D1 Het slavernijverleden van Nederland
1) Een wereld vol slaven
Slavernij is tegenwoordig in geen enkel land legaal. Mauritanië was in 1981 het laatste land
dat slavernij verbood. Maar dat betekent niet dat slavernij verdwenen is. Ook nu nog leven
tientallen miljoenen mensen in een vorm van moderne slavernij. Vooral omdat niet alle
overheden deze vorm van slavernij actief genoeg bestrijden.
Vormen van moderne slavernij zijn dwangarbeid, gedwongen huwelijken, mensenhandel en
afgedwongen orgaanhandel). Deze slavernij is anders dan die van vóór 1800. Die slavernij
was wettelijk toegestaan. Een slaaf was een mens die werd beschouwd als het bezit van een
ander mens. Met een slaaf kon je doen wat je wilde: je kon hem gratis laten werken,
verkopen aan een ander en zelfs offeren aan de goden (doodmaken dus). Slaven hadden
simpelweg geen rechten.
Mensen konden op meerdere manieren slaaf worden:
- gevangen genomen worden in een oorlog (slaaf van de overwinnaar)
- geboren worden als kind van een slaaf (automatisch zelf ook slaaf)
- straf voor een ernstige misdaad
- armoede:
als je je schulden niet meer kan terugbetalen, geef je jezelf als slaaf
als je niet het geld hebt om je kinderen te onderhouden, verkoop je ze als slaaf
Vrijwel alle samenlevingen kenden wettelijk geregelde slavernij. In de oude beschavingen
(Mesopotamië, Egypte, de Griekse wereld en het Romeinse Rijk) vormden slaven een
aanzienlijk deel van de bevolking. En ook in het oude China, Japan, Amerikaanse
beschavingen voor Columbus zoals de Azteken, de Islamitische wereld, Rusland en
Afrikaanse koninkrijken was slavernij volkomen normaal.
De enige uitzondering op de regel was West-Europa. Daar had wel een systeem van
horigheid bestaan, maar dat systeem was na de Middeleeuwen verdwenen. West-Europa
was een slavenvrij eiland in een wereld vol met slavernij.
2) Slavernij in Afrika
Zoals gezegd bestond in Afrikaanse koninkrijken slavernij op grote schaal, zoals bijvoorbeeld
in het koninkrijk Benin (nu: Zuid-Nigeria). Benin verkreeg door veroveringsoorlogen tegen
vazalstaten en steden die verzetten tegen het gezag grote aantallen slaven. Ook werden
slaven gemaakt doordat machtige opperhoofden in Benin “bescherming” boden tegen
vijandige invallers: degenen die van hun bescherming afhankelijk waren werden vervolgens
tot slaaf gemaakt.
In die tijd was het bezit van een groot aantal slaven een teken van aanzien, net als het bezit
van een groot aantal vrouwen. Slaven die onhandelbaar waren werden verkocht, wreed
gestraft, uitgehongerd of als menselijke offers aan de goden gebruikt.
Toch hadden slaven wel enige persoonlijke vrijheid. Ze mochten soms in hun vrije tijd land
bewerken dat ze door hun meester werd toegewezen. Daarmee konden ze geld verdienen
om zich later vrij te kopen. Soms stichtten opperhoofden hiervoor zelfs werkkampen of
werkdorpen voor hun slaven.
1
, 3) Slavenhandel in Afrika
Slaven werden in Afrika niet alleen verhandeld in eigen land. Ze werden ook geëxporteerd
tot buiten het werelddeel Afrika. Dit gebeurde al vanaf de stichting van het Islamitisch-
Arabische rijk in de 7e eeuw en ging door tot ver in de 20e eeuw. De handel naar Arabische
slavenhandelaren liep vooral via 2 routes:
- vanuit Oost-Afrika via de Rode Zee en de Indische Ocean
- vanuit West-Afrika dwars door de Sahara (trans-Sahara route)
Rond de15e eeuw verkenden Portugese ontdekkingsreizigers de westkust van Afrika.
Uiteindelijk bereikten zij het meest zuidelijke punt van Afrika. Vasco da Gama zeilde voorbij
de Kaap de Goede Hoop en reisde door naar India waar hij in 1498 aankwam. De volken die
de Portugezen in Afrika tegenkwamen, boden hun handelswaren aan, maar ook slaven.
Portugezen hadden op dat moment geen belangstelling om slaven zelf te gebruiken. Zij
beschouwden ze als handelswaar die ze ergens anders aan de Afrikaanse kust met winst
weer konden verkopen.
Spanjaarden en Portugezen kenden slavernij via het islamitische kalifaat van Cordoba, dat
tot het einde van de middeleeuwen een deel van het Iberisch schiereiland (Spanje en
Portugal) had beheerst. Omstreeks 1500 was 2-3% van de bevolking in Zuid-Portugal en
Andalusië uit Afrikaanse slaven die door Arabische slavenhandelaren langs de trans-
Sahararoute werden geleverd.
4) Trans-Atlantische slavenhandel
Eind 15e eeuw ontdekten de Portugezen Sao Tomé, een onbewoond eiland voor de
Afrikaanse kust in de Atlantische Oceaan. Het was erg geschikt voor suikerrietplantages. De
Portugezen lieten de plantages bewerken door Afrikaanse slaven. In 1550 was het eiland
een belangrijk centrum van suikerrietproductie geworden. En een voorbeeld voor soortgelijke
eilanden.
In 1492 ondernam Columbus in opdracht van het Spaanse koningspaar een reis naar het
Westen. Hij kwam aan in het Caribische gebied. Na de verovering van Latijns-Amerika
probeerden de Spanjaarden de lokale bevolking als slaaf te gebruiken. Dit werd een
mislukking. Er vielen veel doden omdat de lokale bevolking niet immuun was voor Europese
ziektes.
De Spaanse bisschop Bartolomé de las Casas nam op voor de autochtone bewoners. Hij
schreef over het verwoestende optreden van Spanjaarden in de Amerikaanse gebieden. En
kreeg voor elkaar dat zij als volwaardige mensen werden erkend en niet langer als slaaf
werden gebruikt. Gevolg was wel dat nu Afrikaanse slaven moesten worden ingezet.
Zo ontstond de trans-Atlantische slavenhandel, Aanvankelijk (16e eeuw) hielden alleen de
Spanjaarden en Portugezen zich hiermee bezig. Later ook Nederlanders, Britten en Fransen.
Het was opmerkelijk dat landen uit de West-Europese slavenvrije wereld zich hiermee bezig
gingen houden. In Europa ontstond wel discussie of slavenhandel wel kon, maar uiteindelijk
hebben de handelaren zich over de bezwaren heen gezet.
Op de plantages in het Atlantische gebied werden grootschalig producten verbouwd waar in
Europa grote vraag naar was: suiker, koffie, tabak en katoen. Deze handel had een ander
karakter dan de handel met Azië. Daar ging het om meer kleinschalige productie van
luxeproducten zoals specerijen.
2
1) Een wereld vol slaven
Slavernij is tegenwoordig in geen enkel land legaal. Mauritanië was in 1981 het laatste land
dat slavernij verbood. Maar dat betekent niet dat slavernij verdwenen is. Ook nu nog leven
tientallen miljoenen mensen in een vorm van moderne slavernij. Vooral omdat niet alle
overheden deze vorm van slavernij actief genoeg bestrijden.
Vormen van moderne slavernij zijn dwangarbeid, gedwongen huwelijken, mensenhandel en
afgedwongen orgaanhandel). Deze slavernij is anders dan die van vóór 1800. Die slavernij
was wettelijk toegestaan. Een slaaf was een mens die werd beschouwd als het bezit van een
ander mens. Met een slaaf kon je doen wat je wilde: je kon hem gratis laten werken,
verkopen aan een ander en zelfs offeren aan de goden (doodmaken dus). Slaven hadden
simpelweg geen rechten.
Mensen konden op meerdere manieren slaaf worden:
- gevangen genomen worden in een oorlog (slaaf van de overwinnaar)
- geboren worden als kind van een slaaf (automatisch zelf ook slaaf)
- straf voor een ernstige misdaad
- armoede:
als je je schulden niet meer kan terugbetalen, geef je jezelf als slaaf
als je niet het geld hebt om je kinderen te onderhouden, verkoop je ze als slaaf
Vrijwel alle samenlevingen kenden wettelijk geregelde slavernij. In de oude beschavingen
(Mesopotamië, Egypte, de Griekse wereld en het Romeinse Rijk) vormden slaven een
aanzienlijk deel van de bevolking. En ook in het oude China, Japan, Amerikaanse
beschavingen voor Columbus zoals de Azteken, de Islamitische wereld, Rusland en
Afrikaanse koninkrijken was slavernij volkomen normaal.
De enige uitzondering op de regel was West-Europa. Daar had wel een systeem van
horigheid bestaan, maar dat systeem was na de Middeleeuwen verdwenen. West-Europa
was een slavenvrij eiland in een wereld vol met slavernij.
2) Slavernij in Afrika
Zoals gezegd bestond in Afrikaanse koninkrijken slavernij op grote schaal, zoals bijvoorbeeld
in het koninkrijk Benin (nu: Zuid-Nigeria). Benin verkreeg door veroveringsoorlogen tegen
vazalstaten en steden die verzetten tegen het gezag grote aantallen slaven. Ook werden
slaven gemaakt doordat machtige opperhoofden in Benin “bescherming” boden tegen
vijandige invallers: degenen die van hun bescherming afhankelijk waren werden vervolgens
tot slaaf gemaakt.
In die tijd was het bezit van een groot aantal slaven een teken van aanzien, net als het bezit
van een groot aantal vrouwen. Slaven die onhandelbaar waren werden verkocht, wreed
gestraft, uitgehongerd of als menselijke offers aan de goden gebruikt.
Toch hadden slaven wel enige persoonlijke vrijheid. Ze mochten soms in hun vrije tijd land
bewerken dat ze door hun meester werd toegewezen. Daarmee konden ze geld verdienen
om zich later vrij te kopen. Soms stichtten opperhoofden hiervoor zelfs werkkampen of
werkdorpen voor hun slaven.
1
, 3) Slavenhandel in Afrika
Slaven werden in Afrika niet alleen verhandeld in eigen land. Ze werden ook geëxporteerd
tot buiten het werelddeel Afrika. Dit gebeurde al vanaf de stichting van het Islamitisch-
Arabische rijk in de 7e eeuw en ging door tot ver in de 20e eeuw. De handel naar Arabische
slavenhandelaren liep vooral via 2 routes:
- vanuit Oost-Afrika via de Rode Zee en de Indische Ocean
- vanuit West-Afrika dwars door de Sahara (trans-Sahara route)
Rond de15e eeuw verkenden Portugese ontdekkingsreizigers de westkust van Afrika.
Uiteindelijk bereikten zij het meest zuidelijke punt van Afrika. Vasco da Gama zeilde voorbij
de Kaap de Goede Hoop en reisde door naar India waar hij in 1498 aankwam. De volken die
de Portugezen in Afrika tegenkwamen, boden hun handelswaren aan, maar ook slaven.
Portugezen hadden op dat moment geen belangstelling om slaven zelf te gebruiken. Zij
beschouwden ze als handelswaar die ze ergens anders aan de Afrikaanse kust met winst
weer konden verkopen.
Spanjaarden en Portugezen kenden slavernij via het islamitische kalifaat van Cordoba, dat
tot het einde van de middeleeuwen een deel van het Iberisch schiereiland (Spanje en
Portugal) had beheerst. Omstreeks 1500 was 2-3% van de bevolking in Zuid-Portugal en
Andalusië uit Afrikaanse slaven die door Arabische slavenhandelaren langs de trans-
Sahararoute werden geleverd.
4) Trans-Atlantische slavenhandel
Eind 15e eeuw ontdekten de Portugezen Sao Tomé, een onbewoond eiland voor de
Afrikaanse kust in de Atlantische Oceaan. Het was erg geschikt voor suikerrietplantages. De
Portugezen lieten de plantages bewerken door Afrikaanse slaven. In 1550 was het eiland
een belangrijk centrum van suikerrietproductie geworden. En een voorbeeld voor soortgelijke
eilanden.
In 1492 ondernam Columbus in opdracht van het Spaanse koningspaar een reis naar het
Westen. Hij kwam aan in het Caribische gebied. Na de verovering van Latijns-Amerika
probeerden de Spanjaarden de lokale bevolking als slaaf te gebruiken. Dit werd een
mislukking. Er vielen veel doden omdat de lokale bevolking niet immuun was voor Europese
ziektes.
De Spaanse bisschop Bartolomé de las Casas nam op voor de autochtone bewoners. Hij
schreef over het verwoestende optreden van Spanjaarden in de Amerikaanse gebieden. En
kreeg voor elkaar dat zij als volwaardige mensen werden erkend en niet langer als slaaf
werden gebruikt. Gevolg was wel dat nu Afrikaanse slaven moesten worden ingezet.
Zo ontstond de trans-Atlantische slavenhandel, Aanvankelijk (16e eeuw) hielden alleen de
Spanjaarden en Portugezen zich hiermee bezig. Later ook Nederlanders, Britten en Fransen.
Het was opmerkelijk dat landen uit de West-Europese slavenvrije wereld zich hiermee bezig
gingen houden. In Europa ontstond wel discussie of slavenhandel wel kon, maar uiteindelijk
hebben de handelaren zich over de bezwaren heen gezet.
Op de plantages in het Atlantische gebied werden grootschalig producten verbouwd waar in
Europa grote vraag naar was: suiker, koffie, tabak en katoen. Deze handel had een ander
karakter dan de handel met Azië. Daar ging het om meer kleinschalige productie van
luxeproducten zoals specerijen.
2
