Letterkunde Nederlands III: Middeleeuwen
Week 1: De middeleeuwen zijn anders?
De Reis van Sint Brandaan (Ca. 1150, Rijnland)
Overlevering: Twee verzamelhandschriften, die allebei omstreeks 1400 gedateerd
worden. Handschrift Brussel, Koninklijke Bibliotheek, 15.589-623 (het
handschrift- Van Hulthem) en handschrift Stuttgart,
Württembergische Landesbibliothek, Cod. poet. et phil. 222 (het
Comburgse handshrift).
Tekst is ouder dan het geschreven werk. Datering van de tekst zelf is op basis van tekst
specifieke kenmerken => verwijzingen naar de werkelijkheid, intertekstualiteit. Geen
vroegere tekstgetuigen dan 1400, kan dus zo zijn dat het 1150 werd geschreven.
Sint Brénainn (Brandaan) van Clonfert: de zeevaarder (+c.575) Oorspronkelijk van een
latijnse tekst, is geen vertaling maar een bewerking van de tekst. Delen in
Middelnederlands is niet te vinden in het Latijnse werk. Kan komen door mythes.
“snijvlak van … geestelijk en wereldlijk, heldenverhaal en heiligenleven, informatie en
amusement, het sacrale en het speelse.’ (Van Oostrom 2006, 185) = heldenverhaal ,
gevarenverhaal die wordt meegemaakt. Boodschappen van bovenaf. Steeds kleine
verhaaltjes die in elkaar grijpen. Beginsetting: beginnen in een stabiele situatie, veilig
afgesloten situatie, daarna gebeurd er iets = vreemdeling komt binnen, schaakbord
vliegt binnen. Ordelijkheid van beginsituatie wordt verstoord, moet een actie worden
ondernomen om de stabiele situatie terug te krijgen.
Door kennis op de doen van de wereld, doe je kennis op van God. Kijk goed naar de
schepping en dan krijg je de hand te zien achter de schepping.
Opdracht 1
a) Volgens de Middeleeuwse ideeënwereld hangt alles in de kosmos met elkaar samen, net
als in de ‘orde der wezens’. Immers: alles waar een orde in zit, daar is God in zichtbaar.
Leg uit wat de orde der wezens is en hoe deze volgens de middeleeuwse ideeënwereld
samenhangt met de vier levensfasen van de mens.
De orde der wezens is van laag naar hoog: stenen - plant - dier - mens - engel. Stenen
groeien niet maar ‘zijn’ alleen maar. Foetus is net als een steen. Een zuigeling groeit op
als planten kunnen groeien, ontwikkelen zich. Daarna is de mens zoals de dieren omdat
ze ontwikkeling van emoties doormaken. Een ouder mens is afgebeeld met een boek,
geestelijke overweging van het leven hangt samen met de engelen. Heiligen komen dicht
bij de goddelijkheid van engelen - kennis vergaren over God en de wereld.
b) In de e-Lecture ‘De middeleeuwen zijn anders? De ontdekking van de wereld’ wordt
gezegd dat Jacob van Maerlants Der Naturen bloeme en de Hereford Mappa mundi
vooral zijn gebaseerd op boekenkennis. In hoeverre speelde eigen waarneming een rol
in deze werken?
Eigen waarneming speelde weinig rol, want het is vooral gebaseerd op waarneming van
anderen. Wel heeft hij elke keer benoemd dat iemand anders het heeft meegemaakt.
Bovendien zijn er dingen weggebleven, die de schrijver niet relevant vond of niet
geloofwaardig. Bij de kaart is het hoe dichterbij hoe meer eigen waarneming, hoe verder
weg hoe meer boekenkennis.
,Opdracht 2
Lees ter voorbereiding De reis van Sint Brandaan (inclusief de inleiding). Een van de
belangrijkste thema’s in de Brandaan, waar deze vraag over gaat, is het leven in het
hiernamaals.
a) Of het hiernamaals positief of negatief zal zijn, hangt af van drie factoren: het eigen
gedrag, Gods rechtvaardigheid en Gods genade. Ga na welke rol deze drie factoren
spelen in de passages over de koning van Pamfilië en Cappadocië (v. 519-624), de
helleput (v. 625-698), het aards paradijs en de teugeldiefstal (v. 699-1008) en over Judas
(v. 1321-1556).
- De koning van Pamfilië en Cappadocië (519-624): 540-544 Tot nu toe heeft God me
daar elke dag Zijn spijs gegeven. Bij Zijn hulp moet ik leven. Zodat God wel zal weten dat
ik niets anders heb gegeten sinds de dag dat ik hier kwam.
- Kluizenaar: heeft zijn zoon doodgeslagen, ander is overleden bij een schip door
blikseminslag. En zijn vrouw heeft hij vermoord. Hij was dat God hem zou straffen
dus is op reis gegaan om zijn zonden aan de paus te verkondigen. Hij wacht op zijn
genade.
Slecht gedrag, zus en zoon dood. Wordt in leven gehouden, maar wel gestraft
(rechtvaardigheid), gaat niet naar de hel want hij ging intentie om naar de paus te gaan,
overleden door schipbreuk. = intentie is dus goed.
- De helleput (625-698): bezocht door stormen, met een kracht ver boven hun macht =
God. Terecht kwamen in vuur = vier elementen, lijden in de hel. Oftewel Gods genade.
660 lasteraars zijn hier en bovendien mensen die verraders waren. Pijnigen aan hun tong
omdat daaraan ontsprong een menigte boze dingen vandaar deze pijnigingen.
Zielen met hogere maht die zich hebben misdragen. Je hebt je slecht gedragen dus de
situatie blijft altijd slecht. Rechtvaardigheid; genade na twee keer bidden mag hij
terugkomen.
- Het aards paradijs en de teugeldiefstal (699-1008): aards paradijs waar je dus door
beloond wordt. In regel 780 ging een monnik iets stelen namelijk een paardenteugel en
bit, het eigen gedrag verandert dus waardoor hij gestraft werd door de duivel.
Krachtige oude man (819). God straft door de monnik die had gestolen mee te nemen.
De bodem was goud en iedereen dook overboord, gedrag verandert dus = stormwind,
donder, vuur en duivels die eisten met goed recht Brandaans diefachtige knecht. De
knecht die had gestolen wordt bestraft. Brandaan vraagt God om vergeving.
- Judas (1321-1556): man op een steen naakt, gloeiend hete en andere kant vrieskou.
Judas heeft voor de dood gekozen en moet de kwellingen dogen. Elke maandagmorgen
weer naar de hel. God is getrouw, positief in zijn straf en God heeft geen genade omdat
hij geen band had met God.
Door de weeks gemarteld, maar op zondag op een steen zitten (die wel erg heet is).
Doekje van iemand gestolen, spijt maar daarna aan iemand gegeven dus kleine goede
daad. Nu hij dood is dus doekje om te beschermen, omdat hij toch iets goeds had
gedaan.
b) Veel mensen geloven tegenwoordig niet meer in een hiernamaals. Voor degenen die dat
wel doen, is het hiernamaals een gehaal andere werkelijkheid dan de wereld waarin wij
leven. Hoe is dat in de Brandaan? Zorg dat je in staat bent je antwoord toe te lichten
mbv tekstpassages.
, Het lijkt een plek te zijn waar je echt kan zijn. Het aards paradijs is een deel van hemel,
hemelse ruimte gesproken. Lijkt op een plek die aardser is, dan dat we nu zouden
zeggen. De hell is dichtbij.
- aardse paradijs = Hof van Eeden
- hemelse paradijs = ruimte van God buiten het firmament = niet op aarde
Opdracht 3
In de Brandaan komen we ‘boekenkennis’ tegen bij o.a. de eilandvis (v. 293-342), de
meermin (v. 343-368) en de sirene (v. 1009-1029). W.P. Gerritsen maakt over deze figuren
opmerkingen in de marginale aantekeningen van zijn introductie.
a) Ga naar The Medieval Bestiary (http://bastiary.ca/) en zoekinformatie over de ‘whale’ en
‘siren’. Beoordeel nu de kwaliteit van Gerritsens toelichting. Vraag je daarbij af of de link
tussen de eilandvis en de duivel een rol zou kunnen spelen in de Brandaan en of uit de
boekenkennis over de sirene haar gedrag in het werk verklaard zou kunnen worden.
- Whale: floats on surface for long periods, its back becomes coverd with sand, sailors
think that’s an island. Build a fire to cook their food = whale dives to cool itself = ships
dragged down. = ruimte richting de duivel
Beschrijving Brandaan: toen ze hout gingen hakken verdween het eiland, maar wel
gered want ze sprongen op tijd op het schip. Dus geen zand, geen sterke verwijzing naar
de allegorie naar de duivel.
- Siren: gevaarlijke wezens die het evenwicht verstoren en mee de diepte in slepen.
Beschrijving Brandaan: Laat iemand slapen die t ziet of zingen hoort. Voeren op een
berg af en sussen in hun slaap. In hoeverre komt het beeld overeen met de Brandaan:
komt goed overeen. Mannen zijn bang voor de situatie, situatie van de mannen
schrikken en verschuilen ze, vallen in slaap. Reactie van Brandaan is bidden, tegen de
mannen zeggen dat het wel goed komt omdat ze God hebben.
b) Beide, boekenkennis en eigen waarneming, spelen in de Brandaan een rol. Brandaan
verbrandt aan het begin een boek omdat hij denkt dat het leugens bevat. Op het eind
brengt hij een nieuw boek terug in een klooster. Het verhaal daartussen beschrijft de
reis die hij moet maken om de waarheid te leren kennen. Hij leert de waarheid dus door
waarneming. Beschrijf zo precies mogelijk het belang van boeken en van waarneming als
wegen naar de waarheid in de Brandaan.
In boeken staan dingen die gebeuren, die Brandaan daadwerkelijk tegen gaaat komen.
Ook aparte dingen die hij niet gelooft.
Hele verhaal op dat hij de waarheid moet zoeken, omdat hij het boek heeft verbrand.
Moet de waarnemingen noteren. Boekenkennis weegt zwaarder dan de waarheid. Hij
had moeten geloven zoals het er staat.
Klein mannetje tegen die de zee meet; Brandaan zegt dat het een eindeloze taak zal zijn.
Mannetje zegt dat Brandaan ook is met een oneindige taak. Zo onmogelijk is het om zelf
alles ogen te zien: doel is om op basis van boekenkennis en Bijbelse kennis te geloven
wat er staat.
Het is beter dat je kunt geloven dan dat je moet zien.
Week 1: De middeleeuwen zijn anders?
De Reis van Sint Brandaan (Ca. 1150, Rijnland)
Overlevering: Twee verzamelhandschriften, die allebei omstreeks 1400 gedateerd
worden. Handschrift Brussel, Koninklijke Bibliotheek, 15.589-623 (het
handschrift- Van Hulthem) en handschrift Stuttgart,
Württembergische Landesbibliothek, Cod. poet. et phil. 222 (het
Comburgse handshrift).
Tekst is ouder dan het geschreven werk. Datering van de tekst zelf is op basis van tekst
specifieke kenmerken => verwijzingen naar de werkelijkheid, intertekstualiteit. Geen
vroegere tekstgetuigen dan 1400, kan dus zo zijn dat het 1150 werd geschreven.
Sint Brénainn (Brandaan) van Clonfert: de zeevaarder (+c.575) Oorspronkelijk van een
latijnse tekst, is geen vertaling maar een bewerking van de tekst. Delen in
Middelnederlands is niet te vinden in het Latijnse werk. Kan komen door mythes.
“snijvlak van … geestelijk en wereldlijk, heldenverhaal en heiligenleven, informatie en
amusement, het sacrale en het speelse.’ (Van Oostrom 2006, 185) = heldenverhaal ,
gevarenverhaal die wordt meegemaakt. Boodschappen van bovenaf. Steeds kleine
verhaaltjes die in elkaar grijpen. Beginsetting: beginnen in een stabiele situatie, veilig
afgesloten situatie, daarna gebeurd er iets = vreemdeling komt binnen, schaakbord
vliegt binnen. Ordelijkheid van beginsituatie wordt verstoord, moet een actie worden
ondernomen om de stabiele situatie terug te krijgen.
Door kennis op de doen van de wereld, doe je kennis op van God. Kijk goed naar de
schepping en dan krijg je de hand te zien achter de schepping.
Opdracht 1
a) Volgens de Middeleeuwse ideeënwereld hangt alles in de kosmos met elkaar samen, net
als in de ‘orde der wezens’. Immers: alles waar een orde in zit, daar is God in zichtbaar.
Leg uit wat de orde der wezens is en hoe deze volgens de middeleeuwse ideeënwereld
samenhangt met de vier levensfasen van de mens.
De orde der wezens is van laag naar hoog: stenen - plant - dier - mens - engel. Stenen
groeien niet maar ‘zijn’ alleen maar. Foetus is net als een steen. Een zuigeling groeit op
als planten kunnen groeien, ontwikkelen zich. Daarna is de mens zoals de dieren omdat
ze ontwikkeling van emoties doormaken. Een ouder mens is afgebeeld met een boek,
geestelijke overweging van het leven hangt samen met de engelen. Heiligen komen dicht
bij de goddelijkheid van engelen - kennis vergaren over God en de wereld.
b) In de e-Lecture ‘De middeleeuwen zijn anders? De ontdekking van de wereld’ wordt
gezegd dat Jacob van Maerlants Der Naturen bloeme en de Hereford Mappa mundi
vooral zijn gebaseerd op boekenkennis. In hoeverre speelde eigen waarneming een rol
in deze werken?
Eigen waarneming speelde weinig rol, want het is vooral gebaseerd op waarneming van
anderen. Wel heeft hij elke keer benoemd dat iemand anders het heeft meegemaakt.
Bovendien zijn er dingen weggebleven, die de schrijver niet relevant vond of niet
geloofwaardig. Bij de kaart is het hoe dichterbij hoe meer eigen waarneming, hoe verder
weg hoe meer boekenkennis.
,Opdracht 2
Lees ter voorbereiding De reis van Sint Brandaan (inclusief de inleiding). Een van de
belangrijkste thema’s in de Brandaan, waar deze vraag over gaat, is het leven in het
hiernamaals.
a) Of het hiernamaals positief of negatief zal zijn, hangt af van drie factoren: het eigen
gedrag, Gods rechtvaardigheid en Gods genade. Ga na welke rol deze drie factoren
spelen in de passages over de koning van Pamfilië en Cappadocië (v. 519-624), de
helleput (v. 625-698), het aards paradijs en de teugeldiefstal (v. 699-1008) en over Judas
(v. 1321-1556).
- De koning van Pamfilië en Cappadocië (519-624): 540-544 Tot nu toe heeft God me
daar elke dag Zijn spijs gegeven. Bij Zijn hulp moet ik leven. Zodat God wel zal weten dat
ik niets anders heb gegeten sinds de dag dat ik hier kwam.
- Kluizenaar: heeft zijn zoon doodgeslagen, ander is overleden bij een schip door
blikseminslag. En zijn vrouw heeft hij vermoord. Hij was dat God hem zou straffen
dus is op reis gegaan om zijn zonden aan de paus te verkondigen. Hij wacht op zijn
genade.
Slecht gedrag, zus en zoon dood. Wordt in leven gehouden, maar wel gestraft
(rechtvaardigheid), gaat niet naar de hel want hij ging intentie om naar de paus te gaan,
overleden door schipbreuk. = intentie is dus goed.
- De helleput (625-698): bezocht door stormen, met een kracht ver boven hun macht =
God. Terecht kwamen in vuur = vier elementen, lijden in de hel. Oftewel Gods genade.
660 lasteraars zijn hier en bovendien mensen die verraders waren. Pijnigen aan hun tong
omdat daaraan ontsprong een menigte boze dingen vandaar deze pijnigingen.
Zielen met hogere maht die zich hebben misdragen. Je hebt je slecht gedragen dus de
situatie blijft altijd slecht. Rechtvaardigheid; genade na twee keer bidden mag hij
terugkomen.
- Het aards paradijs en de teugeldiefstal (699-1008): aards paradijs waar je dus door
beloond wordt. In regel 780 ging een monnik iets stelen namelijk een paardenteugel en
bit, het eigen gedrag verandert dus waardoor hij gestraft werd door de duivel.
Krachtige oude man (819). God straft door de monnik die had gestolen mee te nemen.
De bodem was goud en iedereen dook overboord, gedrag verandert dus = stormwind,
donder, vuur en duivels die eisten met goed recht Brandaans diefachtige knecht. De
knecht die had gestolen wordt bestraft. Brandaan vraagt God om vergeving.
- Judas (1321-1556): man op een steen naakt, gloeiend hete en andere kant vrieskou.
Judas heeft voor de dood gekozen en moet de kwellingen dogen. Elke maandagmorgen
weer naar de hel. God is getrouw, positief in zijn straf en God heeft geen genade omdat
hij geen band had met God.
Door de weeks gemarteld, maar op zondag op een steen zitten (die wel erg heet is).
Doekje van iemand gestolen, spijt maar daarna aan iemand gegeven dus kleine goede
daad. Nu hij dood is dus doekje om te beschermen, omdat hij toch iets goeds had
gedaan.
b) Veel mensen geloven tegenwoordig niet meer in een hiernamaals. Voor degenen die dat
wel doen, is het hiernamaals een gehaal andere werkelijkheid dan de wereld waarin wij
leven. Hoe is dat in de Brandaan? Zorg dat je in staat bent je antwoord toe te lichten
mbv tekstpassages.
, Het lijkt een plek te zijn waar je echt kan zijn. Het aards paradijs is een deel van hemel,
hemelse ruimte gesproken. Lijkt op een plek die aardser is, dan dat we nu zouden
zeggen. De hell is dichtbij.
- aardse paradijs = Hof van Eeden
- hemelse paradijs = ruimte van God buiten het firmament = niet op aarde
Opdracht 3
In de Brandaan komen we ‘boekenkennis’ tegen bij o.a. de eilandvis (v. 293-342), de
meermin (v. 343-368) en de sirene (v. 1009-1029). W.P. Gerritsen maakt over deze figuren
opmerkingen in de marginale aantekeningen van zijn introductie.
a) Ga naar The Medieval Bestiary (http://bastiary.ca/) en zoekinformatie over de ‘whale’ en
‘siren’. Beoordeel nu de kwaliteit van Gerritsens toelichting. Vraag je daarbij af of de link
tussen de eilandvis en de duivel een rol zou kunnen spelen in de Brandaan en of uit de
boekenkennis over de sirene haar gedrag in het werk verklaard zou kunnen worden.
- Whale: floats on surface for long periods, its back becomes coverd with sand, sailors
think that’s an island. Build a fire to cook their food = whale dives to cool itself = ships
dragged down. = ruimte richting de duivel
Beschrijving Brandaan: toen ze hout gingen hakken verdween het eiland, maar wel
gered want ze sprongen op tijd op het schip. Dus geen zand, geen sterke verwijzing naar
de allegorie naar de duivel.
- Siren: gevaarlijke wezens die het evenwicht verstoren en mee de diepte in slepen.
Beschrijving Brandaan: Laat iemand slapen die t ziet of zingen hoort. Voeren op een
berg af en sussen in hun slaap. In hoeverre komt het beeld overeen met de Brandaan:
komt goed overeen. Mannen zijn bang voor de situatie, situatie van de mannen
schrikken en verschuilen ze, vallen in slaap. Reactie van Brandaan is bidden, tegen de
mannen zeggen dat het wel goed komt omdat ze God hebben.
b) Beide, boekenkennis en eigen waarneming, spelen in de Brandaan een rol. Brandaan
verbrandt aan het begin een boek omdat hij denkt dat het leugens bevat. Op het eind
brengt hij een nieuw boek terug in een klooster. Het verhaal daartussen beschrijft de
reis die hij moet maken om de waarheid te leren kennen. Hij leert de waarheid dus door
waarneming. Beschrijf zo precies mogelijk het belang van boeken en van waarneming als
wegen naar de waarheid in de Brandaan.
In boeken staan dingen die gebeuren, die Brandaan daadwerkelijk tegen gaaat komen.
Ook aparte dingen die hij niet gelooft.
Hele verhaal op dat hij de waarheid moet zoeken, omdat hij het boek heeft verbrand.
Moet de waarnemingen noteren. Boekenkennis weegt zwaarder dan de waarheid. Hij
had moeten geloven zoals het er staat.
Klein mannetje tegen die de zee meet; Brandaan zegt dat het een eindeloze taak zal zijn.
Mannetje zegt dat Brandaan ook is met een oneindige taak. Zo onmogelijk is het om zelf
alles ogen te zien: doel is om op basis van boekenkennis en Bijbelse kennis te geloven
wat er staat.
Het is beter dat je kunt geloven dan dat je moet zien.
