Samenvatting psychopathologie
Toegepaste psychologie – Vives 2025-2026
Inhoudsopgave
1
,H1 Introductie
Inleiding
Wat is afwijkend gedrag? Wat ‘normaal’ en wat ‘abnormaal’ is hangt voor een groot deel af
van de tijd, de plaats en de persoon, ofwel de sociaal-culturele omgeving. Vb. stemmen
horen is afwijkend en vreemd voor ons misschien, maar voor andere culturen is het het
horen van familieleden, geesten of goden.
Psychopathologie= Het deelgebied van de psychiatrie en de psychologie dat zich bezighoudt
met het beschrijven van psychische stoornissen, oorzaken daarvan en behandelingen
daarvoor. Dus vanaf je je vragen stelt over “waarom doen mensen wat ze doen?” ben je de
psychopathologie aan het betreden.
Definiëren van afwijkend gedrag
Wij kiezen de term ‘psychische stoornis’.
6 criteria:
1. Uitzonderlijk: dus iets dat weinig mensen kunnen ervaren of over kunnen
meespreken, is wel niet genoeg om op basis van uitzondering gedrag afwijkend te
noemen.
2. Sociaal afwijkend: rekening houdend met culturele verschillen. Vb. alle mannen
wantrouwen zou in onze cultuur onnodig gevonden worden, maar in een cultuur in
Latijns-Amerika, daar is dat de norm omdat mannen vaak verkeerde bedoelingen
hebben in die cultuur.
3. Foute perceptie of interpretatie van de realiteit: iemand die iets ziet of hoort die er
in werkelijkheid niet is. vb.: In de westerse cultuur is het normaal om via het gebed
met God te praten. Als iemand echter beweert dat hij God werkelijk heeft gezien of
Zijn Stem heeft gehoord, en niet in de zin van de goddelijke inspiratie maar letterlijk,
rijst het vermoeden dat diegene geestelijk verward is.
4. Aanzienlijk emotioneel lijden van persoon: persoonlijk lijden ten gevolge van de
problematische emoties. Soms zijn angst en depressie juist wel normale reacties, vb.
na een overlijden van een naaste, en dan is de afwezigheid van negatieve gevoelens
juist afwijkend. Normaal zou zijn dat het na een tijd vervaagd of verdwijnt, soms
kunnen de negatieve gevoelens blijven en iemand verhinderen om normaal te
functioneren.
5. Ongepast of contraproductief gedrag: gedrag dat negatieve gevolgen met zich
meebrengt vinden we afwijkend. Vb. alcoholmisbruik, het belemmert alle aspecten
van gezondheid (biopsychosociaalmodel).
6. Gevaar: gedrag dat gevaar voor jezelf of anderen veroorzaakt. Vb. jezelf opofferen in
de oorlog werd gezien als moedig, wanneer je de druk van het dagelijks leven niet
aankan en suïcide zou plegen, dan wordt dat wel gezien als afwijkend.
Historische visies op afwijkend gedrag
Het wereldbeeld dat een cultuur of samenleving heeft veranderd doorheen de tijd. Vroeger
overheerste de gedachte dat demonen of goden straften met ziekten of bezitnamen van
2
,lichamen. Dat ziekte een straf zou zijn van God is nog steeds een zeer bestaande gedachte.
De laatste eeuwen is er wel een verschuiving naar geloof in wetenschap en rede.
Griekse oudheid: Hippocrates
+/-460vCHR – +/-370vCHR: arts die zei dat ziekten van lichaam en geest niet kwamen door
bovennatuurlijke fenomenen, maar door “humores”; lichaamssappen en het evenwicht erin.
Hij maakte onderscheid in; slijm, zwarte gal, gele gal en bloed.
- Te veel slijm maakt traag; flegmatiek
- Te veel zwarte gal: melancholisch, depressief
- Te veel bloed: vrolijk, zelfverzekerd, optimistisch
- Te veel gele gal: cholerisch, driftig.
Vanaf 700 na CHR: Arabische psychiatrie
Mensgerichte benadering van geestesziekten, waarschijnlijk door de Koran. De psychiaters
gingen zorgvuldig om met hun patiënten, beschreven de symptomen, bestudeerden ze en
registreerden ze. Dat gaf dus een gedetailleerd overzicht van psychiatrische stoornissen,
maar ook van de behandelingen. (In Europa ging het er veel later pas zo aan toe, rond de
jaren 1900)
Middeleeuwen: exorcisme en heksenvervolgingen
Mensen met afwijkend gedrag werden gezien als bezeten en werden bij voorkeur behandeld
d.m.v. exorcisme. Op gruwelijke manieren proberen zorgen dat de geest of demon die in het
lichaam zat duidelijk te maken dat het lichaam geen thuis meer kan zijn voor hen. Dat kon
door ze in het water te gooien en te zien of iemand verdronk of niet (verdrinken = geen heks,
drijven = heks) of door mensen uit te hongeren etc.
Na de middeleeuwen werd wel meer gekeken naar natuurlijke oorzaken van ziekten i.p.v.
bovennatuurlijke.
Het gekkenhuis
Er werden overal gekkenhuizen gebouwd, daarin leefden zowel daklozen als geesteszieken,
de levensomstandigheden waren verschrikkelijk. Zo werden mensen vastgeketend in hun
kamer, werden ze zonder toezicht losgelaten voor publiek zodat anderen tegen betaling ze
konden komen aanschouwen, zoals in een dieren zoo.
Vanaf 1800: hervormingen
Pinel en Pussin (Franse artsen), waren pionier in het willen menselijk behandelen van
psychiatrische patiënten. Een beetje ~met de Arabische psychiatrie.
In 1841 kwam er een wet in Nederland gebaseerd op een Utrechts model waarin
kwaliteitseisen werden gesteld aan de behandeling en verpleging van psychiatrische
patiënten.
Helaas volgde er een periode van apathie in de 2e helft van de 19e eeuw (1850-..), toen
zeiden dokters dat afwijkend gedrag niet meer kon genezen worden met morele therapie. Er
ontstonden tal van psychiatrische ziekenhuizen waarin de omstandigheden ook weer
erbarmelijk waren. Vb. soms waren er mensen die in hun eigen uitwerpselen moesten
slapen.
Ook de behandelingen waren ethisch onverantwoord, tot de jaren 60 van de 20 e eeuw
werden zelfs vb. lobotomieën uitgevoerd waarbij patiënten konden sterven.
3
, Vanaf de jaren 50 was er wel een nieuwe opmars van maatschappelijke opvattingen en
nieuwe mogelijkheden voor het behandelen van patiënten. Vb. ontdekking van nieuwe
effectieve medicijnen (vb. antipsychotica).
Vanaf 1960: kritiek op de psychiatrie
Anti-psychiatrische beweging van de jaren 60! Zij gaan ervan uit dat psychiatrische ziekten
niet bestaan, maar dat afwijkend gedrag een gevolg is van een zieke maatschappij. In de kern
was het eerder de bedoeling dat er een betere aanpak kwam voor patiënten, eerder op het
sociaal model i.p.v. het medisch model. Dus eerder ‘kritische psychiatrie’ i.p.v.
‘antipsychiatrie’.
De beweging heeft invloed gehad op latere aanpassing op de wetgeving m.b.t. rechten van
psychiatrische patiënten en ook op dat er veel psychiatrische ziekenhuizen moesten sluiten.
Vanaf eind 20e eeuw, begin 21e eeuw werd het uitgangspunt dat patiënten niet werden
opgenomen, tenzij geen andere mogelijkheid. Door nieuwe behandelvormen (vb. beschut
werken, wonen,..) is er ook de mogelijkheid gekomen om patiënten binnen de maatschappij
te houden, i.p.v. aan de rand van de ms ergens in een huis ver van de bewoonde wereld. Er
ontstond ook een keerzijde; de patiënten die niet geholpen wouden worden belandden aan
de rand van de maatschappij en worden aan hun lot overgegeven en werden dakloos.
Hedendaagse trends
De kosten in de psychiatrische zorg lopen op, dus nieuwe wet die ervoor zorgt dat een
patiënt meer “zelf” moet zien op te lossen. D.w.z. meer erkenning van de rol van familie en
netwerken, mantelzorgers. Meer personeel in de thuiszorg en multidisciplinaire werking.
Toegenomen bekommernis over het evenwicht tussen de controle over patiënten en hun
zelfbeschikking of autonomie 2002: wet op patiëntenrechten.
Evidence-based medicine
= streven naar gebruik maken van best beschikbare bewijs bij het maken van een keuze over
het behandelen van een patiënt. Er is ook kritiek op; veel bewijs is opgezet in een labo, wat
geen natuurlijke omgeving is, dat staat ver weg van ‘het echte leven’ volgens critici.
Ethiek in onderzoek
Ethische principes zijn geformuleerd om de waardigheid en integriteit van een individu te
bewaken. Binnen ziekenhuizen en universiteiten bestaat er zoiets als een ethische
commissie, zij gaan proeven of onderzoeken dan goedkeuren op basis van de principes.
De twee belangrijkste principes:
1. Informed consent: persoon moet de vrijheid hebben om al dan niet mee te doen aan
het onderzoek. Ze moeten hier vooraf genoeg informatie gekregen hebben rond het
doel, de risico’s en de voordelen zodat ze een onderbouwde beslissing kunnen
maken. Bovendien moet elke persoon ten alle tijden kunnen beslissen om zich terug
te trekken en niet meer mee te doen. Als er een onderzoek is gebaseerd op
misleiding (vb. met placebo’s), dan moet dat allemaal in de debriefing vermeld
worden.
2. Vertrouwelijkheid
4
Toegepaste psychologie – Vives 2025-2026
Inhoudsopgave
1
,H1 Introductie
Inleiding
Wat is afwijkend gedrag? Wat ‘normaal’ en wat ‘abnormaal’ is hangt voor een groot deel af
van de tijd, de plaats en de persoon, ofwel de sociaal-culturele omgeving. Vb. stemmen
horen is afwijkend en vreemd voor ons misschien, maar voor andere culturen is het het
horen van familieleden, geesten of goden.
Psychopathologie= Het deelgebied van de psychiatrie en de psychologie dat zich bezighoudt
met het beschrijven van psychische stoornissen, oorzaken daarvan en behandelingen
daarvoor. Dus vanaf je je vragen stelt over “waarom doen mensen wat ze doen?” ben je de
psychopathologie aan het betreden.
Definiëren van afwijkend gedrag
Wij kiezen de term ‘psychische stoornis’.
6 criteria:
1. Uitzonderlijk: dus iets dat weinig mensen kunnen ervaren of over kunnen
meespreken, is wel niet genoeg om op basis van uitzondering gedrag afwijkend te
noemen.
2. Sociaal afwijkend: rekening houdend met culturele verschillen. Vb. alle mannen
wantrouwen zou in onze cultuur onnodig gevonden worden, maar in een cultuur in
Latijns-Amerika, daar is dat de norm omdat mannen vaak verkeerde bedoelingen
hebben in die cultuur.
3. Foute perceptie of interpretatie van de realiteit: iemand die iets ziet of hoort die er
in werkelijkheid niet is. vb.: In de westerse cultuur is het normaal om via het gebed
met God te praten. Als iemand echter beweert dat hij God werkelijk heeft gezien of
Zijn Stem heeft gehoord, en niet in de zin van de goddelijke inspiratie maar letterlijk,
rijst het vermoeden dat diegene geestelijk verward is.
4. Aanzienlijk emotioneel lijden van persoon: persoonlijk lijden ten gevolge van de
problematische emoties. Soms zijn angst en depressie juist wel normale reacties, vb.
na een overlijden van een naaste, en dan is de afwezigheid van negatieve gevoelens
juist afwijkend. Normaal zou zijn dat het na een tijd vervaagd of verdwijnt, soms
kunnen de negatieve gevoelens blijven en iemand verhinderen om normaal te
functioneren.
5. Ongepast of contraproductief gedrag: gedrag dat negatieve gevolgen met zich
meebrengt vinden we afwijkend. Vb. alcoholmisbruik, het belemmert alle aspecten
van gezondheid (biopsychosociaalmodel).
6. Gevaar: gedrag dat gevaar voor jezelf of anderen veroorzaakt. Vb. jezelf opofferen in
de oorlog werd gezien als moedig, wanneer je de druk van het dagelijks leven niet
aankan en suïcide zou plegen, dan wordt dat wel gezien als afwijkend.
Historische visies op afwijkend gedrag
Het wereldbeeld dat een cultuur of samenleving heeft veranderd doorheen de tijd. Vroeger
overheerste de gedachte dat demonen of goden straften met ziekten of bezitnamen van
2
,lichamen. Dat ziekte een straf zou zijn van God is nog steeds een zeer bestaande gedachte.
De laatste eeuwen is er wel een verschuiving naar geloof in wetenschap en rede.
Griekse oudheid: Hippocrates
+/-460vCHR – +/-370vCHR: arts die zei dat ziekten van lichaam en geest niet kwamen door
bovennatuurlijke fenomenen, maar door “humores”; lichaamssappen en het evenwicht erin.
Hij maakte onderscheid in; slijm, zwarte gal, gele gal en bloed.
- Te veel slijm maakt traag; flegmatiek
- Te veel zwarte gal: melancholisch, depressief
- Te veel bloed: vrolijk, zelfverzekerd, optimistisch
- Te veel gele gal: cholerisch, driftig.
Vanaf 700 na CHR: Arabische psychiatrie
Mensgerichte benadering van geestesziekten, waarschijnlijk door de Koran. De psychiaters
gingen zorgvuldig om met hun patiënten, beschreven de symptomen, bestudeerden ze en
registreerden ze. Dat gaf dus een gedetailleerd overzicht van psychiatrische stoornissen,
maar ook van de behandelingen. (In Europa ging het er veel later pas zo aan toe, rond de
jaren 1900)
Middeleeuwen: exorcisme en heksenvervolgingen
Mensen met afwijkend gedrag werden gezien als bezeten en werden bij voorkeur behandeld
d.m.v. exorcisme. Op gruwelijke manieren proberen zorgen dat de geest of demon die in het
lichaam zat duidelijk te maken dat het lichaam geen thuis meer kan zijn voor hen. Dat kon
door ze in het water te gooien en te zien of iemand verdronk of niet (verdrinken = geen heks,
drijven = heks) of door mensen uit te hongeren etc.
Na de middeleeuwen werd wel meer gekeken naar natuurlijke oorzaken van ziekten i.p.v.
bovennatuurlijke.
Het gekkenhuis
Er werden overal gekkenhuizen gebouwd, daarin leefden zowel daklozen als geesteszieken,
de levensomstandigheden waren verschrikkelijk. Zo werden mensen vastgeketend in hun
kamer, werden ze zonder toezicht losgelaten voor publiek zodat anderen tegen betaling ze
konden komen aanschouwen, zoals in een dieren zoo.
Vanaf 1800: hervormingen
Pinel en Pussin (Franse artsen), waren pionier in het willen menselijk behandelen van
psychiatrische patiënten. Een beetje ~met de Arabische psychiatrie.
In 1841 kwam er een wet in Nederland gebaseerd op een Utrechts model waarin
kwaliteitseisen werden gesteld aan de behandeling en verpleging van psychiatrische
patiënten.
Helaas volgde er een periode van apathie in de 2e helft van de 19e eeuw (1850-..), toen
zeiden dokters dat afwijkend gedrag niet meer kon genezen worden met morele therapie. Er
ontstonden tal van psychiatrische ziekenhuizen waarin de omstandigheden ook weer
erbarmelijk waren. Vb. soms waren er mensen die in hun eigen uitwerpselen moesten
slapen.
Ook de behandelingen waren ethisch onverantwoord, tot de jaren 60 van de 20 e eeuw
werden zelfs vb. lobotomieën uitgevoerd waarbij patiënten konden sterven.
3
, Vanaf de jaren 50 was er wel een nieuwe opmars van maatschappelijke opvattingen en
nieuwe mogelijkheden voor het behandelen van patiënten. Vb. ontdekking van nieuwe
effectieve medicijnen (vb. antipsychotica).
Vanaf 1960: kritiek op de psychiatrie
Anti-psychiatrische beweging van de jaren 60! Zij gaan ervan uit dat psychiatrische ziekten
niet bestaan, maar dat afwijkend gedrag een gevolg is van een zieke maatschappij. In de kern
was het eerder de bedoeling dat er een betere aanpak kwam voor patiënten, eerder op het
sociaal model i.p.v. het medisch model. Dus eerder ‘kritische psychiatrie’ i.p.v.
‘antipsychiatrie’.
De beweging heeft invloed gehad op latere aanpassing op de wetgeving m.b.t. rechten van
psychiatrische patiënten en ook op dat er veel psychiatrische ziekenhuizen moesten sluiten.
Vanaf eind 20e eeuw, begin 21e eeuw werd het uitgangspunt dat patiënten niet werden
opgenomen, tenzij geen andere mogelijkheid. Door nieuwe behandelvormen (vb. beschut
werken, wonen,..) is er ook de mogelijkheid gekomen om patiënten binnen de maatschappij
te houden, i.p.v. aan de rand van de ms ergens in een huis ver van de bewoonde wereld. Er
ontstond ook een keerzijde; de patiënten die niet geholpen wouden worden belandden aan
de rand van de maatschappij en worden aan hun lot overgegeven en werden dakloos.
Hedendaagse trends
De kosten in de psychiatrische zorg lopen op, dus nieuwe wet die ervoor zorgt dat een
patiënt meer “zelf” moet zien op te lossen. D.w.z. meer erkenning van de rol van familie en
netwerken, mantelzorgers. Meer personeel in de thuiszorg en multidisciplinaire werking.
Toegenomen bekommernis over het evenwicht tussen de controle over patiënten en hun
zelfbeschikking of autonomie 2002: wet op patiëntenrechten.
Evidence-based medicine
= streven naar gebruik maken van best beschikbare bewijs bij het maken van een keuze over
het behandelen van een patiënt. Er is ook kritiek op; veel bewijs is opgezet in een labo, wat
geen natuurlijke omgeving is, dat staat ver weg van ‘het echte leven’ volgens critici.
Ethiek in onderzoek
Ethische principes zijn geformuleerd om de waardigheid en integriteit van een individu te
bewaken. Binnen ziekenhuizen en universiteiten bestaat er zoiets als een ethische
commissie, zij gaan proeven of onderzoeken dan goedkeuren op basis van de principes.
De twee belangrijkste principes:
1. Informed consent: persoon moet de vrijheid hebben om al dan niet mee te doen aan
het onderzoek. Ze moeten hier vooraf genoeg informatie gekregen hebben rond het
doel, de risico’s en de voordelen zodat ze een onderbouwde beslissing kunnen
maken. Bovendien moet elke persoon ten alle tijden kunnen beslissen om zich terug
te trekken en niet meer mee te doen. Als er een onderzoek is gebaseerd op
misleiding (vb. met placebo’s), dan moet dat allemaal in de debriefing vermeld
worden.
2. Vertrouwelijkheid
4
