Thema 1
Inleiding in gezondheidspsychologie
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie is gezondheid een toestand van volledig
lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden en niet alleen de afwezigheid van ziekte
of andere lichamelijke gebreken. Deze definitie is eigenlijk een definitie van optimale
gezondheid. Hieruit blijkt dat gezondheid een variabele is: in bepaalde mate kunnen
mensen hun gezondheid ervaren. Sarafino spreekt over het illness-wellnesscontinuüm
en beschouwt gezondheid als een positieve status van fysiek, mentaal en sociaal
welzijn dat door de tijd heen fluctueert.
Gezondheidspsychologie is het bevorderen en handhaven van de gezondheid en op het
voorkomen, behandelen en verlichten van ziekte. Daarnaast worden
gezondheidsproblemen nagestreefd door factoren in kaart te brengen die bijdragen aan
analyse en verbetering van de kwaliteitszorg.
Lange tijd werd gezondheid gezien als de afwezigheid van ziekte. Ziekte werd opgevat
als een lichamelijk probleem dat zich uit in symptomen; meetbare en merkbare
tekenen dat er iets mis is met het lichaam. De scheidslijn tussen ziek en gezond was vrij
scherp.
De klassieke visie op gezondheid komt uit het biomedisch model.
Ziekte wordt als de grootste reden van verstoring van lichamelijke processen gezien.
Gezondheid is simpelweg de afwezigheid van lichamelijke ziekte. Psychologische of
sociale factoren worden gezien als een gevolg (geen oorzaak) en spelen nauwelijks een
rol.
Illness/wellness continuum van safarino waarin gezondheid fluctueert
Het biopsychosociaal model is een modernere visie.
Er wordt vanuit gegaan dat gezondheid niet alleen door biologische factoren wordt
bepaald, maar ook door psychologische (stress/gedrag) en sociale factoren
(omgeving/cultuur). Ziekte is niet alleen een lichamelijk probleem, maar ontstaat uit het
,samenspel van lichaam, geest en omgeving. Behandeling vraagt dus om meer dan
medicijnen, dus ook om leefstijl, emoties en sociale steun.
Gezondheid en ziekte in geschiedenis
Oudheid
Ziekte werd vaak verklaard door goden/kwade geesten. Er waren ook filosofen die
ziekte zagen als een natuurlijk verschijnsel volgens de humoraaltheorie: ziekte door
disbalans in 4 lichaamssappen (bloed, slijm, gele & zwarte gal).
Gezondheid = balans.
Middeleeuwen
Religie overheerste en ziekte werd gezien als straf van God of gevolg van zonden.
Genezing werd via gebed, biecht of rituelen gezocht. De kerk bepaalde hoe er naar
gezondheid werd gekeken, waardoor wetenschappelijke kennis minder belangrijk was
dan religieuze verklaringen.
Renaissance en vroege nieuwe tijd
Door ontdekkingen in anatomie en fysiologie werd het lichaam beter begrepen. Ziekte
werd meer gezien als een fysiek probleem dat onderzocht kon worden.
Dit leidde tot het begin van de biomedische benadering: ziekte als afwijking in het
lichaam, los van bovennatuurlijke verklaringen.
19e en 20e eeuw
Met de ontdekking van bacteriën en virussen kreeg het biomedisch model vorm.
Ziekte = een lichamelijke afwijking veroorzaakt door specifieke biologische factoren.
Gezondheid werd gezien als de afwezigheid van ziekte.
Psychologische factoren & sociale kregen nauwelijks aandacht.
20e eeuw tot nu
In de 2e helft van de 20e eeuw bleek het biomedisch model te beperkt.
Het biopsychosociaal model ontstond waarbij naar biologische, psychologische &
sociale factoren werd gekeken.
Gezondheid werd vaker opgevat als een continuüm waarbij iemand tussen gezond en
ziek in kan zitten.
Belangrijkste ziektematen
Ziektes worden gebruikt om gezondheid en ziekte in een populatie meetbaar te maken.
Deze maten geven inzicht in hoeveel mensen ziek zijn, hoe vaak een ziekte voorkomt en
hoe ziekte ontstaat.
Er zijn drie belangrijke begrippen:
,Morbiditeit
Is de ziektelast of het aantal mensen met een ziekte in een bepaalde populatie.
Dit kan lichamelijk of psychische ziekte zijn.
Het geeft een beeld van hoe vaak een ziekte voorkomt in een groep.
VB: aantal mensen in NL met een depressie.
Prevalentie
Is het totaal aantal ziektegevallen in een populatie op een bepaald moment of
gedurende een periode.
2 vormen:
• puntprevalentie: aantal zieke mensen op specifiek moment
• periodeprevalentie: aantal zieke mensen gedurende een bepaalde periode
BV: de jaarprevalentie is 10% van de bevolking heeft in een bepaald jaar
migraine gehad.
Incidentie
Is het aantal nieuwe ziektegevallen in een populatie gedurende een bepaalde periode.
Het is belangrijk om te zien hoe snel een ziekte ontstaat of verspreidt.
Voorbeeld: als in 2023 er 500 nieuwe gevallen van diabetes bij zijn gekomen, is dat de
incidentie van dat jaar.
Belang van psychologie bij ziekte en gezondheid
Tegenwoordig wordt erkend dat gedrag, emoties, gedachten en sociale
omstandigheden ook grote invloed hebben op gezondheid en herstel en niet alleen
biologische factoren.
Chronische aandoeningen
Steeds meer mensen hebben chronische ziekten zoals diabetes of kanker.
Deze ziekten kunnen vaak niet volledig genezen, maar wel beïnvloed worden door
gedrag (voeding/beweging).
Psychologen kunnen bijdragen aan het beter begrijpen van hun ziekte en het leren
omgaan met psychologische belasting (stress, angst, depressie).
, Kosten van de gezondheidszorg
Chronische ziekten kunnen enorme zorgkosten veroorzaken.
Psychologische interventies zoals gedragsverandering kunnen bijdragen aan
kostenbesparing doordat ze ziekten helpen voorkomen of verergering verminderen.
Lifestyle en gedrag
Veel ziekten hangen samen met gedrag.
Psychologen onderzoeken hoe gedrag verandert en ontwikkelen interventies om
gezonde keuzes te bevorderen.
Persoonlijkheid en ziekte
Persoonlijkheidskenmerken beïnvloeden de kans op ziekte en de manier waarop
iemand ermee omgaat. Bij mensen met type A persoonlijkheid (competitief) is er een
hogere kans op hart- en vaatziekten. Optimisme en veerkracht helpen juist bij beter
herstel. Psychologie helpt inzicht te geven in de verbanden en kan interventies
ontwikkelen die hierop inspelen.
Verwante wetenschappen van gezondheidspsychologie
Gezondheidspsychologie is een onderdeel van verschillende wetenschappen en
verschilt van meerdere vakgebieden.
Psychosomatische geneeskunde
Richt zich op de samenhang tussen lichaam en geest. Onderzoekt hoe psychische
factoren (stress) lichamelijke klachten kunnen veroorzaken of verergeren. Verschil met
gezondheidspsychologie: ligt sterker in de medische hoek en kijkt vooral naar
oorzakelijke verbanden tussen psyche en lichamelijke klachten.
Gezondheidspsychologie kijkt breder naar gedrag en gezondheid.
Inleiding in gezondheidspsychologie
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie is gezondheid een toestand van volledig
lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden en niet alleen de afwezigheid van ziekte
of andere lichamelijke gebreken. Deze definitie is eigenlijk een definitie van optimale
gezondheid. Hieruit blijkt dat gezondheid een variabele is: in bepaalde mate kunnen
mensen hun gezondheid ervaren. Sarafino spreekt over het illness-wellnesscontinuüm
en beschouwt gezondheid als een positieve status van fysiek, mentaal en sociaal
welzijn dat door de tijd heen fluctueert.
Gezondheidspsychologie is het bevorderen en handhaven van de gezondheid en op het
voorkomen, behandelen en verlichten van ziekte. Daarnaast worden
gezondheidsproblemen nagestreefd door factoren in kaart te brengen die bijdragen aan
analyse en verbetering van de kwaliteitszorg.
Lange tijd werd gezondheid gezien als de afwezigheid van ziekte. Ziekte werd opgevat
als een lichamelijk probleem dat zich uit in symptomen; meetbare en merkbare
tekenen dat er iets mis is met het lichaam. De scheidslijn tussen ziek en gezond was vrij
scherp.
De klassieke visie op gezondheid komt uit het biomedisch model.
Ziekte wordt als de grootste reden van verstoring van lichamelijke processen gezien.
Gezondheid is simpelweg de afwezigheid van lichamelijke ziekte. Psychologische of
sociale factoren worden gezien als een gevolg (geen oorzaak) en spelen nauwelijks een
rol.
Illness/wellness continuum van safarino waarin gezondheid fluctueert
Het biopsychosociaal model is een modernere visie.
Er wordt vanuit gegaan dat gezondheid niet alleen door biologische factoren wordt
bepaald, maar ook door psychologische (stress/gedrag) en sociale factoren
(omgeving/cultuur). Ziekte is niet alleen een lichamelijk probleem, maar ontstaat uit het
,samenspel van lichaam, geest en omgeving. Behandeling vraagt dus om meer dan
medicijnen, dus ook om leefstijl, emoties en sociale steun.
Gezondheid en ziekte in geschiedenis
Oudheid
Ziekte werd vaak verklaard door goden/kwade geesten. Er waren ook filosofen die
ziekte zagen als een natuurlijk verschijnsel volgens de humoraaltheorie: ziekte door
disbalans in 4 lichaamssappen (bloed, slijm, gele & zwarte gal).
Gezondheid = balans.
Middeleeuwen
Religie overheerste en ziekte werd gezien als straf van God of gevolg van zonden.
Genezing werd via gebed, biecht of rituelen gezocht. De kerk bepaalde hoe er naar
gezondheid werd gekeken, waardoor wetenschappelijke kennis minder belangrijk was
dan religieuze verklaringen.
Renaissance en vroege nieuwe tijd
Door ontdekkingen in anatomie en fysiologie werd het lichaam beter begrepen. Ziekte
werd meer gezien als een fysiek probleem dat onderzocht kon worden.
Dit leidde tot het begin van de biomedische benadering: ziekte als afwijking in het
lichaam, los van bovennatuurlijke verklaringen.
19e en 20e eeuw
Met de ontdekking van bacteriën en virussen kreeg het biomedisch model vorm.
Ziekte = een lichamelijke afwijking veroorzaakt door specifieke biologische factoren.
Gezondheid werd gezien als de afwezigheid van ziekte.
Psychologische factoren & sociale kregen nauwelijks aandacht.
20e eeuw tot nu
In de 2e helft van de 20e eeuw bleek het biomedisch model te beperkt.
Het biopsychosociaal model ontstond waarbij naar biologische, psychologische &
sociale factoren werd gekeken.
Gezondheid werd vaker opgevat als een continuüm waarbij iemand tussen gezond en
ziek in kan zitten.
Belangrijkste ziektematen
Ziektes worden gebruikt om gezondheid en ziekte in een populatie meetbaar te maken.
Deze maten geven inzicht in hoeveel mensen ziek zijn, hoe vaak een ziekte voorkomt en
hoe ziekte ontstaat.
Er zijn drie belangrijke begrippen:
,Morbiditeit
Is de ziektelast of het aantal mensen met een ziekte in een bepaalde populatie.
Dit kan lichamelijk of psychische ziekte zijn.
Het geeft een beeld van hoe vaak een ziekte voorkomt in een groep.
VB: aantal mensen in NL met een depressie.
Prevalentie
Is het totaal aantal ziektegevallen in een populatie op een bepaald moment of
gedurende een periode.
2 vormen:
• puntprevalentie: aantal zieke mensen op specifiek moment
• periodeprevalentie: aantal zieke mensen gedurende een bepaalde periode
BV: de jaarprevalentie is 10% van de bevolking heeft in een bepaald jaar
migraine gehad.
Incidentie
Is het aantal nieuwe ziektegevallen in een populatie gedurende een bepaalde periode.
Het is belangrijk om te zien hoe snel een ziekte ontstaat of verspreidt.
Voorbeeld: als in 2023 er 500 nieuwe gevallen van diabetes bij zijn gekomen, is dat de
incidentie van dat jaar.
Belang van psychologie bij ziekte en gezondheid
Tegenwoordig wordt erkend dat gedrag, emoties, gedachten en sociale
omstandigheden ook grote invloed hebben op gezondheid en herstel en niet alleen
biologische factoren.
Chronische aandoeningen
Steeds meer mensen hebben chronische ziekten zoals diabetes of kanker.
Deze ziekten kunnen vaak niet volledig genezen, maar wel beïnvloed worden door
gedrag (voeding/beweging).
Psychologen kunnen bijdragen aan het beter begrijpen van hun ziekte en het leren
omgaan met psychologische belasting (stress, angst, depressie).
, Kosten van de gezondheidszorg
Chronische ziekten kunnen enorme zorgkosten veroorzaken.
Psychologische interventies zoals gedragsverandering kunnen bijdragen aan
kostenbesparing doordat ze ziekten helpen voorkomen of verergering verminderen.
Lifestyle en gedrag
Veel ziekten hangen samen met gedrag.
Psychologen onderzoeken hoe gedrag verandert en ontwikkelen interventies om
gezonde keuzes te bevorderen.
Persoonlijkheid en ziekte
Persoonlijkheidskenmerken beïnvloeden de kans op ziekte en de manier waarop
iemand ermee omgaat. Bij mensen met type A persoonlijkheid (competitief) is er een
hogere kans op hart- en vaatziekten. Optimisme en veerkracht helpen juist bij beter
herstel. Psychologie helpt inzicht te geven in de verbanden en kan interventies
ontwikkelen die hierop inspelen.
Verwante wetenschappen van gezondheidspsychologie
Gezondheidspsychologie is een onderdeel van verschillende wetenschappen en
verschilt van meerdere vakgebieden.
Psychosomatische geneeskunde
Richt zich op de samenhang tussen lichaam en geest. Onderzoekt hoe psychische
factoren (stress) lichamelijke klachten kunnen veroorzaken of verergeren. Verschil met
gezondheidspsychologie: ligt sterker in de medische hoek en kijkt vooral naar
oorzakelijke verbanden tussen psyche en lichamelijke klachten.
Gezondheidspsychologie kijkt breder naar gedrag en gezondheid.
