Tijdvak 5; de tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)
A: Het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
K
wetenschappelijke belangstelling.
KA: De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.
(paragraaf 1) de renaissance
● nieuw mens- en wereldbeeld
- Italiaanse stedelijke elites kregen een nieuw mens en wereldbeeld. In de
middeleeuwen werden de mensen gezien als slecht en zondig. Volgens hen was de
wereld in de hand van de duivel geraakt, daarom moest de mens zich van de wereld
afwenden. Hij moest zich richten op God en op het hiernamaals.
- Italiaanse kunstenaars en hun opdrachtgevers zagen de wereld als Gods schepping,
maar zij genoten van de schoonheid ervan. Ze geloofden dat de mens Gods
schepping moest vervolmaken. De mens moest zich niet afwenden van de natuur,
maar hem perfectioneren.
N
● avolging van de oudheid
- Italiaanse kunstenaars bestudeerden het klassieke erfgoed. Ze probeerden de
klassieke kunst te evenaren en te overtreffen. Ze meenden dat ze de grootheid van
de oudheid lieten herleven;renaissance.
- middeleeuwen: tijd tussen de oudheid en renaissance.
- Brunelleschi verbeterde de oudheid door de ontdekking van het perspectief van
diepte te scheppen. Dit perspectief droeg ook bij aan een vernieuwing in de
schilderkunst.
- renaissance schilders (bijv. Leonardo da Vinci) bestudeerde de natuur om deze zo
perfect mogelijk af te beelden. Hij sneed in lijken om te zien hoe het menselijk
lichaam in elkaar zat en maakte honderden gedetailleerde tekeningen van skeletten
en lichaamsdelen. Dit soort onderzoek was een voorbeeld van de nieuwe
wetenschappelijke belangstelling.
- Beeldhouwers onderzochten de anatomie, houdingen en gezichtsuitdrukkingen van
mensen om personages levensecht te kunnen uitbeelden.
- Doordat gebeeldhouwde figuren van bijvoorbeeld Michelangelo er beter uitzagen dan
echte mensen, werden beeldhouwers niet meer gezien als ambachtslieden, maar als
kunstenaars die boven gewone mensen verheven waren.
- Schrijvers en denkers noemden zichzelfhumanisten,waarmee ze bedoelden dat ze
de vrijheid en waardigheid van de mens belangrijk vonden.
Verspreiding over Europa
●
In de 16e eeuw werd de renaissance over Europa verspreid.
- Het humanisme richtte zich niet op de herleving van de klassieke oudheid, maar op
de wedergeboorte van het oorspronkelijke christendom. Monnik Erasmus van
Rotterdam ontdekte door zijn studie van christelijke teksten uit de oudheid dat veel
van wat de kerk leerde, niets met het christendom te maken had. Om het geloof te
zuiveren, vertaalde hij het Nieuwe Testament uit oude Griekse handschriften. Hij
constateerde dat de bijbel vol fouten zat.
,(paragraaf 2) de Europese expansie
KA: Het begin van de Europese overzeese expansie
● Het ontstaan van de ontdekkingsreizen
Europese expansie; de uitbreiding van activiteiten van Europeanen buiten Europa.
- Portugezen voeren via de Atlantische Oceaan een ontdekkingsreis richting het
zuiden, op zoek naar goud. Na 1450 vonden ze de goudkust in West-Afrika.
- Uit Indië kwam al eeuwen kostbare koopwaar naar Europa, zoals zijde en peper.
- In 1488 bereikten de Portugezen het zuidpunt van Afrika: Kaap de Goede Hoop.
- 1492: Spanjaarden hadden de Canarische eilanden ten westen van Afrika veroverd.
In 1492 ontdekte Columbus Amerika. Omdat hij dacht dat dit Indië was, werd het
eeuwenlang West-Indië genoemd. Omstreeks 1500 kwamen ze er achter dat er een nieuw
continent ontdekt was.
Europese expansie in het Oosten
●
Portugezen waren met hun kanonnen schepen militair superieur aan de Aziaten. Portugal
nam langs de kusten in Azië kleine gebieden in bezit en bouwden erfactorijen. Hiermee
namen ze deel aan de eeuwenoude handel tussen de Aziatische kuststeden. Een deel van
rijke koopwaar ging naar Europa.
Europese expansie in het westen
●
Portugezen bedreven ook handel aan de kusten van West-Afrika. Ze haalden er steeds
vaker zwarte slaven. Deze werden doorgebracht naar Brazilië. In Brazilië werden grote
plantages gesticht, landbouwbedrijven waar ze suikerriet verbouwden met behulp van
indiaanse en Afrikaanse slaven.
Spanjaarden konden gebieden in Amerika snel veroveren, doordat indianen niet sterk
waren, geen wapens hadden en snel ziek werden.
Doordat Spaanse mannen kinderen kregen met indiaanse vrouwen ontstond eenetnisch
gemengde bevolking. Zo begon het Europeeskolonialismein Amerika.
(paragraaf 3) De Reformatie
A: de protestantse reformatie die de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot
K
gevolg had.
● Kritiek op de katholieke kerk
r was al langer kritiek op de kerk, Maarten Luther eiste een hervorming van dekatholieke
E
kerk.
- Geestelijken hielden zich niet aan het celibaat.
- Veel van wat de kerk leerde, had niets met het oorspronkelijke christendom te
maken.
- kritiek op aflaat.
, plitsing van de kerk
S
Nadat Luther als reactie op zijn kritiek uit de kerk werd gezet, richtte hij zijn eigen kerk op; de
protestantse kerk. Hiermee ontstond deProtestantseReformatieofHervorming.Luther
werd vogelvrij verklaard, maar kreegasielvan de keurvorst van Saksen. Nadat Luther
Erasmus’ Griekse versie van het Oude Testament vertaalde, werd dit bijbeldeel als boek
verspreid en gelezen door veel gelovigen. De publicatie kreeg Luther veel aanhang. Hij riep
de Duitse vorsten op de kerk in hun gebied te hervormen; de kerk splitste. De protestantse
kerk had weldomineesdie de bijbel uitlegden.
● verspreiding en strijd
e hervormer Calvijn was nog strenger dan Luther en stelde nog meer dat de mens slecht
D
is. God bepaalde welke mensen naar de hemel gingen, zelf hadden we daar geen invloed
op.
verschil Calvijn en Luther:
- Calvijn: God bepaalde welke mensen naar de hemel gingen, zelf hadden we daar
geen invloed op.
- Luther: mensen met een goed geloof vergrootten hun kansen om naar de hemel te
gaan.
- Calvijn: vond dat gelovigen een leven moesten leiden vol bijbelstudie, soberheid en
zelfbeheersing.
- Luther: onderdanen moesten de overheid onvoorwaardelijk gehoorzamen.
- Calvijn: overheid moest handelen in overeenstemming met de bijbel en geloof. Als
een vorst een valse godsdienst oplegde mocht het volk onder leiding van hoge
edelen en andere bestuurders in opstand komen.
arel V voerde in het Duitse rijk jarenlang oorlog tegen de Lutherse vorsten. In 1555 werd bij
K
de godsdienstvrede van Augsburg afgesproken dat elke Duitse vorst mocht bepalen of zijn
land katholiek of luthers werd.
In Frankrijk woedden vanaf 1562 godsdienstoorlogen tussen katholieken enhugenoten
(Franse calvinisten). In 1598 kwam daar een eind aan nadat er een wet kwam waarin stond
dat Frankrijk katholiek was, maar dat ook de Hugenoten recht hadden.
In Groot-Brittannië liet koningin Elizabeth I in 1563 de leer van de Engelsestaatskerk
vastleggen. Volgens deze leer kan de mens alleen gered worden door het ware geloof dat
alleen uit de bijbel kan worden afgeleid.
(paragraaf 5) de Nederlandse opstand
KA: het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Ontstaan van de opstand
●
Nederland bestond in de 15e eeuw nog uit gewesten met als vorst Filips II. Alle gewesten
hadden eigen wetten, privileges en een eigen bestuur; deStaten. Filips II bestuurde de
Nederlanden vanuit Spanje. De landsheer was Karel V die vanuit Brussel het centrale
bestuur versterkte en de protestanten vervolgde. Steden en gewesten zagen zijn groeiende
macht en vervolgingen als bedreiging voor hun privileges. Er groeide onvrede onder Filips II
die doorging met de centralisatiepolitiek en harder optrad tegen het protestantisme. Ook
, roeg hij hoge belastingen voor een oorlog tegen Frankrijk. Hij benoemde vertrouwelingen
v
van buiten de Nederlanden op hoge posities.
ij stelde Margaretha van Parma als landvoogdes. Willem van Oranje pleitte bij Margaretha
H
voor godsdienstvrijheid. De landvoogdes besloot in 1566 de geloofsvervolgingen te matigen.
Calvinisten konden hierdoor hagenpreken houden. Erna raasde debeeldenstormdoor de
Nederlanden. Hertog van Alva werd landvoogd. Filips wilde de doodstraf voor calvinisten en
voor bestuurders die te slap waren geweest. Alva trok met een groot leger de Nederlanden
binnen en trad keihard op. Zo’n 50.000 Nederlanders vluchtten naar Duitsland en Engeland.
Willem van Oranje vormde in Duitsland een leger waarmee hij in 1568 de Nederlanden
binnenviel. Het begin van detachtigjarige oorlog.
● Opstand en oorlog
ranje ging samenwerken met calvinistische vluchtelingen (geuzen). Alva maakte zich
O
gehaat met nieuwe belastingen om zijn troepen te betalen. Op 1 april 1572 werd Den Briel
door de Geuzen ingenomen. Het lukte Alva niet om Zeeland en Holland te heroveren.
In de jaren 1570 kwam Filips in geldnood doordat hij ook in oorlog was met het Ottomaanse
Rijk. Spaanse soldaten die maanden niet waren betaald, trokken in 1576 plunderend en
moordend door Vlaanderen en Brabant. Een groot deel van Nederland sloot zich bij de
opstand aan. De opstandige gewesten sloten in 1579 een militair en politiek
bondgenootschap:Unie van Utrecht.
● Een onafhankelijke staat
e Calvinisten namen in de unie van Utrecht bijna overal de macht en verboden de
D
katholieke kerk.
Filips en Oranje werden openlijk vijanden; Filips verklaarde Oranje vogelvrij, waarna de
Staten-Generaal van de Unie van Utrecht door de ondertekening van het plakkaat van
Verlatinghe in 1581 besloten om Filips niet meer als vorst te erkennen.
In 1584 werd Oranje vermoord. Antwerpen werd ingenomen door Parma, en ook het
noorden en westen kreeg hij in handen. De Spaanse overwinning leek dichtbij. Filips wilde
afrekenen met de protestantse Engelse koningin Elizabeth. Hij liet Parma een aanval op
Engeland voorbereiden, hij stuurde een enorme oorlogsvloot, waarop Parma’s leger aan
boord moest gaan. Dit vloot ging voor de Engelse kust ten onder en daarmee was de
Opstand voorlopig gered. De opstandige gewesten konden geen nieuwe landsheer vinden .
Ze vormden de republiek der zeven verenigde Nederlanden.
De nieuwe staat werd in 1648 officieel door Spanje erkend op de conferentie van München.
Tijdvak 6 (1600-1700) Tijd van regenten en vorsten
(paragraaf 1) een wereldeconomie
A: wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een
K
wereldeconomie
● Handelskapitalisme
A: Het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe
K
wetenschappelijke belangstelling.
KA: De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid.
(paragraaf 1) de renaissance
● nieuw mens- en wereldbeeld
- Italiaanse stedelijke elites kregen een nieuw mens en wereldbeeld. In de
middeleeuwen werden de mensen gezien als slecht en zondig. Volgens hen was de
wereld in de hand van de duivel geraakt, daarom moest de mens zich van de wereld
afwenden. Hij moest zich richten op God en op het hiernamaals.
- Italiaanse kunstenaars en hun opdrachtgevers zagen de wereld als Gods schepping,
maar zij genoten van de schoonheid ervan. Ze geloofden dat de mens Gods
schepping moest vervolmaken. De mens moest zich niet afwenden van de natuur,
maar hem perfectioneren.
N
● avolging van de oudheid
- Italiaanse kunstenaars bestudeerden het klassieke erfgoed. Ze probeerden de
klassieke kunst te evenaren en te overtreffen. Ze meenden dat ze de grootheid van
de oudheid lieten herleven;renaissance.
- middeleeuwen: tijd tussen de oudheid en renaissance.
- Brunelleschi verbeterde de oudheid door de ontdekking van het perspectief van
diepte te scheppen. Dit perspectief droeg ook bij aan een vernieuwing in de
schilderkunst.
- renaissance schilders (bijv. Leonardo da Vinci) bestudeerde de natuur om deze zo
perfect mogelijk af te beelden. Hij sneed in lijken om te zien hoe het menselijk
lichaam in elkaar zat en maakte honderden gedetailleerde tekeningen van skeletten
en lichaamsdelen. Dit soort onderzoek was een voorbeeld van de nieuwe
wetenschappelijke belangstelling.
- Beeldhouwers onderzochten de anatomie, houdingen en gezichtsuitdrukkingen van
mensen om personages levensecht te kunnen uitbeelden.
- Doordat gebeeldhouwde figuren van bijvoorbeeld Michelangelo er beter uitzagen dan
echte mensen, werden beeldhouwers niet meer gezien als ambachtslieden, maar als
kunstenaars die boven gewone mensen verheven waren.
- Schrijvers en denkers noemden zichzelfhumanisten,waarmee ze bedoelden dat ze
de vrijheid en waardigheid van de mens belangrijk vonden.
Verspreiding over Europa
●
In de 16e eeuw werd de renaissance over Europa verspreid.
- Het humanisme richtte zich niet op de herleving van de klassieke oudheid, maar op
de wedergeboorte van het oorspronkelijke christendom. Monnik Erasmus van
Rotterdam ontdekte door zijn studie van christelijke teksten uit de oudheid dat veel
van wat de kerk leerde, niets met het christendom te maken had. Om het geloof te
zuiveren, vertaalde hij het Nieuwe Testament uit oude Griekse handschriften. Hij
constateerde dat de bijbel vol fouten zat.
,(paragraaf 2) de Europese expansie
KA: Het begin van de Europese overzeese expansie
● Het ontstaan van de ontdekkingsreizen
Europese expansie; de uitbreiding van activiteiten van Europeanen buiten Europa.
- Portugezen voeren via de Atlantische Oceaan een ontdekkingsreis richting het
zuiden, op zoek naar goud. Na 1450 vonden ze de goudkust in West-Afrika.
- Uit Indië kwam al eeuwen kostbare koopwaar naar Europa, zoals zijde en peper.
- In 1488 bereikten de Portugezen het zuidpunt van Afrika: Kaap de Goede Hoop.
- 1492: Spanjaarden hadden de Canarische eilanden ten westen van Afrika veroverd.
In 1492 ontdekte Columbus Amerika. Omdat hij dacht dat dit Indië was, werd het
eeuwenlang West-Indië genoemd. Omstreeks 1500 kwamen ze er achter dat er een nieuw
continent ontdekt was.
Europese expansie in het Oosten
●
Portugezen waren met hun kanonnen schepen militair superieur aan de Aziaten. Portugal
nam langs de kusten in Azië kleine gebieden in bezit en bouwden erfactorijen. Hiermee
namen ze deel aan de eeuwenoude handel tussen de Aziatische kuststeden. Een deel van
rijke koopwaar ging naar Europa.
Europese expansie in het westen
●
Portugezen bedreven ook handel aan de kusten van West-Afrika. Ze haalden er steeds
vaker zwarte slaven. Deze werden doorgebracht naar Brazilië. In Brazilië werden grote
plantages gesticht, landbouwbedrijven waar ze suikerriet verbouwden met behulp van
indiaanse en Afrikaanse slaven.
Spanjaarden konden gebieden in Amerika snel veroveren, doordat indianen niet sterk
waren, geen wapens hadden en snel ziek werden.
Doordat Spaanse mannen kinderen kregen met indiaanse vrouwen ontstond eenetnisch
gemengde bevolking. Zo begon het Europeeskolonialismein Amerika.
(paragraaf 3) De Reformatie
A: de protestantse reformatie die de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot
K
gevolg had.
● Kritiek op de katholieke kerk
r was al langer kritiek op de kerk, Maarten Luther eiste een hervorming van dekatholieke
E
kerk.
- Geestelijken hielden zich niet aan het celibaat.
- Veel van wat de kerk leerde, had niets met het oorspronkelijke christendom te
maken.
- kritiek op aflaat.
, plitsing van de kerk
S
Nadat Luther als reactie op zijn kritiek uit de kerk werd gezet, richtte hij zijn eigen kerk op; de
protestantse kerk. Hiermee ontstond deProtestantseReformatieofHervorming.Luther
werd vogelvrij verklaard, maar kreegasielvan de keurvorst van Saksen. Nadat Luther
Erasmus’ Griekse versie van het Oude Testament vertaalde, werd dit bijbeldeel als boek
verspreid en gelezen door veel gelovigen. De publicatie kreeg Luther veel aanhang. Hij riep
de Duitse vorsten op de kerk in hun gebied te hervormen; de kerk splitste. De protestantse
kerk had weldomineesdie de bijbel uitlegden.
● verspreiding en strijd
e hervormer Calvijn was nog strenger dan Luther en stelde nog meer dat de mens slecht
D
is. God bepaalde welke mensen naar de hemel gingen, zelf hadden we daar geen invloed
op.
verschil Calvijn en Luther:
- Calvijn: God bepaalde welke mensen naar de hemel gingen, zelf hadden we daar
geen invloed op.
- Luther: mensen met een goed geloof vergrootten hun kansen om naar de hemel te
gaan.
- Calvijn: vond dat gelovigen een leven moesten leiden vol bijbelstudie, soberheid en
zelfbeheersing.
- Luther: onderdanen moesten de overheid onvoorwaardelijk gehoorzamen.
- Calvijn: overheid moest handelen in overeenstemming met de bijbel en geloof. Als
een vorst een valse godsdienst oplegde mocht het volk onder leiding van hoge
edelen en andere bestuurders in opstand komen.
arel V voerde in het Duitse rijk jarenlang oorlog tegen de Lutherse vorsten. In 1555 werd bij
K
de godsdienstvrede van Augsburg afgesproken dat elke Duitse vorst mocht bepalen of zijn
land katholiek of luthers werd.
In Frankrijk woedden vanaf 1562 godsdienstoorlogen tussen katholieken enhugenoten
(Franse calvinisten). In 1598 kwam daar een eind aan nadat er een wet kwam waarin stond
dat Frankrijk katholiek was, maar dat ook de Hugenoten recht hadden.
In Groot-Brittannië liet koningin Elizabeth I in 1563 de leer van de Engelsestaatskerk
vastleggen. Volgens deze leer kan de mens alleen gered worden door het ware geloof dat
alleen uit de bijbel kan worden afgeleid.
(paragraaf 5) de Nederlandse opstand
KA: het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.
Ontstaan van de opstand
●
Nederland bestond in de 15e eeuw nog uit gewesten met als vorst Filips II. Alle gewesten
hadden eigen wetten, privileges en een eigen bestuur; deStaten. Filips II bestuurde de
Nederlanden vanuit Spanje. De landsheer was Karel V die vanuit Brussel het centrale
bestuur versterkte en de protestanten vervolgde. Steden en gewesten zagen zijn groeiende
macht en vervolgingen als bedreiging voor hun privileges. Er groeide onvrede onder Filips II
die doorging met de centralisatiepolitiek en harder optrad tegen het protestantisme. Ook
, roeg hij hoge belastingen voor een oorlog tegen Frankrijk. Hij benoemde vertrouwelingen
v
van buiten de Nederlanden op hoge posities.
ij stelde Margaretha van Parma als landvoogdes. Willem van Oranje pleitte bij Margaretha
H
voor godsdienstvrijheid. De landvoogdes besloot in 1566 de geloofsvervolgingen te matigen.
Calvinisten konden hierdoor hagenpreken houden. Erna raasde debeeldenstormdoor de
Nederlanden. Hertog van Alva werd landvoogd. Filips wilde de doodstraf voor calvinisten en
voor bestuurders die te slap waren geweest. Alva trok met een groot leger de Nederlanden
binnen en trad keihard op. Zo’n 50.000 Nederlanders vluchtten naar Duitsland en Engeland.
Willem van Oranje vormde in Duitsland een leger waarmee hij in 1568 de Nederlanden
binnenviel. Het begin van detachtigjarige oorlog.
● Opstand en oorlog
ranje ging samenwerken met calvinistische vluchtelingen (geuzen). Alva maakte zich
O
gehaat met nieuwe belastingen om zijn troepen te betalen. Op 1 april 1572 werd Den Briel
door de Geuzen ingenomen. Het lukte Alva niet om Zeeland en Holland te heroveren.
In de jaren 1570 kwam Filips in geldnood doordat hij ook in oorlog was met het Ottomaanse
Rijk. Spaanse soldaten die maanden niet waren betaald, trokken in 1576 plunderend en
moordend door Vlaanderen en Brabant. Een groot deel van Nederland sloot zich bij de
opstand aan. De opstandige gewesten sloten in 1579 een militair en politiek
bondgenootschap:Unie van Utrecht.
● Een onafhankelijke staat
e Calvinisten namen in de unie van Utrecht bijna overal de macht en verboden de
D
katholieke kerk.
Filips en Oranje werden openlijk vijanden; Filips verklaarde Oranje vogelvrij, waarna de
Staten-Generaal van de Unie van Utrecht door de ondertekening van het plakkaat van
Verlatinghe in 1581 besloten om Filips niet meer als vorst te erkennen.
In 1584 werd Oranje vermoord. Antwerpen werd ingenomen door Parma, en ook het
noorden en westen kreeg hij in handen. De Spaanse overwinning leek dichtbij. Filips wilde
afrekenen met de protestantse Engelse koningin Elizabeth. Hij liet Parma een aanval op
Engeland voorbereiden, hij stuurde een enorme oorlogsvloot, waarop Parma’s leger aan
boord moest gaan. Dit vloot ging voor de Engelse kust ten onder en daarmee was de
Opstand voorlopig gered. De opstandige gewesten konden geen nieuwe landsheer vinden .
Ze vormden de republiek der zeven verenigde Nederlanden.
De nieuwe staat werd in 1648 officieel door Spanje erkend op de conferentie van München.
Tijdvak 6 (1600-1700) Tijd van regenten en vorsten
(paragraaf 1) een wereldeconomie
A: wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een
K
wereldeconomie
● Handelskapitalisme
