Les 1;
Overheidsingrijpen
Bij overheidsfinanciën gaat het om de uitgaven, de inkomsten en de schuldpolitiek van de
overheid. Voor het ordenen van de samenleving en het realiseren van politieke doelen zijn
(financiële) middelen nodig. In Nederland bedragen de uitgaven van de overheid ongeveer
de helft van de omvang van de economie.
Veelal worden als we spreken over overheidsfinanciën drie functies onderscheiden:
• de stabilisatiefunctie; en taak van de overheid om de economie te stabiliseren
door de conjunctuurgolven (pieken en dalen) af te vlakken en te streven naar
duurzame, evenwichtige economische groei.
• de allocatiefunctie; het bij elkaar brengen van vraag en aanbod van (tijdelijke)
arbeid door uitzendbureaus.
• de verdelingsfunctie; het streven om de inkomens en welvaart in een land
"rechtvaardig" te verdelen, door middel van belastingen.
Daarbij gaat het respectievelijk over het stimuleren of juist dempen van de economische
bedrijvigheid, het sturen van de samenstelling van de nationale productie en het
uitoefenen van invloed op de inkomensverdeling. De overheid heeft echter – gelukkig –
geen onbeperkte macht en gelden er beperkingen voor wat de overheid op financieel
gebied mag doen. Doordat de manier waarop de overheid van haar bevoegdheden gebruik
mag maken met de nodige waarborgen is omgeven, zijn burgers beschermd tegen
machtsmisbruik en willekeur.
De collectieve sector
De collectieve sector van de economie omvat alle instellingen met activiteiten die
grotendeels collectief worden bekostigd: de centrale overheid, de organisaties die de
sociale verzekeringen uitvoeren, de decentrale overheden, de gesubsidieerde
onderwijsinstellingen en de instellingen in de zorgsector. De omvang van de collectieve
sector kan worden gemeten door de gezamenlijke uitgaven van al deze instellingen uit te
drukken als percentage van het bruto binnenlands product. Helemaal volledig is dit niet.
Dit komt door het bestaan van overheidsbedrijven, belastinguitgaven, regelgeving,
garanties en instituties.
Bruto binnenlands product; totale geldwaarde van alle geproduceerde goederen en
diensten binnen de landsgrenzen van een land in een bepaalde periode.
1
,Planning en besluitvorming
Op zich kan een land zelf een keuze maken of het meer of minder geld uitgeeft dan er
binnen komt door bijvoorbeeld belastingheffing. Maar als er meer wordt uitgegeven dan
er binnen komt, moet er wel geld geleend worden op de kapitaalmarkt. En dat zal alleen
lukken als geldverstrekkers er van uit kunnen gaan dat ze de leningen krijgen terugbetaald.
Met andere woorden, overheidstekorten kunnen niet tot in het oneindige worden
gefinancierd.
Nederland maakt deel uit van de Europese Unie, maar ook van de eurozone, een groep
van 19 landen binnen de EU die dezelfde munteenheid hebben. Om te voorkomen dat een
land zo veel geld leent dat dit gevolgen heeft voor de waarde van de euro ten opzichte van
andere valuta in de wereld zijn er afspraken gemaakt tussen de landen met betrekking tot
de maximale tekorten die er mogen zijn op de begroting.
Les 2;
Begrotingssaldo
Binnen overheidsfinanciën zijn de begrippen begrotingssaldo en overheidsschuld nauw
met elkaar verbonden. Als de overheid meer geld uitgeeft dan haar totale inkomsten
bedragen, ontstaat een tekort op de begroting. Het saldo, de inkomsten minus de
uitgaven, wordt dan negatief. Dit heeft ook zijn weerslag op de overheidsschuld. Deze
wordt bij een negatief begrotingssaldo groter, aangezien het negatieve saldo zal moeten
worden gedekt door, bijvoorbeeld, een lening. Omgekeerd wordt de overheidsschuld
kleiner als er sprake is van een positief begrotingssaldo. Nederland heeft momenteel een
netto schuld van zo’n 35% van het bruto binnenlands product.
Begroting
Net als bij een onderneming bestaat de begroting van een overheidsinstantie uit een
opstelling van de voorziene uitgaven en een raming van de verwachte inkomsten. De
toelichting op de begroting hoort een beeld te geven van de prestaties die de overheid
levert, in ruil voor de afdracht van de belastingbetalers. Een begroting heeft betrekking op
één jaar. Door aan de begroting meerjarenramingen toe te voegen, wordt de kans op
kortzichtige besluitvorming kleiner.
2
, Les 3;
Sociale zekerheid
Sociale zekerheid bestaat uit meerdere pijlers. Er zijn sociale verzekeringen zoals de AOW
die gelden die in Nederland alle mensen die in Nederland wonen. Deze verzekeringen
worden de volksverzekeringen genoemd. Er zijn ook verzekeringen zoals de WW en de WIA
die alleen gelden voor werknemers. De financiering van het sociale zekerheidstelsel is
voor een heel groot deel gebaseerd op verzekeringspremies. Maar niet alles. Sociale
voorzieningen zoals de uitkeringen in het kader van de Participatiewet of de
kinderbijslag worden gefinancierd uit de belastingopbrengsten.
Gezondheidszorg
De kosten van de gezondheidszorg stijgen al jaren. Dat is enerzijds het gevolg van een
steeds ouder wordende bevolking, anderzijds het gevolg van toenemende techniek.
Financiering van de gezondheidszorg is grotendeels een kwestie van verzekeren. Maar de
invloed van de overheid op de kosten en financiering is erg groot. Dat heeft te maken met
voorschriften over wat er minimaal in het basispakket voor de zorgverzekering moet
komen, wat de maximale prijzen zijn voor medicijnen, maar ook met de wijze waarop de
overheid de gezondheidszorg heeft gereguleerd.
Les 4;
Het belastingstelsel
Zo'n 98% van de overheidsuitgaven wordt vanaf 2020 gefinancierd met de opbrengst van
belastingen en sociale premies. In voorgaande jaren waren er ook gasopbrengsten die
substantiële bijdrage leverde aan de rijksbegroting, maar deze inkomsten zijn de
afgelopen jaren al sterk afgebouwd. Een belasting is een onvrijwillige betaling aan de
overheid, waar geen rechtstreekse individuele prestatie van de kant van de overheid
tegenover staat. In Nederland worden verschillende soorten belasting onderscheiden. Zo
kennen we onder andere de loon- en inkomstenbelasting en de omzetbelasting (samen
goed voor 40% van de totale opbrengst van de rijksbelastingen), de
vennootschapsbelasting en de provinciale en gemeentelijke belastingen. De premies
voor de sociale verzekeringen lijken veel op belastingen over het (loon)inkomen.
Draagkrachtbeginsel; burgers naar hun financiële vermogen moeten bijdragen aan de
collectieve voorzieningen. Hogere inkomens betalen procentueel meer belasting dan
lagere inkomens.
3
Overheidsingrijpen
Bij overheidsfinanciën gaat het om de uitgaven, de inkomsten en de schuldpolitiek van de
overheid. Voor het ordenen van de samenleving en het realiseren van politieke doelen zijn
(financiële) middelen nodig. In Nederland bedragen de uitgaven van de overheid ongeveer
de helft van de omvang van de economie.
Veelal worden als we spreken over overheidsfinanciën drie functies onderscheiden:
• de stabilisatiefunctie; en taak van de overheid om de economie te stabiliseren
door de conjunctuurgolven (pieken en dalen) af te vlakken en te streven naar
duurzame, evenwichtige economische groei.
• de allocatiefunctie; het bij elkaar brengen van vraag en aanbod van (tijdelijke)
arbeid door uitzendbureaus.
• de verdelingsfunctie; het streven om de inkomens en welvaart in een land
"rechtvaardig" te verdelen, door middel van belastingen.
Daarbij gaat het respectievelijk over het stimuleren of juist dempen van de economische
bedrijvigheid, het sturen van de samenstelling van de nationale productie en het
uitoefenen van invloed op de inkomensverdeling. De overheid heeft echter – gelukkig –
geen onbeperkte macht en gelden er beperkingen voor wat de overheid op financieel
gebied mag doen. Doordat de manier waarop de overheid van haar bevoegdheden gebruik
mag maken met de nodige waarborgen is omgeven, zijn burgers beschermd tegen
machtsmisbruik en willekeur.
De collectieve sector
De collectieve sector van de economie omvat alle instellingen met activiteiten die
grotendeels collectief worden bekostigd: de centrale overheid, de organisaties die de
sociale verzekeringen uitvoeren, de decentrale overheden, de gesubsidieerde
onderwijsinstellingen en de instellingen in de zorgsector. De omvang van de collectieve
sector kan worden gemeten door de gezamenlijke uitgaven van al deze instellingen uit te
drukken als percentage van het bruto binnenlands product. Helemaal volledig is dit niet.
Dit komt door het bestaan van overheidsbedrijven, belastinguitgaven, regelgeving,
garanties en instituties.
Bruto binnenlands product; totale geldwaarde van alle geproduceerde goederen en
diensten binnen de landsgrenzen van een land in een bepaalde periode.
1
,Planning en besluitvorming
Op zich kan een land zelf een keuze maken of het meer of minder geld uitgeeft dan er
binnen komt door bijvoorbeeld belastingheffing. Maar als er meer wordt uitgegeven dan
er binnen komt, moet er wel geld geleend worden op de kapitaalmarkt. En dat zal alleen
lukken als geldverstrekkers er van uit kunnen gaan dat ze de leningen krijgen terugbetaald.
Met andere woorden, overheidstekorten kunnen niet tot in het oneindige worden
gefinancierd.
Nederland maakt deel uit van de Europese Unie, maar ook van de eurozone, een groep
van 19 landen binnen de EU die dezelfde munteenheid hebben. Om te voorkomen dat een
land zo veel geld leent dat dit gevolgen heeft voor de waarde van de euro ten opzichte van
andere valuta in de wereld zijn er afspraken gemaakt tussen de landen met betrekking tot
de maximale tekorten die er mogen zijn op de begroting.
Les 2;
Begrotingssaldo
Binnen overheidsfinanciën zijn de begrippen begrotingssaldo en overheidsschuld nauw
met elkaar verbonden. Als de overheid meer geld uitgeeft dan haar totale inkomsten
bedragen, ontstaat een tekort op de begroting. Het saldo, de inkomsten minus de
uitgaven, wordt dan negatief. Dit heeft ook zijn weerslag op de overheidsschuld. Deze
wordt bij een negatief begrotingssaldo groter, aangezien het negatieve saldo zal moeten
worden gedekt door, bijvoorbeeld, een lening. Omgekeerd wordt de overheidsschuld
kleiner als er sprake is van een positief begrotingssaldo. Nederland heeft momenteel een
netto schuld van zo’n 35% van het bruto binnenlands product.
Begroting
Net als bij een onderneming bestaat de begroting van een overheidsinstantie uit een
opstelling van de voorziene uitgaven en een raming van de verwachte inkomsten. De
toelichting op de begroting hoort een beeld te geven van de prestaties die de overheid
levert, in ruil voor de afdracht van de belastingbetalers. Een begroting heeft betrekking op
één jaar. Door aan de begroting meerjarenramingen toe te voegen, wordt de kans op
kortzichtige besluitvorming kleiner.
2
, Les 3;
Sociale zekerheid
Sociale zekerheid bestaat uit meerdere pijlers. Er zijn sociale verzekeringen zoals de AOW
die gelden die in Nederland alle mensen die in Nederland wonen. Deze verzekeringen
worden de volksverzekeringen genoemd. Er zijn ook verzekeringen zoals de WW en de WIA
die alleen gelden voor werknemers. De financiering van het sociale zekerheidstelsel is
voor een heel groot deel gebaseerd op verzekeringspremies. Maar niet alles. Sociale
voorzieningen zoals de uitkeringen in het kader van de Participatiewet of de
kinderbijslag worden gefinancierd uit de belastingopbrengsten.
Gezondheidszorg
De kosten van de gezondheidszorg stijgen al jaren. Dat is enerzijds het gevolg van een
steeds ouder wordende bevolking, anderzijds het gevolg van toenemende techniek.
Financiering van de gezondheidszorg is grotendeels een kwestie van verzekeren. Maar de
invloed van de overheid op de kosten en financiering is erg groot. Dat heeft te maken met
voorschriften over wat er minimaal in het basispakket voor de zorgverzekering moet
komen, wat de maximale prijzen zijn voor medicijnen, maar ook met de wijze waarop de
overheid de gezondheidszorg heeft gereguleerd.
Les 4;
Het belastingstelsel
Zo'n 98% van de overheidsuitgaven wordt vanaf 2020 gefinancierd met de opbrengst van
belastingen en sociale premies. In voorgaande jaren waren er ook gasopbrengsten die
substantiële bijdrage leverde aan de rijksbegroting, maar deze inkomsten zijn de
afgelopen jaren al sterk afgebouwd. Een belasting is een onvrijwillige betaling aan de
overheid, waar geen rechtstreekse individuele prestatie van de kant van de overheid
tegenover staat. In Nederland worden verschillende soorten belasting onderscheiden. Zo
kennen we onder andere de loon- en inkomstenbelasting en de omzetbelasting (samen
goed voor 40% van de totale opbrengst van de rijksbelastingen), de
vennootschapsbelasting en de provinciale en gemeentelijke belastingen. De premies
voor de sociale verzekeringen lijken veel op belastingen over het (loon)inkomen.
Draagkrachtbeginsel; burgers naar hun financiële vermogen moeten bijdragen aan de
collectieve voorzieningen. Hogere inkomens betalen procentueel meer belasting dan
lagere inkomens.
3
