantwoordelijkheid samenhangen met
actief ingrijpen (Pozzoli & Gini, 2013). Kinderen die zichzelf competenter voelen om anderen te
verdedigen, tonen meer verdedigend gedrag (Pöyhönen, Juvonen & Salmivalli, 2010). Verdedigers
hebben bovendien doorgaans meer zelfvertrouwen in sociale situaties dan buitenstaanders.
In hoofdstuk 3.10 worden de risicofactoren voor betrokkenheid bij pesten besproken. Risicofactoren
zijn kenmerken van kinderen en hun omgeving die de kans vergroten dat zij dader of slachtoffer van
pesten worden. Deze factoren bestaan op meerdere niveaus:
Biologisch en intrapersoonlijk (psychologisch): angst, depressieve symptomen,
teruggetrokken gedrag, autisme, motorische onhandigheid, stotteren en homoseksualiteit.
Opvallend is dat angst en depressieve symptomen zowel een oorzaak als een gevolg van
slachtofferschap kunnen zijn, wat kan leiden tot een vicieuze cirkel (Reijntjes et al., 2010).
Interpersoonlijk: relaties met gezin en leeftijdsgenoten.
Sociocultureel: invloeden vanuit buurt, maatschappij, (sub)cultuur en media.
De JGZ-richtlijn (NCJ, 2014) wijst ADHD, overgewicht en agressie aan als risicofactoren die zowel met
daderschap als met slachtofferschap samenhangen.
Naast risicofactoren bestaan er beschermende factoren, die de impact van risico’s verminderen en
als buffer werken tegen pestgedrag. Voorbeelden zijn een positieve thuissituatie met warme
gezinsrelaties, een hoge zelfwaardering en vriendschap met een verdedigende vriend (Bowes et al.,
2010). Bevorderlijke factoren vergroten op een meer algemene manier de kans op een positieve
ontwikkeling, ongeacht de aanwezigheid van risico’s. Beschermende factoren worden gezien als een
subgroep hiervan. Vaak zijn risico- en bevorderlijke factoren elkaars tegenpolen, zoals bij ouderlijk
