IP, 2025/2026
1: Kritische pedagogiek
1a: begrippen/introductie kritische pedagogiek
Interculturele pedagogiek is geen neutraal vak, aangezien de docenten voorkeur hebben
voor bepaalde contexten en geven ze oordelen over wat ze goed en slecht vinden.
Positionaliteit: iemands persoonlijke geschiedenis (opleiding, opvoeding, werk- en
leefomgeving) die mede bepaalt hoe iemand denkt en handelt.
Gedragswetenschappelijke kennis is gebaseerd op gestandaardiseerde waarnemingen die
valide en betrouwbaar zijn. Toch is het niet neutraal, aangezien het onderzoek wordt gedaan
door maatschappelijke en institutionele keuzes.
De standpunttheorie: een bepaald standpunt biedt een specifiek inzicht in het sociale leven.
Over de morele aspecten van maatschappelijke onderwerpen kan de empirische wetenschap
strikt genomen geen uitspaken doen. In de praktijk gebeurt dit toch, aangezien de redens
van onderzoek is gebaseerd op waarden. Achter maatschappelijk werk zit altijd een
normatieve gedachte waardoor het in beginsel nooit helemaal neutraal is. Als een individu
niet kritisch is op wat er als vanzelfsprekend wordt aangenomen, lijkt dat neutraal maar zegt
impliciet dat alles goed is zoals het is.
Verborgen curriculum: de impliciete normen en waarden in het onderwijs, te zien in de
structuur (regels en manier lesgeven) en inhoud (wat er wel en niet aan bod komt) van het
onderwijs. Als een docent doet alsof die neutraal is en niet transparant is (de boodschap niet
verbergen), dan is het moelijker om open in gesprek over te gaan.
Ideologie: een coherente set ideeën en waarden over de wereld, de maatschappij en de rol
van mensen daarin. Specifieke elementen van ideologieën kunnen worden bevestigd of
ontkracht door wetenschappelijk onderzoek.
Indoctrinatie: een vorm van manipulatie door het systematisch en eenzijdig onderwijzen van
aanvechtbare overtuigingen of opvattingen, met de bedoeling dat dit kritiekloos wordt
aanvaard. Hierin zijn twee kenmerken belangrijk: “eenzijdig onderwijzen” en “kritiekloos
aanvaarden”
Het onderwijs is geen indoctrinatie, aangezien er niet wordt verwacht dat standpunten
zomaar worden overgenomen.
Brave space: ruimte om constructief met elkaar in dialoog te gaan waarin verschillende
gezichtspunten naast elkaar mogen bestaan en beargumenteerd kunnen worden.
Dekolonisatie door
-kritiek op Eurocentrisme: het benadrukken van Europese cultuur en in het algemeen
de westerse ideeën en theorieën, zonder rekening te houden met andere culturen.
-alternatieve dekoloniale kennis: kennis die mainstream onderwijs minderwaardig of
niet belangrijk wordt gevonden.
-kritiek op machtsstructuren: degenen die alles bepalen
1
,IP, 2025/2026
1b: Paulo Freire
Paulo Freire heeft een grote invloed gehad op het onderwijs met de visie dat onderwijs een
gereedschap kan zijn tegen onderdrukking. Hij benadrukte dat wat je leert op school, en hoe,
nooit neutraal is. Er moet nooit worden uitgegaan van de totale onwetendheid van de
leerling, aangezien het kind zo afhankelijk wordt van de input van de leraar.
Door zijn jeugd die wordt gekarakteriseerd door armoede ontdekt hij dat onderwijs erop
gericht is om de machtigen machtig te houden, en de onderdrukten op hun plaats. Als hij zelf
leraar is ziet hij dat de lessen weinig aansluiten bij de belevingswereld van gemarginaliseerde
jongeren. Als hij directeur is maakt hij een lesmethode voor volwassenen die gericht is op
dialoog tussen leraar en leerling en verband houdt met hun belevingswereld.
In zijn boek stelt hij dat onderwijs kritisch bewustzijn moet stimuleren, en dominantie
uitoefenen als onderwijs is indoctrinatie om studenten aan te passen aan de wereld van
onderdrukking.
1c: Paulo Freire en zijn pedagogie van de onderdrukten.
Onderwijs is een oefenplaats in mens zijn, vrijheid en verantwoordelijkheid. Het is onderdeel
van een grotere maatschappelijke beweging.
Onderwijs is een instrument dat mensen helpt zich te bevrijden en kritisch de wereld te
begrijpen, of om machtsstructuren te bevestigen.
Pedagogiek van de dialoog: onderwijs moet een wederkerige relatie zijn waarin leraar en
leerling gezamenlijk op zoek gaan naar bekentenis via hun leefwereld.
Freire was politiek betrokken, aangezien hij stelt dat onderwijzen nooit een louter technische
aangelegenheid is.
Wat maakt hem nog steeds relevant
-onderwijs als relationele en ethische praktijk
-van competitie naar bewustwording
-sociale rechtvaardigheid en inclusie
-onderwijs als praktijk van vrijheid
Kritiek op zijn werk:
-sterk ideologische lading van zijn taalgebruik
-bewustwording kan paternalistisch worden ingezet.
-beperkte toepasbaarheid in sterk gestructureerde onderwijssystemen
2
,IP, 2025/2026
1d: kritische kijk op jeugdonderzoek
WEIRD-land: Western, Educated, Industrial, Rich, Democratic land. Deze landen hebben
maar een culturele context en zijn in de minderheid (12%)
De niet-westerse wereld wordt daarom tegenwoordig ook wel de Majority world genoemd.
Omdat onderzoek vooral in een WEIRD-land gebeurt, is de theoretische en empiristische
basis van onze kennis over jeugd gebaseerd op een heel klein percentage van de
wereldbevolking.
Ook ligt de nadruk binnen onderzoek op de witte meerderheid. Het is voor mensen van kleur
lastig om serieus te worden genomen, terwijl ze wel waardevolle perspectieven en interesses
hebben. Ook is er minder subsidie voor onderzoeken die niet mainstream zijn.
Op de universiteit wordt het belang van positionaliteit maar zelden erkent, terwijl het wel
ertoe doet.
Ze zijn liever kleurenblind: ze doen alsof etnische afkomst er niet toe doet.
Er wordt ook vaak gedaan alsof cultuur los staat van het onderzoek in gedragswetenschap.
Dit geeft de boodschap dat witte mensen de objectieve standaard zijn en alleen ‘andere’
mensen hebben een cultuur. Onderzoekers schrijven liever over cultuur en regio’s dan over
kleur en etniciteit. Uit het weinige onderzoek naar gemarginaliseerde groepen heeft
voldoende bewijs geleverd dat ontwikkelingsfasen, opvoedingsmodellen,
onderwijservaringen en hulpbehoeften zelfden universeel zijn en niet overal op toepasbaar.
Ook wordt er vaak gekeken naar het gezin als losstaande entiteit en is er sprake van een
deficit perspectief: de nadruk op wat een individu allemaal niet kan of heeft.
1: het evidence beest
Van oorsprong betekent evidence-based werken dat een hulpverlener zijn manier van
werken baseert op een combinatie van de wensen en de behoeften van de jongere/het
gezin, de eigen expertise van de hulpverlener en op empirisch bewijs over de effectiviteit van
de in te zetten methodiek. In de praktijk lijkt de aandacht vooral gericht te zijn op het
vaststellen en vergoten van de bewijskracht en effectiviteit van de gebruikte methodieken.
Mensen willen graag zo goed en snel mogelijk met hun problemen worden geholpen.
Beperkte reflectie
In een evidence-based benadering moeten vragen ook gaan om de context waarin de
opvoeding plaatsvindt en hoe deze context de (on)mogelijkheden van ouders en kinderen
beïnvloedt. Deze vragen zijn niet gericht op causale relaties tussen risico, en, beschermende
factoren en het oplossen van specifiek probleemgedrag. EBP probeert een eenvoudige
oorzaak-gevolg relatie toe te passen op een dynamische sociale wereld, dus een situatie
waarin veranderingen buiten het specifieke probleemgedrag buiten beschouwing worden
gelaten.
3
, IP, 2025/2026
Beperkte bewegingsruimte
Bij tegenvallende effectiviteit is de dominantie conclusie dat bij de implementatie en uitvoer
van de methodiek niet voldaan is aan de wijze waarop de methodiek door ontwikkelaars is
beschreven. Hierdoor wordt de vrijheid van de hulpverlener ingeperkt door protocollen, en is
er minder ruimte voor de dynamiek van problemen en probleemgedrag. Er wordt impliciet
verwacht dat ouders en professionals hun opvoedingskeuzes baseren op wetenschappelijk
gedragen bewijsvoering, en er minder ruimte is voor eigen inbreng van ouders en kinderen.
Strijdtoneel: ruimte voor nieuwsgierigheid en exploratiedrang van kinderen, terwijl er ook
sprake moet zijn van begrenzing en aanpassen aan de normen. EBP focust zich vooral op het
tweede, waardoor aandacht voor de bredere ontwikkelingsprocessen verloren gaan, terwijl
die kan bijdragen aan een positieve en effectieve uitkomst voor een behandeltraject.
In een liberale samenleving neemt de overheid een neutrale positie in ten aanzien van
opvattingen over het goede leven die binnen de grenzen van de rechtsstaat vallen. Een
wetenschappelijke, neutrale benadering wordt hierbij dan als meer passend ervaren dan een
normatieve of waarden geladen benadering. Opvoeding is per definitie waarden-geladen, en
jeugdhulp is ook niet neutraal en objectief….
1f: subjectiviteit in sociale wetenschap
Het lijkt alsof kennis pas waarde krijgt als het wetenschappelijk wordt onderbouwd, bewezen
of onderschreven. De sociale wetenschap is nog steeds gestoeld op eurocentrische en
racistische overtuigingen, waaruit perspectieven voortvloeien die we zien als ‘neutrale grond’
waarop onderzoekers ‘objectief’ onderzoek kunnen doen.
Auto-etnografie: een vorm van onderzoek die een collectieve of culturele ervaring probeert
te beschrijven door middel van autobiografische storytelling. Dataverzameling gaat dan via
interviews. Herinneringen, familieverhalen en geleefde ervaringen vormen in grote mate ons
leven en vertellen daarmee minstens net zoveel als de theoretische analyses waar onder
andere antropologen en sociologen op terugvallen.
Er is een radicale herwaardering nodig van kennis die we wetenschap noemen, en kennis die
we links laten liggen. Als de wetenschap ons helpt om de wereld te begrijpen, moet de
ervaringsdeskundigheid van academici zelf een plek krijgen.
2: de multiculturele samenleving
2a: migratiegeschiedenis Nederland
13miljoen: twee ouders geboren in Nederland, kind zelf geboren in Nederland
2 miljoen: een of twee ouders geboren in Nederland, kind zelf geboren in Nederland
3 miljoen: kind geboren in buitenland, ouders ook
4
1: Kritische pedagogiek
1a: begrippen/introductie kritische pedagogiek
Interculturele pedagogiek is geen neutraal vak, aangezien de docenten voorkeur hebben
voor bepaalde contexten en geven ze oordelen over wat ze goed en slecht vinden.
Positionaliteit: iemands persoonlijke geschiedenis (opleiding, opvoeding, werk- en
leefomgeving) die mede bepaalt hoe iemand denkt en handelt.
Gedragswetenschappelijke kennis is gebaseerd op gestandaardiseerde waarnemingen die
valide en betrouwbaar zijn. Toch is het niet neutraal, aangezien het onderzoek wordt gedaan
door maatschappelijke en institutionele keuzes.
De standpunttheorie: een bepaald standpunt biedt een specifiek inzicht in het sociale leven.
Over de morele aspecten van maatschappelijke onderwerpen kan de empirische wetenschap
strikt genomen geen uitspaken doen. In de praktijk gebeurt dit toch, aangezien de redens
van onderzoek is gebaseerd op waarden. Achter maatschappelijk werk zit altijd een
normatieve gedachte waardoor het in beginsel nooit helemaal neutraal is. Als een individu
niet kritisch is op wat er als vanzelfsprekend wordt aangenomen, lijkt dat neutraal maar zegt
impliciet dat alles goed is zoals het is.
Verborgen curriculum: de impliciete normen en waarden in het onderwijs, te zien in de
structuur (regels en manier lesgeven) en inhoud (wat er wel en niet aan bod komt) van het
onderwijs. Als een docent doet alsof die neutraal is en niet transparant is (de boodschap niet
verbergen), dan is het moelijker om open in gesprek over te gaan.
Ideologie: een coherente set ideeën en waarden over de wereld, de maatschappij en de rol
van mensen daarin. Specifieke elementen van ideologieën kunnen worden bevestigd of
ontkracht door wetenschappelijk onderzoek.
Indoctrinatie: een vorm van manipulatie door het systematisch en eenzijdig onderwijzen van
aanvechtbare overtuigingen of opvattingen, met de bedoeling dat dit kritiekloos wordt
aanvaard. Hierin zijn twee kenmerken belangrijk: “eenzijdig onderwijzen” en “kritiekloos
aanvaarden”
Het onderwijs is geen indoctrinatie, aangezien er niet wordt verwacht dat standpunten
zomaar worden overgenomen.
Brave space: ruimte om constructief met elkaar in dialoog te gaan waarin verschillende
gezichtspunten naast elkaar mogen bestaan en beargumenteerd kunnen worden.
Dekolonisatie door
-kritiek op Eurocentrisme: het benadrukken van Europese cultuur en in het algemeen
de westerse ideeën en theorieën, zonder rekening te houden met andere culturen.
-alternatieve dekoloniale kennis: kennis die mainstream onderwijs minderwaardig of
niet belangrijk wordt gevonden.
-kritiek op machtsstructuren: degenen die alles bepalen
1
,IP, 2025/2026
1b: Paulo Freire
Paulo Freire heeft een grote invloed gehad op het onderwijs met de visie dat onderwijs een
gereedschap kan zijn tegen onderdrukking. Hij benadrukte dat wat je leert op school, en hoe,
nooit neutraal is. Er moet nooit worden uitgegaan van de totale onwetendheid van de
leerling, aangezien het kind zo afhankelijk wordt van de input van de leraar.
Door zijn jeugd die wordt gekarakteriseerd door armoede ontdekt hij dat onderwijs erop
gericht is om de machtigen machtig te houden, en de onderdrukten op hun plaats. Als hij zelf
leraar is ziet hij dat de lessen weinig aansluiten bij de belevingswereld van gemarginaliseerde
jongeren. Als hij directeur is maakt hij een lesmethode voor volwassenen die gericht is op
dialoog tussen leraar en leerling en verband houdt met hun belevingswereld.
In zijn boek stelt hij dat onderwijs kritisch bewustzijn moet stimuleren, en dominantie
uitoefenen als onderwijs is indoctrinatie om studenten aan te passen aan de wereld van
onderdrukking.
1c: Paulo Freire en zijn pedagogie van de onderdrukten.
Onderwijs is een oefenplaats in mens zijn, vrijheid en verantwoordelijkheid. Het is onderdeel
van een grotere maatschappelijke beweging.
Onderwijs is een instrument dat mensen helpt zich te bevrijden en kritisch de wereld te
begrijpen, of om machtsstructuren te bevestigen.
Pedagogiek van de dialoog: onderwijs moet een wederkerige relatie zijn waarin leraar en
leerling gezamenlijk op zoek gaan naar bekentenis via hun leefwereld.
Freire was politiek betrokken, aangezien hij stelt dat onderwijzen nooit een louter technische
aangelegenheid is.
Wat maakt hem nog steeds relevant
-onderwijs als relationele en ethische praktijk
-van competitie naar bewustwording
-sociale rechtvaardigheid en inclusie
-onderwijs als praktijk van vrijheid
Kritiek op zijn werk:
-sterk ideologische lading van zijn taalgebruik
-bewustwording kan paternalistisch worden ingezet.
-beperkte toepasbaarheid in sterk gestructureerde onderwijssystemen
2
,IP, 2025/2026
1d: kritische kijk op jeugdonderzoek
WEIRD-land: Western, Educated, Industrial, Rich, Democratic land. Deze landen hebben
maar een culturele context en zijn in de minderheid (12%)
De niet-westerse wereld wordt daarom tegenwoordig ook wel de Majority world genoemd.
Omdat onderzoek vooral in een WEIRD-land gebeurt, is de theoretische en empiristische
basis van onze kennis over jeugd gebaseerd op een heel klein percentage van de
wereldbevolking.
Ook ligt de nadruk binnen onderzoek op de witte meerderheid. Het is voor mensen van kleur
lastig om serieus te worden genomen, terwijl ze wel waardevolle perspectieven en interesses
hebben. Ook is er minder subsidie voor onderzoeken die niet mainstream zijn.
Op de universiteit wordt het belang van positionaliteit maar zelden erkent, terwijl het wel
ertoe doet.
Ze zijn liever kleurenblind: ze doen alsof etnische afkomst er niet toe doet.
Er wordt ook vaak gedaan alsof cultuur los staat van het onderzoek in gedragswetenschap.
Dit geeft de boodschap dat witte mensen de objectieve standaard zijn en alleen ‘andere’
mensen hebben een cultuur. Onderzoekers schrijven liever over cultuur en regio’s dan over
kleur en etniciteit. Uit het weinige onderzoek naar gemarginaliseerde groepen heeft
voldoende bewijs geleverd dat ontwikkelingsfasen, opvoedingsmodellen,
onderwijservaringen en hulpbehoeften zelfden universeel zijn en niet overal op toepasbaar.
Ook wordt er vaak gekeken naar het gezin als losstaande entiteit en is er sprake van een
deficit perspectief: de nadruk op wat een individu allemaal niet kan of heeft.
1: het evidence beest
Van oorsprong betekent evidence-based werken dat een hulpverlener zijn manier van
werken baseert op een combinatie van de wensen en de behoeften van de jongere/het
gezin, de eigen expertise van de hulpverlener en op empirisch bewijs over de effectiviteit van
de in te zetten methodiek. In de praktijk lijkt de aandacht vooral gericht te zijn op het
vaststellen en vergoten van de bewijskracht en effectiviteit van de gebruikte methodieken.
Mensen willen graag zo goed en snel mogelijk met hun problemen worden geholpen.
Beperkte reflectie
In een evidence-based benadering moeten vragen ook gaan om de context waarin de
opvoeding plaatsvindt en hoe deze context de (on)mogelijkheden van ouders en kinderen
beïnvloedt. Deze vragen zijn niet gericht op causale relaties tussen risico, en, beschermende
factoren en het oplossen van specifiek probleemgedrag. EBP probeert een eenvoudige
oorzaak-gevolg relatie toe te passen op een dynamische sociale wereld, dus een situatie
waarin veranderingen buiten het specifieke probleemgedrag buiten beschouwing worden
gelaten.
3
, IP, 2025/2026
Beperkte bewegingsruimte
Bij tegenvallende effectiviteit is de dominantie conclusie dat bij de implementatie en uitvoer
van de methodiek niet voldaan is aan de wijze waarop de methodiek door ontwikkelaars is
beschreven. Hierdoor wordt de vrijheid van de hulpverlener ingeperkt door protocollen, en is
er minder ruimte voor de dynamiek van problemen en probleemgedrag. Er wordt impliciet
verwacht dat ouders en professionals hun opvoedingskeuzes baseren op wetenschappelijk
gedragen bewijsvoering, en er minder ruimte is voor eigen inbreng van ouders en kinderen.
Strijdtoneel: ruimte voor nieuwsgierigheid en exploratiedrang van kinderen, terwijl er ook
sprake moet zijn van begrenzing en aanpassen aan de normen. EBP focust zich vooral op het
tweede, waardoor aandacht voor de bredere ontwikkelingsprocessen verloren gaan, terwijl
die kan bijdragen aan een positieve en effectieve uitkomst voor een behandeltraject.
In een liberale samenleving neemt de overheid een neutrale positie in ten aanzien van
opvattingen over het goede leven die binnen de grenzen van de rechtsstaat vallen. Een
wetenschappelijke, neutrale benadering wordt hierbij dan als meer passend ervaren dan een
normatieve of waarden geladen benadering. Opvoeding is per definitie waarden-geladen, en
jeugdhulp is ook niet neutraal en objectief….
1f: subjectiviteit in sociale wetenschap
Het lijkt alsof kennis pas waarde krijgt als het wetenschappelijk wordt onderbouwd, bewezen
of onderschreven. De sociale wetenschap is nog steeds gestoeld op eurocentrische en
racistische overtuigingen, waaruit perspectieven voortvloeien die we zien als ‘neutrale grond’
waarop onderzoekers ‘objectief’ onderzoek kunnen doen.
Auto-etnografie: een vorm van onderzoek die een collectieve of culturele ervaring probeert
te beschrijven door middel van autobiografische storytelling. Dataverzameling gaat dan via
interviews. Herinneringen, familieverhalen en geleefde ervaringen vormen in grote mate ons
leven en vertellen daarmee minstens net zoveel als de theoretische analyses waar onder
andere antropologen en sociologen op terugvallen.
Er is een radicale herwaardering nodig van kennis die we wetenschap noemen, en kennis die
we links laten liggen. Als de wetenschap ons helpt om de wereld te begrijpen, moet de
ervaringsdeskundigheid van academici zelf een plek krijgen.
2: de multiculturele samenleving
2a: migratiegeschiedenis Nederland
13miljoen: twee ouders geboren in Nederland, kind zelf geboren in Nederland
2 miljoen: een of twee ouders geboren in Nederland, kind zelf geboren in Nederland
3 miljoen: kind geboren in buitenland, ouders ook
4
