FORENSISCHE PSYCHIATRIE
WEEK 1 – ZORG, GEVAAR EN RECHT
Er zijn steeds meer meldingen van verwarde personen. Sinds 2014 is het aantal meer dan verdubbeld
(140.000). Let op: dit zijn niet allemaal meldingen waar de politie iets mee doet.
Een reden zou kunnen zijn dat veel inrichtingen zijn gesloten. De personen zijn meer naar de stad
getrokken, maar daar is veel minder controle dan in de inrichtingen.
VERWARD GEDRAG IN POLITIE REGISTRATIE
Beperkt aantal unieke personen
• geen concrete persoon / dubbeltellingen
• het zijn vaak recidivisten
Politieregistratie beschrijft slechts een deel van het vraagstuk
• geen strafbaar gedrag (andere code)
• er is onderrapportage
FORENSISCHIE PSYCHIATRIE
Discipline op grensvlak tussen psychiatrie en recht.
Twee hoofdactiviteiten:
1. adviseren aan de rechtbank over psychiatrisch zieke verdachten
2. behandelen en verplegen van deze patiënten binnen een justitiële context, d.w.z. met
rapportage aan de rechtbank of reclassering.
- Zo goed mogelijke behandeling op een veilige manier, maar er is altijd rapportage om
te laten weten of de persoon meewerkt of niet.
WVSR
Een vrouw van 37 werd ervan verdacht een poging te hebben gedaan haar twee kinderen te
vermoorden (Enschede 2009).
Artikel 289
Hij die opzettelijk en met voorbedachten rade een ander van het leven berooft, wordt, als
schuldig aan moord, gestraft met levenslange gevangenisstraf of tijdelijke van ten hoogste
dertig jaren.....
Artikel 45
1. Poging tot misdrijf is strafbaar, wanneer het voornemen van de dader zich door een begin
van uitvoering heeft geopenbaard.
2. Het maximum van de hoofdstraffen op het misdrijf gesteld wordt bij poging met een derde
verminderd.
De vrouw is naar het ziekenhuis gebracht. Op de langere termijn moet de vrouw onderzocht worden
en de juiste zorg krijgen. Er moet snel een afweging worden gemaakt tussen de ggz of het strafrecht.
,Bij verdenking van een onveilige situatie moet een zorgverlener/behandelaar melding doen bij Advies-
en Meldpunt Huiselijk geweld en Kindermishandeling (AMHK oftewel ‘Veilig Thuis’).
PLAATS IN STRAFRECHT
Als iemand vast blijft zitten (fase gerechtelijk vooronderzoek), wordt onder andere gekeken of iemand
detentiegeschikt is, of dat hij naar het PPC moet.
SCHULDUITSLUITINGSGROND
Ontoerekenbaarheid (art. 39 Sr.)
Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de psychische stoornis,
psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap niet kan worden toegerekend.
Een andere schulduitsluitingsgrond waar psychisch onderzoek van belang kan zijn, is psychische
overmacht.
PROCESBEKWAAMHEID
(art. 16 Sv)
1. Indien de verdachte aan een zodanige psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening
of verstandelijke handicap lijdt, dat hij niet in staat is de strekking van de tegen hem ingestelde
vervolging te begrijpen, schorst de rechter de vervolging, in welke stand zij zich ook bevindt.
2. Zodra van het herstel van den verdachte is gebleken, wordt de schorsing opgeheven.
GEDRAGSKUNDIGE RAPPORTAGE PRO JUSTITIA
Advies over:
1. Toerekenen;
- Als het om niet-toerekenen gaat, gaat het echt over een psychische
stoornis/psychoses.
- Er kan ook worden beoordeeld dat een delict iemand verminderd toegerekend wordt.
2. Risico recidive
3. Behandeladvies
4. Procesbekwaamheid
,MOGELIJKE STRAFFEN
Er is een combinatie van gevangenisstraf en TBS mogelijk.
Er zijn twee soorten TBS: met dwangverpleging en met voorwaarden. De voorwaarden zijn een soort
stok achter de deur. Iemand kan zich ergens anders laten behandelen, maar als hij zich niet aan de
voorwaarden houdt, wordt het alsnog omgezet in dwangverpleging.
FORENSISCH PSYCHIATRISCHE ZORG
28 verschillende forensische zorgtitels, 7 categorieën.
1. Zorg zonder strafoplegging (strafrechtelijk zorgmachtiging)
2. Tbs met dwangverpleging
3. Zorg als voorwaarde bij beslissing rechter of OM
4. Zorg in het kader van Forensische Psychiatrisch Toezicht
(samenwerkingsmodel gericht op de veilige uitstroom van tbs-gestelden)
5. Zorg in detentie, tijdens tenuitvoerlegging vrijheidsstraf of ISD-maatregel
6. Diagnostiek
7. Zorg zonder strafrechtelijke titel
Doel: herstel van de patiënt én de vermindering van de kans op recidive ten behoeve van de veiligheid
van de samenleving.
ZORG IN DETENTIE
1. Psycho-Medisch Overleg / Psycho-Medische Zorg (PMO/PMZ)
2. Extra Zorgvoorziening (EZV)
- Meer begeleiding.
3. Penitentiair Psychiatrisch Centrum (PPC)
- Hiervan zijn er vier in Nederland.
4. Inrichting Stelselmatige Daders (ISD)
,ISD
Inrichting Stelselmatige Daders
Doel: voorkomen dat veelpleger niet meer in crimineel gedrag vervalt; de samenleving overlast
besparen.
• Het gaat vaak om kleinere delicten als diefstal en waarvoor korte detenties worden opgelegd.
Iemand die dan buiten komt, gaat vaak gelijk weer een feit plegen.
Duur: maximaal twee jaar
Doelgroep: volwassenen die binnen vijf jaar > tien keer een proces-verbaal hebben gehad (ca. 1000
plaatsen)
Achtergrond: zeer groot deel van de ‘veelplegers’ is verslaafd, heeft problemen, zoals schulden,
psychische stoornissen of een verstandelijke beperking
Aanpak: individuele voorbereiding op terugkeer in de samenleving; een goede overdracht aan de
gemeente, die de nazorg coördineert
TBS
Terbeschikkingstelling
Tbs met dwangverpleging in 7 Forensisch Psychiatrische Centra (ca.1500 mensen zijn tbs-gesteld).
Doel:
1. de bescherming van de maatschappij,
2. de verzorging van de verpleegde waaronder aanbieden behandeling.
Duur: gemaximeerde tbs: maximaal 4 jaar; gewone tbs: gemiddeld ruim 7 jaar.
• Gemaximaliseerde tbs is voor bepaalde delicten, zoals stalking en bedreiging.
Doelgroep: plegers misdrijf, waar minimaal vier jaar gevangenisstraf op staat of van enkele specifiek
genoemde delicten (bijvoorbeeld bedreiging en stalking); ten tijde van het delict psychiatrische
stoornis.
PLAATSING IN INRICHTING VOOR JEUGDIGEN
(PIJ- maatregel / ‘jeugd-tbs’)
Duur: 3 jaar, maximaal 2 x 2 jaar verlengd
Doelgroep:
• jeugdige (< 18 (23) jaar) plegers misdrijf, waar minimaal vier jaar gevangenisstraf op staat of
van enkele specifiek genoemde delicten
- 23-jarigen zullen meestal niet een PIJ-maatregel opgelegd krijgen. Het ziet vooral op
jongeren onder de 18 jaar.
Doelen:
• de veiligheid van anderen dan wel de algemene veiligheid van personen of goederen het
opleggen van die maatregel eist
• de maatregel in het belang is van een zo gunstig mogelijke verdere ontwikkeling van de
verdachte
VERPLICHTE GEESTELIJKE GEZONDHEIDZORG 2020
• behandeling minder ingrijpend maken
• verplichte zorg ook buiten een instelling mogelijk
• de cliënt moet voldoende invloed hebben
• steeds aandacht voor de maatschappelijke participatie van de cliënt
• familieleden en andere directbetrokkenen meer betrokken
, • voorkómen van verplichte zorg en het kiezen voor minder dwang
Wet verplichte ggz: voor mensen met een psychiatrische stoornis.
Termen in de wet:
• Crisismaatregel (acuut tegen de wil opnemen)
• Zorgmachtiging (als de behandeling langer moet duren)
Wet zorg en dwang: voor mensen met een verstandelijke beperking en mensen met bv. dementie.
Termen in de wet:
• Inbewaringstelling (acuut tegen de wil opnemen)
• Rechterlijke machtiging (als de behandeling langer moet duren)
CONCLUSIE
Gestoord en gevaarlijk
• Strafrecht heeft een belangrijke rol in de veiligheid van de samenleving
• Wet verplichte ggz, Wet zorg en dwang
• Het blijft een balans tussen straffen en veiligheid, zorg
• Voorkomen recidive is het belangrijkste
LITERATUUR (H21 ook in week 6!)
Hoofdstuk 21 – Rechtsposities in de gedwongen zorg: een overzicht
In geval van verondersteld gevaar kan iemand met een stoornis worden opgesloten of medicatie
krijgen toegediend tegen diens wil in, zodat het recht op zelfbeschikking (autonomie) wordt ingeperkt.
• Dit kan via strafrecht en civiel recht.
Wet BOPZ = Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische ziekenhuizen. In 2020 vervangen door de
Wet Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg (WVGGZ).
Of een verondersteld gevaarlijk psychisch gestoorde via het straf of civiele recht naar gedwongen zorg
wordt geleid, is afhankelijk van drie grote verschillen in de gevaarscriteria behorend bij beide terreinen:
1. Strafrecht reageert slechts op een gepleegd strafbaar feit. Het civiele recht kan al worden
bewandeld indien het gevaar zich nog niet heeft verwezenlijkt, maar uit ander gevaarzettend
gedrag wordt afgeleid.
2. In het civiele recht is ‘gevaar voor zichzelf’ ook een kwalificatie voor gedwongen zorg. Voor
het strafrecht is dit niet relevant.
- Een poging tot zelfdoding is bijvoorbeeld niet strafbaar omdat er geen gevaar voor
anderen ontstaat.
- Strafrecht betreft het schade berokkenen aan anderen.
3. In het civiele recht moet het gevaar voortkomen uit de stoornis. In het strafrecht is het gevaar
gekoppeld aan het gepleegde strafbare feit, en straffen zijn niet gericht op herstel van een
stoornis, maar op het voorkomen van herhaling van delictgedrag.
Internationaal recht:
Met name het EVRM (art. 5) is van belang.
• Strafrechtelijke veroordeling valt onder rechtvaardigingsgrond a (op rechtmatige wijze
gedetineerd door bevoegde rechter).
• BOPZ gelegitimeerd door e (rechtmatige detentie ter voorkoming van…).
• Tbs gerechtvaardigd door zowel a als e.
In de Engelse tekst wordt gesproken over ‘persons of unsound mind’. In NL hebben we daar een
gevaarzettingscriterium aan gekoppeld, wat kan door de discretionaire ruimte van de rechter.
Ook de uitspraken van het EHRM zijn bindend.
WEEK 1 – ZORG, GEVAAR EN RECHT
Er zijn steeds meer meldingen van verwarde personen. Sinds 2014 is het aantal meer dan verdubbeld
(140.000). Let op: dit zijn niet allemaal meldingen waar de politie iets mee doet.
Een reden zou kunnen zijn dat veel inrichtingen zijn gesloten. De personen zijn meer naar de stad
getrokken, maar daar is veel minder controle dan in de inrichtingen.
VERWARD GEDRAG IN POLITIE REGISTRATIE
Beperkt aantal unieke personen
• geen concrete persoon / dubbeltellingen
• het zijn vaak recidivisten
Politieregistratie beschrijft slechts een deel van het vraagstuk
• geen strafbaar gedrag (andere code)
• er is onderrapportage
FORENSISCHIE PSYCHIATRIE
Discipline op grensvlak tussen psychiatrie en recht.
Twee hoofdactiviteiten:
1. adviseren aan de rechtbank over psychiatrisch zieke verdachten
2. behandelen en verplegen van deze patiënten binnen een justitiële context, d.w.z. met
rapportage aan de rechtbank of reclassering.
- Zo goed mogelijke behandeling op een veilige manier, maar er is altijd rapportage om
te laten weten of de persoon meewerkt of niet.
WVSR
Een vrouw van 37 werd ervan verdacht een poging te hebben gedaan haar twee kinderen te
vermoorden (Enschede 2009).
Artikel 289
Hij die opzettelijk en met voorbedachten rade een ander van het leven berooft, wordt, als
schuldig aan moord, gestraft met levenslange gevangenisstraf of tijdelijke van ten hoogste
dertig jaren.....
Artikel 45
1. Poging tot misdrijf is strafbaar, wanneer het voornemen van de dader zich door een begin
van uitvoering heeft geopenbaard.
2. Het maximum van de hoofdstraffen op het misdrijf gesteld wordt bij poging met een derde
verminderd.
De vrouw is naar het ziekenhuis gebracht. Op de langere termijn moet de vrouw onderzocht worden
en de juiste zorg krijgen. Er moet snel een afweging worden gemaakt tussen de ggz of het strafrecht.
,Bij verdenking van een onveilige situatie moet een zorgverlener/behandelaar melding doen bij Advies-
en Meldpunt Huiselijk geweld en Kindermishandeling (AMHK oftewel ‘Veilig Thuis’).
PLAATS IN STRAFRECHT
Als iemand vast blijft zitten (fase gerechtelijk vooronderzoek), wordt onder andere gekeken of iemand
detentiegeschikt is, of dat hij naar het PPC moet.
SCHULDUITSLUITINGSGROND
Ontoerekenbaarheid (art. 39 Sr.)
Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de psychische stoornis,
psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap niet kan worden toegerekend.
Een andere schulduitsluitingsgrond waar psychisch onderzoek van belang kan zijn, is psychische
overmacht.
PROCESBEKWAAMHEID
(art. 16 Sv)
1. Indien de verdachte aan een zodanige psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening
of verstandelijke handicap lijdt, dat hij niet in staat is de strekking van de tegen hem ingestelde
vervolging te begrijpen, schorst de rechter de vervolging, in welke stand zij zich ook bevindt.
2. Zodra van het herstel van den verdachte is gebleken, wordt de schorsing opgeheven.
GEDRAGSKUNDIGE RAPPORTAGE PRO JUSTITIA
Advies over:
1. Toerekenen;
- Als het om niet-toerekenen gaat, gaat het echt over een psychische
stoornis/psychoses.
- Er kan ook worden beoordeeld dat een delict iemand verminderd toegerekend wordt.
2. Risico recidive
3. Behandeladvies
4. Procesbekwaamheid
,MOGELIJKE STRAFFEN
Er is een combinatie van gevangenisstraf en TBS mogelijk.
Er zijn twee soorten TBS: met dwangverpleging en met voorwaarden. De voorwaarden zijn een soort
stok achter de deur. Iemand kan zich ergens anders laten behandelen, maar als hij zich niet aan de
voorwaarden houdt, wordt het alsnog omgezet in dwangverpleging.
FORENSISCH PSYCHIATRISCHE ZORG
28 verschillende forensische zorgtitels, 7 categorieën.
1. Zorg zonder strafoplegging (strafrechtelijk zorgmachtiging)
2. Tbs met dwangverpleging
3. Zorg als voorwaarde bij beslissing rechter of OM
4. Zorg in het kader van Forensische Psychiatrisch Toezicht
(samenwerkingsmodel gericht op de veilige uitstroom van tbs-gestelden)
5. Zorg in detentie, tijdens tenuitvoerlegging vrijheidsstraf of ISD-maatregel
6. Diagnostiek
7. Zorg zonder strafrechtelijke titel
Doel: herstel van de patiënt én de vermindering van de kans op recidive ten behoeve van de veiligheid
van de samenleving.
ZORG IN DETENTIE
1. Psycho-Medisch Overleg / Psycho-Medische Zorg (PMO/PMZ)
2. Extra Zorgvoorziening (EZV)
- Meer begeleiding.
3. Penitentiair Psychiatrisch Centrum (PPC)
- Hiervan zijn er vier in Nederland.
4. Inrichting Stelselmatige Daders (ISD)
,ISD
Inrichting Stelselmatige Daders
Doel: voorkomen dat veelpleger niet meer in crimineel gedrag vervalt; de samenleving overlast
besparen.
• Het gaat vaak om kleinere delicten als diefstal en waarvoor korte detenties worden opgelegd.
Iemand die dan buiten komt, gaat vaak gelijk weer een feit plegen.
Duur: maximaal twee jaar
Doelgroep: volwassenen die binnen vijf jaar > tien keer een proces-verbaal hebben gehad (ca. 1000
plaatsen)
Achtergrond: zeer groot deel van de ‘veelplegers’ is verslaafd, heeft problemen, zoals schulden,
psychische stoornissen of een verstandelijke beperking
Aanpak: individuele voorbereiding op terugkeer in de samenleving; een goede overdracht aan de
gemeente, die de nazorg coördineert
TBS
Terbeschikkingstelling
Tbs met dwangverpleging in 7 Forensisch Psychiatrische Centra (ca.1500 mensen zijn tbs-gesteld).
Doel:
1. de bescherming van de maatschappij,
2. de verzorging van de verpleegde waaronder aanbieden behandeling.
Duur: gemaximeerde tbs: maximaal 4 jaar; gewone tbs: gemiddeld ruim 7 jaar.
• Gemaximaliseerde tbs is voor bepaalde delicten, zoals stalking en bedreiging.
Doelgroep: plegers misdrijf, waar minimaal vier jaar gevangenisstraf op staat of van enkele specifiek
genoemde delicten (bijvoorbeeld bedreiging en stalking); ten tijde van het delict psychiatrische
stoornis.
PLAATSING IN INRICHTING VOOR JEUGDIGEN
(PIJ- maatregel / ‘jeugd-tbs’)
Duur: 3 jaar, maximaal 2 x 2 jaar verlengd
Doelgroep:
• jeugdige (< 18 (23) jaar) plegers misdrijf, waar minimaal vier jaar gevangenisstraf op staat of
van enkele specifiek genoemde delicten
- 23-jarigen zullen meestal niet een PIJ-maatregel opgelegd krijgen. Het ziet vooral op
jongeren onder de 18 jaar.
Doelen:
• de veiligheid van anderen dan wel de algemene veiligheid van personen of goederen het
opleggen van die maatregel eist
• de maatregel in het belang is van een zo gunstig mogelijke verdere ontwikkeling van de
verdachte
VERPLICHTE GEESTELIJKE GEZONDHEIDZORG 2020
• behandeling minder ingrijpend maken
• verplichte zorg ook buiten een instelling mogelijk
• de cliënt moet voldoende invloed hebben
• steeds aandacht voor de maatschappelijke participatie van de cliënt
• familieleden en andere directbetrokkenen meer betrokken
, • voorkómen van verplichte zorg en het kiezen voor minder dwang
Wet verplichte ggz: voor mensen met een psychiatrische stoornis.
Termen in de wet:
• Crisismaatregel (acuut tegen de wil opnemen)
• Zorgmachtiging (als de behandeling langer moet duren)
Wet zorg en dwang: voor mensen met een verstandelijke beperking en mensen met bv. dementie.
Termen in de wet:
• Inbewaringstelling (acuut tegen de wil opnemen)
• Rechterlijke machtiging (als de behandeling langer moet duren)
CONCLUSIE
Gestoord en gevaarlijk
• Strafrecht heeft een belangrijke rol in de veiligheid van de samenleving
• Wet verplichte ggz, Wet zorg en dwang
• Het blijft een balans tussen straffen en veiligheid, zorg
• Voorkomen recidive is het belangrijkste
LITERATUUR (H21 ook in week 6!)
Hoofdstuk 21 – Rechtsposities in de gedwongen zorg: een overzicht
In geval van verondersteld gevaar kan iemand met een stoornis worden opgesloten of medicatie
krijgen toegediend tegen diens wil in, zodat het recht op zelfbeschikking (autonomie) wordt ingeperkt.
• Dit kan via strafrecht en civiel recht.
Wet BOPZ = Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische ziekenhuizen. In 2020 vervangen door de
Wet Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg (WVGGZ).
Of een verondersteld gevaarlijk psychisch gestoorde via het straf of civiele recht naar gedwongen zorg
wordt geleid, is afhankelijk van drie grote verschillen in de gevaarscriteria behorend bij beide terreinen:
1. Strafrecht reageert slechts op een gepleegd strafbaar feit. Het civiele recht kan al worden
bewandeld indien het gevaar zich nog niet heeft verwezenlijkt, maar uit ander gevaarzettend
gedrag wordt afgeleid.
2. In het civiele recht is ‘gevaar voor zichzelf’ ook een kwalificatie voor gedwongen zorg. Voor
het strafrecht is dit niet relevant.
- Een poging tot zelfdoding is bijvoorbeeld niet strafbaar omdat er geen gevaar voor
anderen ontstaat.
- Strafrecht betreft het schade berokkenen aan anderen.
3. In het civiele recht moet het gevaar voortkomen uit de stoornis. In het strafrecht is het gevaar
gekoppeld aan het gepleegde strafbare feit, en straffen zijn niet gericht op herstel van een
stoornis, maar op het voorkomen van herhaling van delictgedrag.
Internationaal recht:
Met name het EVRM (art. 5) is van belang.
• Strafrechtelijke veroordeling valt onder rechtvaardigingsgrond a (op rechtmatige wijze
gedetineerd door bevoegde rechter).
• BOPZ gelegitimeerd door e (rechtmatige detentie ter voorkoming van…).
• Tbs gerechtvaardigd door zowel a als e.
In de Engelse tekst wordt gesproken over ‘persons of unsound mind’. In NL hebben we daar een
gevaarzettingscriterium aan gekoppeld, wat kan door de discretionaire ruimte van de rechter.
Ook de uitspraken van het EHRM zijn bindend.
