Romeins Recht
H1 - Inleiding : de wetenschap van het Romeinse recht ___________________________9
1.1 De bedoeling van de studie van het Romeinse recht ________________________________ 9
1.1.1 Ontwikkeling van een historisch bewustzijn ________________________________________________ 9
1.1.2 Een component van het universitaire denken ______________________________________________ 9
1.1.3 Belang van gedeelde (rechts)historische wortels van het Europese continent ________________ 9
1.1.4 Kennismaking met enkele juridische basisbegrippen ______________________________________10
1.2 Romeins Recht als wetenschap __________________________________________________ 10
1.2.1 Een juridische wetenschap ______________________________________________________________10
1.2.2 Klassieke filologie _______________________________________________________________________10
1.2.3 Handschriftkunde en tekstkritiek ________________________________________________________10
1.2.4 Historische kritiek ______________________________________________________________________11
H2: Externe rechtsgeschiedenis en bronnen van het Romeins recht _____________ 12
2.1 Het koninkrijk van de vroege republiek (7 de eeuw v.C. – 367 v.C.) ____________________ 12
2.1.1 Koningstijd (7de eeuw v. C. – 509 v. C.) _____________________________________________________12
2.1.2 De Vroege republiek (509 v.C. - 367 v.C.) __________________________________________________12
2.2 De Volle republiek (367 v.C. – 27 v.C.) ______________________________________________ 13
2.2.1 De Senaat ______________________________________________________________________________13
2.2.3 De Stemcomités en hun legers __________________________________________________________14
2.2.3 De Magistratuur en de edicten ___________________________________________________________15
De Consuls _______________________________________________________________________________15
De Praetoren ______________________________________________________________________________15
De Censoren ______________________________________________________________________________16
De Aedielen _______________________________________________________________________________16
De Quaestoren ____________________________________________________________________________16
De Volkstribunen __________________________________________________________________________16
De Provinciegouverneurs ___________________________________________________________________16
2.2.4 De juristen _____________________________________________________________________________16
2.3 Vroeg Keizerrijk of Principaat (27 v.C. – 284) _______________________________________ 17
2.3.1 De instemmingen van het principaat _____________________________________________________17
De keizerlijke provincies____________________________________________________________________17
De keizer en de republikeinse instellingen ___________________________________________________18
De hoofdelijke instellingen _________________________________________________________________18
2.3.2 Het Klassiek Romeinse recht ____________________________________________________________19
Beroemde juristen _________________________________________________________________________19
De constituties ____________________________________________________________________________19
Reputatie van het recht uit het vroege keizerrijk ______________________________________________19
2.4 Het Late Keizerrijk of Dominaat (284 – 476) ________________________________________ 19
2.4.1 De tijd van Diocletianus _________________________________________________________________19
De Tetarchie_______________________________________________________________________________19
Het romeins recht onder Diocletianus _______________________________________________________20
2.4.2 De Vierde eeuw en het christendom ______________________________________________________20
Keizer Constantijn de Grote ________________________________________________________________20
Het Romeinse recht en het Christendom ____________________________________________________21
2.4.3 Rechtsteksten uit de 4de en 5de eeuw _____________________________________________________21
Oude getuigen_____________________________________________________________________________21
De Codex van Theodosius (438) ____________________________________________________________22
1
, 2.4.4 Het Justiniaanse recht __________________________________________________________________22
De codex van Justinianus __________________________________________________________________22
De Digesten _______________________________________________________________________________23
De Instituten ______________________________________________________________________________23
De Novellen _______________________________________________________________________________23
2.4.5 Terug naar het westen ___________________________________________________________________23
2.5 De overleving van het RR in de Germaanse vorstendommen _______________________ 24
2.5.1 De voortgang van het recht ______________________________________________________________24
2.5.2 De Rechtspraak in Germaanse vorstendommen __________________________________________24
2.5.3 De invloed van de feodaliteit _____________________________________________________________25
2.6 Receptie van het Romeinse recht via de bisschoppen _____________________________ 25
2.6.1 De Romeinse oorsprong van het canoniek recht___________________________________________25
Bisschoppelijke audiënties (Oudheid) _______________________________________________________25
Kerkelijk recht (6de-10de eeuw) _____________________________________________________________26
2.6.2 De ontwikkeling van het canonieke recht in de vroege middeleeuwen _______________________26
2.6.3 De oprichting van de officialiteiten en de overname van het RR _____________________________27
Investituurstrijd (11de-12de eeuw) __________________________________________________________27
Decretum Gratiani _________________________________________________________________________27
Kerkelijke rechtspraktijk ____________________________________________________________________27
Middeleeuws kerkelijk handelsrecht ________________________________________________________28
2.6.4 Het canonieke recht aan de universiteiten ________________________________________________28
Herontdekking van het Justiniaanse recht ___________________________________________________28
2.7 De receptie van het Justiniaanse recht aan de universiteiten ______________________ 29
2.7.2 De Glossatoren van Bologna _____________________________________________________________29
2.7.2 De commentatoren _____________________________________________________________________30
2.7.3 Conclusie: het middeleeuws Romeinse recht _____________________________________________30
2.8 De receptie van het Romeinse recht in de nieuwe tijden ___________________________ 31
2.8.1 De opkomst en de verdringing van de Griekse (Byzantijnse) cultuur _________________________31
2.8.2 De soevereine vorstelijke rechtbanken ___________________________________________________31
Hoger beroep _____________________________________________________________________________31
Onderwerping kerkelijke rechtbanken _______________________________________________________31
2.8.3 Veranderingen aan de Leuvense rechtsfaculteit ___________________________________________32
Kritiek op en overstijgen van het bartolisme __________________________________________________32
Het humanisme in het recht ________________________________________________________________33
De Hervormingsgezinde rechtsleer __________________________________________________________33
De voorlopers van het natuurrecht __________________________________________________________33
2.8.4 Het subjectieve recht ___________________________________________________________________33
2.10 Het Romeinse recht na 1600 _____________________________________________________ 34
2.10.2 Drie nieuwe rechtstakken ______________________________________________________________34
Van het Romeinse civiele statuut naar het privaatrecht _______________________________________34
Het ontstaan van het publiekrecht __________________________________________________________34
Het ontstaan van het internationale recht ___________________________________________________34
2.10.3 Natuurrecht en recht van de rede _______________________________________________________34
2.10.4 Naar een codificatie van publiek- en privaatrecht ________________________________________35
2.11 De lotgevallen van het Romeinse recht bij en na de codificatie ___________________ 35
H3: Van Militaire voorrechten tot mensenrechten _______________________________ 36
3.1 Het militaire ‘vrijheidsstatuut’ (status libertatis) __________________________________ 36
2
, 3.2 De demilitarisering van het vrijheidsstatuut _______________________________________ 37
Gedeeltelijke vrijheidsstatuut van de provincies _____________________________________________37
Alternatieven verervingen van voorrechten __________________________________________________37
Civiele voorrechten voor vrouwen ___________________________________________________________37
Uniek vrijheidsstatuur in het Keizerrijk _______________________________________________________38
Nog geen civiele voorrechten _______________________________________________________________38
3.3 Denkend over de vrijheid _________________________________________________________ 38
3.4 Van de Romeinse naar de Middeleeuwse vrijheid __________________________________ 38
3.4.1 Voortleving van het vrijheidsstatuut met beperkte draagwijdte _____________________________38
3.4.2 Vrijheid statuut voor de clerus? __________________________________________________________38
3.4.3 Nieuwe demilitarisering: vrijheidskeuren _________________________________________________39
3.4.4 Hoger beroep ___________________________________________________________________________39
3.5 Vrijheden en rechten in de middeleeuwse rechtsleer ______________________________ 39
3.5.1 Vernieuwing van het vrijheidsbegrip ______________________________________________________39
3.5.2 Ontwikkeling van het rechtsbegrip _______________________________________________________39
3.6 Civiele rechten en absolutisme ___________________________________________________ 39
3.9 Het natuurrecht en subjectieve rechten in de zeventiende eeuw ___________________ 40
3.8 Burgerrechten en mensenrechten ________________________________________________ 40
H4: Civiel procesrecht _________________________________________________________ 41
4.1 De legis actio-procedure (vroege Republiek) ______________________________________ 41
4.2 Het formula-procedure (Volle Republiek) _________________________________________ 41
4.2.1 Inleidingszitting _________________________________________________________________________41
4.2.2 Procedure ten Gronde ___________________________________________________________________43
4.2.3 Uitvoering ______________________________________________________________________________43
4.3 Keizerlijke cognitieprocedure (cognitio extra ordinem) ____________________________ 43
Jurisdictie _________________________________________________________________________________43
Dagvaarding_______________________________________________________________________________44
Inleidingszitting____________________________________________________________________________44
Ten gronde ________________________________________________________________________________44
Executie __________________________________________________________________________________44
4.4 Romanocanonieke procedure ____________________________________________________ 44
bisschoppelijke audiënties in het Keizerrijk ____________________________________________________44
kerkelijke jurisdictie in de vroege middeleeuwen _______________________________________________44
romanocanonieke procedure in de middeleeuwen _____________________________________________44
Verloop van de procedure __________________________________________________________________45
invoering in de vorstelijke rechtbanken ________________________________________________________45
4.6 Hoger beroep ____________________________________________________________________ 46
4.6.1 In het formula-proces ___________________________________________________________________46
4.6.2 In het cognitieproces tijdens het vroege keizerrijk _________________________________________47
4.6.3 In het late Keizerrijk _____________________________________________________________________47
Bij wie ging men in hoger beroep? ___________________________________________________________47
Wanneer was er hoger beroep mogelijk? ____________________________________________________47
Hoger beroep tegen tussenvonnissen _______________________________________________________48
Draagwijdte van het appel __________________________________________________________________48
4.6.4 Van Justinianus tot de middeleeuwen ____________________________________________________48
3
, 4.6.5 De wedergeboorte van het hoger beroep__________________________________________________48
De appelrechter ___________________________________________________________________________49
Nietigheidsbezwaren ______________________________________________________________________49
Interlocutoir appel _________________________________________________________________________50
Onontvankelijkheid van hoger beroep in het strafrecht _______________________________________50
Hoger beroep bij een wereldlijke rechtbank tegen een kerkelijke rechtbank ____________________51
Beroep tegen een keizerlijke rescript ________________________________________________________51
Verzet_____________________________________________________________________________________52
Hoe hoger beroep aan te tekenen? __________________________________________________________53
4.6.6 De wederinvoering van het appel in de praktijk ____________________________________________53
4.7 Het Romeinsrechtelijke bewijs ___________________________________________________ 54
4.7.1 In de Romeinse republiek _______________________________________________________________54
4.7.2 In het vroegere keizerrijk _________________________________________________________________54
4.7.3 Tijdens het late keizerrijk ________________________________________________________________54
4.7.4 De vroege middeleeuwen _______________________________________________________________55
4.7.5 Het bewijsrecht van de romancanonieke procedure _______________________________________55
Notoriëteit: algemene bekendheid __________________________________________________________56
Volle bewijzen _____________________________________________________________________________56
Onvolledige bewijzen ______________________________________________________________________57
Bewijslast _________________________________________________________________________________57
Eigen kennis van rechter ___________________________________________________________________57
4.7.6 Evolutie in de nieuwe tijden ______________________________________________________________57
4.8 Conflicten tussen rechtsnormen _________________________________________________ 57
4.8.1 Conflictregels uit de oudheid ____________________________________________________________58
4.8.2 In het ius commune ________________________________________________________________58
Welke costume is toepasselijk?_____________________________________________________________58
Gaat het ius commune voor op de costume? ________________________________________________58
H5: Personenrecht ____________________________________________________________ 59
5.1 De familia, een inleiding __________________________________________________________ 59
5.1.1 Familia en paterfamilias _________________________________________________________________59
5.1.2 De familia van een vrouw ________________________________________________________________59
Republiek: ________________________________________________________________________________59
5.1.3 Draagwijdte van de patria potestas _______________________________________________________60
5.1.4 Einde van de patria potestas _____________________________________________________________60
5.1.5 De middeleeuwse familia _______________________________________________________________60
5.2 Leden van de familia _____________________________________________________________ 61
5.2.1 De paterfamilias ________________________________________________________________________61
5.2.2 Echtgenotes ____________________________________________________________________________61
Familiaal statuut van echtgenotes __________________________________________________________61
Bijzondere kwesties________________________________________________________________________62
5.2.3 Kinderen en ‘erfgenamen’ (filiifamilias) ___________________________________________________62
5.2.5 Erfgenamen van rechtswege (legitimi) ____________________________________________________63
5.2.5 Adrogatie ______________________________________________________________________________63
5.2.6 Adoptie ________________________________________________________________________________63
5.2.7 Nexum _________________________________________________________________________________64
5.2.8 Personen in mancipio ___________________________________________________________________64
Het mancipium ____________________________________________________________________________64
Slavernij in de oudheid _____________________________________________________________________64
De manumissio ___________________________________________________________________________65
Middeleeuwse slavernij ____________________________________________________________________65
4
, Slavernij in de nieuwe tijden ________________________________________________________________66
5.3 Beperkte aansprakelijkheid ______________________________________________________ 66
5.3.1 De actio de peculio _____________________________________________________________________66
5.3.2 De actio de peculio et de in rem uerso ____________________________________________________67
5.3.3 De actio noxalis ________________________________________________________________________67
5.3.4 Uitbreiding tot niet-familieleden _________________________________________________________67
5.3.5 In de middeleeuwen en nieuwe tijden ____________________________________________________68
5.3.6 Excursus: naar een algemeen regime van herstel bij onrechtmatige verrijking _______________68
FASE 1: beperkt aantal rechtsvorderingen ___________________________________________________68
FASE 2: ruime uitlegging en ontwikkeling actio in factum______________________________________69
FASE 3: zelfstandige rechtsvordering op basis van onrechtvaardige verrijking ___________________69
5.4 Bescherming van aansprakelijke jongeren ________________________________________ 69
5.4.1 Voogdij _________________________________________________________________________________69
Ontstaan__________________________________________________________________________________69
Soorten voogden __________________________________________________________________________69
Werking van de voogdij _____________________________________________________________________70
Rechtsmiddelen van de pupil _______________________________________________________________70
Receptie van de voogdij ____________________________________________________________________71
5.4.2 Curatele over minder dan 25 jarigen ______________________________________________________71
H6: Erfrecht ___________________________________________________________________ 72
6.1 Erfopvolging ab intestato _________________________________________________________ 72
6.1.1 De samenstelling van de boedel _________________________________________________________72
Openvallen nalatenschap __________________________________________________________________72
Samenstelling van de boedel _______________________________________________________________72
6.1.2 De verdeling van de boedel ______________________________________________________________73
In de Republiek ___________________________________________________________________________73
Instituten van Gaius (commentaar op eeuwig edict) __________________________________________73
Late keizerrijk _____________________________________________________________________________73
Justinianus novelle 118 ____________________________________________________________________74
Receptie van het Romeinse recht vanaf de middeleeuwen ____________________________________74
6.2 Erfopvolging bij testament ________________________________________________________ 75
6.2.1 Vorm ___________________________________________________________________________________75
Het soldatentestament ____________________________________________________________________75
Testamentum calatis comitiis ______________________________________________________________75
Mancipatie testament (mondelinge testament) ______________________________________________75
Praetorisch testament (schriftelijk testament) _______________________________________________75
eigenhandig geschreven testament (“holografisch”) __________________________________________75
6.2.2 Inhoud _________________________________________________________________________________76
Stap 1: Instelling van een erfgenaam (erfstelling) → VERPLICHT _______________________________76
STAP 2: Aanduiding van een substituut → FACULTATIEF ______________________________________76
STAP 3: Opstelling van bijzondere legaten → FACULTATIEF ____________________________________76
STAP 4: Opstelling van fideïcommissen → FACULTATIEF ______________________________________77
6.2.3 Enkele grote lijnen uit de receptie van het testament ______________________________________78
Testament ________________________________________________________________________________78
Fideïcommissen ___________________________________________________________________________79
H7: zakenrecht ________________________________________________________________ 80
7.1 Inleiding – bezit __________________________________________________________________ 80
actiones in rem vs. actiones in personam ______________________________________________________80
5
,7.2 Bezit _____________________________________________________________________________ 80
7.2.1 Zakenrecht vandaag ____________________________________________________________________80
7.2.2 Oudheid: bezit en interdict ______________________________________________________________80
7.2.3 Bezit in de Oudheid _____________________________________________________________________81
7.2.4 Bezitsbescherming voor goederen in Keizerrijk ____________________________________________81
Voorwaarden voor bezitsbescherming (op ogenblik van de verwerving van het goed) ____________81
Bevrijdende verjaring ______________________________________________________________________82
7.2.5 De middeleeuwse receptie van het bezit __________________________________________________82
Bezit van onroerende goederen _____________________________________________________________82
Rechtspraak over het bezit: drie rechtsmiddelen _____________________________________________83
Ontwikkeling van een ‘bezitstitel’ in de rechtsleer ____________________________________________83
7.2.6 Evolutie in de nieuwe tijden ______________________________________________________________84
7.3 Eigendom ________________________________________________________________________ 84
7.3.1 Eigendom en reiuindicatio in de oudheid _________________________________________________84
In de formula procedure ___________________________________________________________________84
Rechtsmiddelen met gelijkaardige gevolgen _________________________________________________85
!! Revendicatie is niet de hoogste rechtsvordering !! __________________________________________86
7.3.2 Evolutie in de middeleeuwen ____________________________________________________________86
vreemde vaststelling in de justiniaanse teksten ______________________________________________86
Oplossing: gesplitste eigendom ____________________________________________________________86
Erfpacht __________________________________________________________________________________87
7.3.3 Naar het ene en individuele eigendomsbegrip van de nieuwe tijden _________________________88
Eigendom in de nieuwe tijden _______________________________________________________________89
Eigendom en erfpacht in de 19de – 21ste eeuw ________________________________________________90
7.4 Eigendomsverkrijging ____________________________________________________________ 91
7.4.1 Overdracht _____________________________________________________________________________91
Twee steeds te controleren voorwaarden ____________________________________________________91
Derde voorwaarde: leveringshandeling ______________________________________________________91
7.4.2 Verkrijgende verjaring (usucapio) ________________________________________________________93
7.4.3 Natuurlijke wijzen van eigendomsverkrijging ______________________________________________94
OPTIE 1: Toe-eigening (occupatio)___________________________________________________________94
OPTIE 2: Vruchttrekking ____________________________________________________________________94
OPTIE 3: Natrekking (accessio) _____________________________________________________________94
7.5 Vruchtgebruik en erfdienstbaarheden ____________________________________________ 94
7.5.1 Erfdienstbaarheden (iura praediorum) ____________________________________________________94
Belendende gronden _______________________________________________________________________94
Criteria ___________________________________________________________________________________95
Vestiging __________________________________________________________________________________95
Tenietgaan ________________________________________________________________________________95
7.5.2 Vruchtgebruik (ususfructus) _____________________________________________________________95
Kenmerken ________________________________________________________________________________96
Vestiging __________________________________________________________________________________96
Tenietgaan ________________________________________________________________________________96
7.6 Zakelijke zekerheden _____________________________________________________________ 96
Herhaling _________________________________________________________________________________96
Zakelijke zekerheden_______________________________________________________________________97
7.6.1 Enkele algemene bemerkingen __________________________________________________________97
Rechtshandelingen in het pandrecht ________________________________________________________97
7.6.2 De rechtsvordering uit fiducia (actio fiduciae) _____________________________________________98
7.6.3 De pandactie (actio pigneraticia)_________________________________________________________98
6
, 7.6.4 De serviaanse rechtsvordering (actio seruiana) ___________________________________________99
Pachtovereenkomst _______________________________________________________________________99
7.6.5 Gevolgen van het zakelijk karakter van de pandvordering___________________________________99
7.6.6 Pand van rechtswege _________________________________________________________________ 100
7.6.7 Receptie van het Romeinse pandrecht _________________________________________________ 100
H8: verbintenissenrecht ______________________________________________________ 102
8.1 Verbintenissen in het algemeen _________________________________________________ 102
8.1.1 Verbintenis en aansprakelijkheid _______________________________________________________ 102
Verbintenis en aansprakelijkheid _________________________________________________________ 102
Verzuim _________________________________________________________________________________ 102
8.1.2 Verbintenissenrecht en canoniek recht _________________________________________________ 102
8.1.3 Bronnen van verbintenissen ___________________________________________________________ 103
Categorieën van verbintenissen __________________________________________________________ 103
Bronnen van contractuele verbintenissen _________________________________________________ 103
8.1.4 Specifieke en generieke verbintenissen _________________________________________________ 104
8.1.5 Natuurlijke verbintenissen _____________________________________________________________ 104
8.2 Strikte verbintenissen ___________________________________________________________ 105
8.2.1 De stipulatie__________________________________________________________________________ 105
8.2.2 Overdracht en novatio (schuldvernieuwing) _____________________________________________ 106
8.2.3 Strikte persoonlijke zekerheden ________________________________________________________ 106
Vijf belangrijke begrippen ________________________________________________________________ 107
8.2.4 Van de stipulatie naar de Engelse contracten ___________________________________________ 107
8.3 Verbintenissen e bona fide ______________________________________________________ 108
8.3.1 Bonafide verbintenissen in de oudheid _________________________________________________ 108
Actiones e bona fide _____________________________________________________________________ 108
Exceptie van bedrog (exceptio doli) _______________________________________________________ 109
8.3.2 Aansprakelijkheid voor bona fide verbintenissen volgens legisten ________________________ 109
Dolus (bedrog) __________________________________________________________________________ 109
Culpa (fout) _____________________________________________________________________________ 109
Vis maior (overmacht) ___________________________________________________________________ 110
8.3.3 Fusie van legistiek en canonistiek in de 16de eeuw ______________________________________ 110
Goede trouw bij alle verbintenissen _______________________________________________________ 110
Pacta sunt servanda _____________________________________________________________________ 111
Clausula rebus sic stantibus _____________________________________________________________ 111
Stilzwijgend ontbindend beding ___________________________________________________________ 112
Benadeling ______________________________________________________________________________ 112
De causaliteit van verbintenissen _________________________________________________________ 113
De wil als bron van aansprakelijkheid _____________________________________________________ 114
8.4 Verbintenissen uit onrechtmatige daad (ex delicto) _______________________________ 114
8.4.1 Penale acties _________________________________________________________________________ 114
8.4.2 De actio furti (vordering wegens diefstal) _______________________________________________ 115
8.4.3 De actio legis aquiliae (aquiliaanse vordering) __________________________________________ 115
Inhoud van de lex aquilia _________________________________________________________________ 115
Uitbreiding door ruime interpretatie van de basisvoorwaarden ______________________________ 116
Uitbreiding bij het verwonden of doden van vrije personen __________________________________ 117
Aquiliaanse vordering en verrijking zonder oorzaak _________________________________________ 117
De aquiliaanse vordering in de nieuwe tijden_______________________________________________ 118
8.4.4 Aansprakelijkheidsdrempel____________________________________________________________ 118
Aansprakelijkheid voor publieke en voor civiele delicten ____________________________________ 118
Schuld en intentie _______________________________________________________________________ 118
7
, Van intentie naar aansprakelijkheid _______________________________________________________ 119
8.4.5 Quasidelictuele verbintenissen ________________________________________________________ 119
H9: bijzondere overeenkomsten ______________________________________________ 120
9.1 Bijzondere overeenkomsten _____________________________________________________ 120
9.1.1 Koop-verkoop (emptio-venditio) _______________________________________________________ 120
Aansprakelijkheid voor gebreken __________________________________________________________ 120
Dwaling (error) bij koop __________________________________________________________________ 121
9.1.2 Huur-verhuur (locatio - conductio) _____________________________________________________ 121
9.2 Ontstaan van rechtspersoonlijkheid _____________________________________________ 122
9.2.1 Handelen met de overheid in de Romeinse oudheid _____________________________________ 122
9.2.2 Handelen met civiele verenigingen in de Romeinse oudheid _____________________________ 123
Corpus _________________________________________________________________________________ 123
Familia _________________________________________________________________________________ 123
Fiducia _________________________________________________________________________________ 123
Societas (= maatschap) __________________________________________________________________ 124
Curia ___________________________________________________________________________________ 124
9.2.3 Handelen met verenigingen in de middeleeuwen ________________________________________ 124
Kloosters en bisdommen _________________________________________________________________ 124
Colleges en universiteiten ________________________________________________________________ 125
9.2.3 De fictieve persoon in de nieuwe tijden _________________________________________________ 126
Incorporatie: vennootschappen met rechtspersoonlijkheid _________________________________ 126
In het publiekrecht _______________________________________________________________________ 126
In het privaatrecht van de 18de en 19de eeuw _____________________________________________ 126
Conclusie college ____________________________________________________________ 127
8
,H1 - Inleiding : de wetenschap van het Romeinse recht
1.1 De bedoeling van de studie van het Romeinse recht
1.1.1 Ontwikkeling van een historisch bewustzijn
Recht = het resultaat van vele contingente (toevallige) factoren, geen statistisch gegeven
Kritisch denken = bij conflict op zoek gaan naar de oorspronkelijke doelstellingen van de
rechtsregel
1.1.2 Een component van het universitaire denken
Keizer Justinianus = Oost-Romeinse keizer van de 6de eeuw → interpreteerde Romeins
rechtelijke teksten om eigen recht mee te maken, ligt aan de basis van de universitaire
rechtsleer
Vier culturen
Romeins juridisch-maatschappelijk denken
Joods Christelijke theologie = de christelijke theologie beïnvloed sterk de kerkjuristen
Griekse wetenschappelijke logica (Aristoteles, Plato, Socrates) wordt in de 13de eeuw met het
Romein recht samengevoegd
• Boëthius (6de E, Noord-Italië) = bouwde verder de Griekse logica en Aristotelisch denken
maar de heerser wou geen Griekse invloeden
• Al-Kindi en Al-Farbi (9-10de E, Bagdad) = vertaalde teksten van Griekse filosofen naar het
Arabisch → becommentarieerd door Avicenna ( 11de E, Iran)
• Averroes en Maimonides (12de E) = ontwikkelde theorieën op basis van Aristoteles → hun
werken werden in het Latijn vertaald door Thomas van Aquino (13de E) en zo werd
Aristoteles herontdekt
Oosterse wiskundige denker = grote Grieken vluchtte in de 15de E na de val van het Oost
Romeinse Rijk
1.1.3 Belang van gedeelde (rechts)historische wortels van het Europese
continent
Ius commune = het Europese gemene recht dat uit het Romeinse recht ‘gerecipieerd’ werd
• Ethiopië = nooit deel van het Romeins Rijk maar toch teksten die overeen kwamen met
het RR omdat ze banden hadden met Europese landen
• Japan = eind 19de E willen ze contracteren met EU landen dus zoeken ze een gedeeld
privaatrecht wat Frans en Duits burgerlijk recht is
• China = het eerste grote handboek Romeins recht in China is een weergave van de KUL in
de jaren 30 omdat de schrijver hier heeft gestudeerd
9
, 1.1.4 Kennismaking met enkele juridische basisbegrippen
Structuur en basisbeginselen = veel begrippen die in andere lessen terugkomen
Vakinformatie
• Enkel eeuw kennen voor personen en werken
• Latijnse termen = geen taalvak dus Nederlandse vertaling is even goed
• Uitzondering als er geen Nederlandse vertaling is
• Verschil tussen hoofd en bijzaken
1.2 Romeins Recht als wetenschap
1.2.1 Een juridische wetenschap
Oost romeinse keizer Justinianus (6 de E)
Applicative legal history = toepassing gerichte methode van rechtsonderzoek
• Guillaume Durand = ontwikkeling procesrecht (gebaseerd op Justinianus)
• Bartolus de Saxoferrato = prof romeins recht in Italië, recht toepassen in eigen tijd zoals
adviezen over pestepidemieën
• Hugo Grotius = recht van oorlog en vreden, verwees naar Justinianus
Contemplative legal history = romaniste die zich wijdden aan het Romeinse recht van de
oudheid → vroegere recht beter te begrijpen
• Humanisten = kijken naar het verleden en ‘terug naar de bronnen’
• Verlichting = universeel recht ontdekken door reden omdat dit recht voorgegeven is
• Historische school (friederich karel von friederie, 19de E)
1.2.2 Klassieke filologie
Filologie = bestuderen van taal en letterkunde
• Tot 1800 werden alle juridische teksten in het Latijn geschreven
• Grieks is nodig om de bronnen van Constantinopel te bekijken
1.2.3 Handschriftkunde en tekstkritiek
Werken met bronnen
• Paleologie = geschriften
• Codicologie = uitwendig karakter van boeken en documenten
• Transliteratie = teksten van een alfabet in een ander worden omgezet
• Archeologische vondsten
• Tekstedities = voorgangers maakte veranderde edities wat kan zorgen dat de tekst
slechter werd
• Interpolatie kritiek = Romeinsrechtelijke teksten zuiveren van latere inlassingen
10
H1 - Inleiding : de wetenschap van het Romeinse recht ___________________________9
1.1 De bedoeling van de studie van het Romeinse recht ________________________________ 9
1.1.1 Ontwikkeling van een historisch bewustzijn ________________________________________________ 9
1.1.2 Een component van het universitaire denken ______________________________________________ 9
1.1.3 Belang van gedeelde (rechts)historische wortels van het Europese continent ________________ 9
1.1.4 Kennismaking met enkele juridische basisbegrippen ______________________________________10
1.2 Romeins Recht als wetenschap __________________________________________________ 10
1.2.1 Een juridische wetenschap ______________________________________________________________10
1.2.2 Klassieke filologie _______________________________________________________________________10
1.2.3 Handschriftkunde en tekstkritiek ________________________________________________________10
1.2.4 Historische kritiek ______________________________________________________________________11
H2: Externe rechtsgeschiedenis en bronnen van het Romeins recht _____________ 12
2.1 Het koninkrijk van de vroege republiek (7 de eeuw v.C. – 367 v.C.) ____________________ 12
2.1.1 Koningstijd (7de eeuw v. C. – 509 v. C.) _____________________________________________________12
2.1.2 De Vroege republiek (509 v.C. - 367 v.C.) __________________________________________________12
2.2 De Volle republiek (367 v.C. – 27 v.C.) ______________________________________________ 13
2.2.1 De Senaat ______________________________________________________________________________13
2.2.3 De Stemcomités en hun legers __________________________________________________________14
2.2.3 De Magistratuur en de edicten ___________________________________________________________15
De Consuls _______________________________________________________________________________15
De Praetoren ______________________________________________________________________________15
De Censoren ______________________________________________________________________________16
De Aedielen _______________________________________________________________________________16
De Quaestoren ____________________________________________________________________________16
De Volkstribunen __________________________________________________________________________16
De Provinciegouverneurs ___________________________________________________________________16
2.2.4 De juristen _____________________________________________________________________________16
2.3 Vroeg Keizerrijk of Principaat (27 v.C. – 284) _______________________________________ 17
2.3.1 De instemmingen van het principaat _____________________________________________________17
De keizerlijke provincies____________________________________________________________________17
De keizer en de republikeinse instellingen ___________________________________________________18
De hoofdelijke instellingen _________________________________________________________________18
2.3.2 Het Klassiek Romeinse recht ____________________________________________________________19
Beroemde juristen _________________________________________________________________________19
De constituties ____________________________________________________________________________19
Reputatie van het recht uit het vroege keizerrijk ______________________________________________19
2.4 Het Late Keizerrijk of Dominaat (284 – 476) ________________________________________ 19
2.4.1 De tijd van Diocletianus _________________________________________________________________19
De Tetarchie_______________________________________________________________________________19
Het romeins recht onder Diocletianus _______________________________________________________20
2.4.2 De Vierde eeuw en het christendom ______________________________________________________20
Keizer Constantijn de Grote ________________________________________________________________20
Het Romeinse recht en het Christendom ____________________________________________________21
2.4.3 Rechtsteksten uit de 4de en 5de eeuw _____________________________________________________21
Oude getuigen_____________________________________________________________________________21
De Codex van Theodosius (438) ____________________________________________________________22
1
, 2.4.4 Het Justiniaanse recht __________________________________________________________________22
De codex van Justinianus __________________________________________________________________22
De Digesten _______________________________________________________________________________23
De Instituten ______________________________________________________________________________23
De Novellen _______________________________________________________________________________23
2.4.5 Terug naar het westen ___________________________________________________________________23
2.5 De overleving van het RR in de Germaanse vorstendommen _______________________ 24
2.5.1 De voortgang van het recht ______________________________________________________________24
2.5.2 De Rechtspraak in Germaanse vorstendommen __________________________________________24
2.5.3 De invloed van de feodaliteit _____________________________________________________________25
2.6 Receptie van het Romeinse recht via de bisschoppen _____________________________ 25
2.6.1 De Romeinse oorsprong van het canoniek recht___________________________________________25
Bisschoppelijke audiënties (Oudheid) _______________________________________________________25
Kerkelijk recht (6de-10de eeuw) _____________________________________________________________26
2.6.2 De ontwikkeling van het canonieke recht in de vroege middeleeuwen _______________________26
2.6.3 De oprichting van de officialiteiten en de overname van het RR _____________________________27
Investituurstrijd (11de-12de eeuw) __________________________________________________________27
Decretum Gratiani _________________________________________________________________________27
Kerkelijke rechtspraktijk ____________________________________________________________________27
Middeleeuws kerkelijk handelsrecht ________________________________________________________28
2.6.4 Het canonieke recht aan de universiteiten ________________________________________________28
Herontdekking van het Justiniaanse recht ___________________________________________________28
2.7 De receptie van het Justiniaanse recht aan de universiteiten ______________________ 29
2.7.2 De Glossatoren van Bologna _____________________________________________________________29
2.7.2 De commentatoren _____________________________________________________________________30
2.7.3 Conclusie: het middeleeuws Romeinse recht _____________________________________________30
2.8 De receptie van het Romeinse recht in de nieuwe tijden ___________________________ 31
2.8.1 De opkomst en de verdringing van de Griekse (Byzantijnse) cultuur _________________________31
2.8.2 De soevereine vorstelijke rechtbanken ___________________________________________________31
Hoger beroep _____________________________________________________________________________31
Onderwerping kerkelijke rechtbanken _______________________________________________________31
2.8.3 Veranderingen aan de Leuvense rechtsfaculteit ___________________________________________32
Kritiek op en overstijgen van het bartolisme __________________________________________________32
Het humanisme in het recht ________________________________________________________________33
De Hervormingsgezinde rechtsleer __________________________________________________________33
De voorlopers van het natuurrecht __________________________________________________________33
2.8.4 Het subjectieve recht ___________________________________________________________________33
2.10 Het Romeinse recht na 1600 _____________________________________________________ 34
2.10.2 Drie nieuwe rechtstakken ______________________________________________________________34
Van het Romeinse civiele statuut naar het privaatrecht _______________________________________34
Het ontstaan van het publiekrecht __________________________________________________________34
Het ontstaan van het internationale recht ___________________________________________________34
2.10.3 Natuurrecht en recht van de rede _______________________________________________________34
2.10.4 Naar een codificatie van publiek- en privaatrecht ________________________________________35
2.11 De lotgevallen van het Romeinse recht bij en na de codificatie ___________________ 35
H3: Van Militaire voorrechten tot mensenrechten _______________________________ 36
3.1 Het militaire ‘vrijheidsstatuut’ (status libertatis) __________________________________ 36
2
, 3.2 De demilitarisering van het vrijheidsstatuut _______________________________________ 37
Gedeeltelijke vrijheidsstatuut van de provincies _____________________________________________37
Alternatieven verervingen van voorrechten __________________________________________________37
Civiele voorrechten voor vrouwen ___________________________________________________________37
Uniek vrijheidsstatuur in het Keizerrijk _______________________________________________________38
Nog geen civiele voorrechten _______________________________________________________________38
3.3 Denkend over de vrijheid _________________________________________________________ 38
3.4 Van de Romeinse naar de Middeleeuwse vrijheid __________________________________ 38
3.4.1 Voortleving van het vrijheidsstatuut met beperkte draagwijdte _____________________________38
3.4.2 Vrijheid statuut voor de clerus? __________________________________________________________38
3.4.3 Nieuwe demilitarisering: vrijheidskeuren _________________________________________________39
3.4.4 Hoger beroep ___________________________________________________________________________39
3.5 Vrijheden en rechten in de middeleeuwse rechtsleer ______________________________ 39
3.5.1 Vernieuwing van het vrijheidsbegrip ______________________________________________________39
3.5.2 Ontwikkeling van het rechtsbegrip _______________________________________________________39
3.6 Civiele rechten en absolutisme ___________________________________________________ 39
3.9 Het natuurrecht en subjectieve rechten in de zeventiende eeuw ___________________ 40
3.8 Burgerrechten en mensenrechten ________________________________________________ 40
H4: Civiel procesrecht _________________________________________________________ 41
4.1 De legis actio-procedure (vroege Republiek) ______________________________________ 41
4.2 Het formula-procedure (Volle Republiek) _________________________________________ 41
4.2.1 Inleidingszitting _________________________________________________________________________41
4.2.2 Procedure ten Gronde ___________________________________________________________________43
4.2.3 Uitvoering ______________________________________________________________________________43
4.3 Keizerlijke cognitieprocedure (cognitio extra ordinem) ____________________________ 43
Jurisdictie _________________________________________________________________________________43
Dagvaarding_______________________________________________________________________________44
Inleidingszitting____________________________________________________________________________44
Ten gronde ________________________________________________________________________________44
Executie __________________________________________________________________________________44
4.4 Romanocanonieke procedure ____________________________________________________ 44
bisschoppelijke audiënties in het Keizerrijk ____________________________________________________44
kerkelijke jurisdictie in de vroege middeleeuwen _______________________________________________44
romanocanonieke procedure in de middeleeuwen _____________________________________________44
Verloop van de procedure __________________________________________________________________45
invoering in de vorstelijke rechtbanken ________________________________________________________45
4.6 Hoger beroep ____________________________________________________________________ 46
4.6.1 In het formula-proces ___________________________________________________________________46
4.6.2 In het cognitieproces tijdens het vroege keizerrijk _________________________________________47
4.6.3 In het late Keizerrijk _____________________________________________________________________47
Bij wie ging men in hoger beroep? ___________________________________________________________47
Wanneer was er hoger beroep mogelijk? ____________________________________________________47
Hoger beroep tegen tussenvonnissen _______________________________________________________48
Draagwijdte van het appel __________________________________________________________________48
4.6.4 Van Justinianus tot de middeleeuwen ____________________________________________________48
3
, 4.6.5 De wedergeboorte van het hoger beroep__________________________________________________48
De appelrechter ___________________________________________________________________________49
Nietigheidsbezwaren ______________________________________________________________________49
Interlocutoir appel _________________________________________________________________________50
Onontvankelijkheid van hoger beroep in het strafrecht _______________________________________50
Hoger beroep bij een wereldlijke rechtbank tegen een kerkelijke rechtbank ____________________51
Beroep tegen een keizerlijke rescript ________________________________________________________51
Verzet_____________________________________________________________________________________52
Hoe hoger beroep aan te tekenen? __________________________________________________________53
4.6.6 De wederinvoering van het appel in de praktijk ____________________________________________53
4.7 Het Romeinsrechtelijke bewijs ___________________________________________________ 54
4.7.1 In de Romeinse republiek _______________________________________________________________54
4.7.2 In het vroegere keizerrijk _________________________________________________________________54
4.7.3 Tijdens het late keizerrijk ________________________________________________________________54
4.7.4 De vroege middeleeuwen _______________________________________________________________55
4.7.5 Het bewijsrecht van de romancanonieke procedure _______________________________________55
Notoriëteit: algemene bekendheid __________________________________________________________56
Volle bewijzen _____________________________________________________________________________56
Onvolledige bewijzen ______________________________________________________________________57
Bewijslast _________________________________________________________________________________57
Eigen kennis van rechter ___________________________________________________________________57
4.7.6 Evolutie in de nieuwe tijden ______________________________________________________________57
4.8 Conflicten tussen rechtsnormen _________________________________________________ 57
4.8.1 Conflictregels uit de oudheid ____________________________________________________________58
4.8.2 In het ius commune ________________________________________________________________58
Welke costume is toepasselijk?_____________________________________________________________58
Gaat het ius commune voor op de costume? ________________________________________________58
H5: Personenrecht ____________________________________________________________ 59
5.1 De familia, een inleiding __________________________________________________________ 59
5.1.1 Familia en paterfamilias _________________________________________________________________59
5.1.2 De familia van een vrouw ________________________________________________________________59
Republiek: ________________________________________________________________________________59
5.1.3 Draagwijdte van de patria potestas _______________________________________________________60
5.1.4 Einde van de patria potestas _____________________________________________________________60
5.1.5 De middeleeuwse familia _______________________________________________________________60
5.2 Leden van de familia _____________________________________________________________ 61
5.2.1 De paterfamilias ________________________________________________________________________61
5.2.2 Echtgenotes ____________________________________________________________________________61
Familiaal statuut van echtgenotes __________________________________________________________61
Bijzondere kwesties________________________________________________________________________62
5.2.3 Kinderen en ‘erfgenamen’ (filiifamilias) ___________________________________________________62
5.2.5 Erfgenamen van rechtswege (legitimi) ____________________________________________________63
5.2.5 Adrogatie ______________________________________________________________________________63
5.2.6 Adoptie ________________________________________________________________________________63
5.2.7 Nexum _________________________________________________________________________________64
5.2.8 Personen in mancipio ___________________________________________________________________64
Het mancipium ____________________________________________________________________________64
Slavernij in de oudheid _____________________________________________________________________64
De manumissio ___________________________________________________________________________65
Middeleeuwse slavernij ____________________________________________________________________65
4
, Slavernij in de nieuwe tijden ________________________________________________________________66
5.3 Beperkte aansprakelijkheid ______________________________________________________ 66
5.3.1 De actio de peculio _____________________________________________________________________66
5.3.2 De actio de peculio et de in rem uerso ____________________________________________________67
5.3.3 De actio noxalis ________________________________________________________________________67
5.3.4 Uitbreiding tot niet-familieleden _________________________________________________________67
5.3.5 In de middeleeuwen en nieuwe tijden ____________________________________________________68
5.3.6 Excursus: naar een algemeen regime van herstel bij onrechtmatige verrijking _______________68
FASE 1: beperkt aantal rechtsvorderingen ___________________________________________________68
FASE 2: ruime uitlegging en ontwikkeling actio in factum______________________________________69
FASE 3: zelfstandige rechtsvordering op basis van onrechtvaardige verrijking ___________________69
5.4 Bescherming van aansprakelijke jongeren ________________________________________ 69
5.4.1 Voogdij _________________________________________________________________________________69
Ontstaan__________________________________________________________________________________69
Soorten voogden __________________________________________________________________________69
Werking van de voogdij _____________________________________________________________________70
Rechtsmiddelen van de pupil _______________________________________________________________70
Receptie van de voogdij ____________________________________________________________________71
5.4.2 Curatele over minder dan 25 jarigen ______________________________________________________71
H6: Erfrecht ___________________________________________________________________ 72
6.1 Erfopvolging ab intestato _________________________________________________________ 72
6.1.1 De samenstelling van de boedel _________________________________________________________72
Openvallen nalatenschap __________________________________________________________________72
Samenstelling van de boedel _______________________________________________________________72
6.1.2 De verdeling van de boedel ______________________________________________________________73
In de Republiek ___________________________________________________________________________73
Instituten van Gaius (commentaar op eeuwig edict) __________________________________________73
Late keizerrijk _____________________________________________________________________________73
Justinianus novelle 118 ____________________________________________________________________74
Receptie van het Romeinse recht vanaf de middeleeuwen ____________________________________74
6.2 Erfopvolging bij testament ________________________________________________________ 75
6.2.1 Vorm ___________________________________________________________________________________75
Het soldatentestament ____________________________________________________________________75
Testamentum calatis comitiis ______________________________________________________________75
Mancipatie testament (mondelinge testament) ______________________________________________75
Praetorisch testament (schriftelijk testament) _______________________________________________75
eigenhandig geschreven testament (“holografisch”) __________________________________________75
6.2.2 Inhoud _________________________________________________________________________________76
Stap 1: Instelling van een erfgenaam (erfstelling) → VERPLICHT _______________________________76
STAP 2: Aanduiding van een substituut → FACULTATIEF ______________________________________76
STAP 3: Opstelling van bijzondere legaten → FACULTATIEF ____________________________________76
STAP 4: Opstelling van fideïcommissen → FACULTATIEF ______________________________________77
6.2.3 Enkele grote lijnen uit de receptie van het testament ______________________________________78
Testament ________________________________________________________________________________78
Fideïcommissen ___________________________________________________________________________79
H7: zakenrecht ________________________________________________________________ 80
7.1 Inleiding – bezit __________________________________________________________________ 80
actiones in rem vs. actiones in personam ______________________________________________________80
5
,7.2 Bezit _____________________________________________________________________________ 80
7.2.1 Zakenrecht vandaag ____________________________________________________________________80
7.2.2 Oudheid: bezit en interdict ______________________________________________________________80
7.2.3 Bezit in de Oudheid _____________________________________________________________________81
7.2.4 Bezitsbescherming voor goederen in Keizerrijk ____________________________________________81
Voorwaarden voor bezitsbescherming (op ogenblik van de verwerving van het goed) ____________81
Bevrijdende verjaring ______________________________________________________________________82
7.2.5 De middeleeuwse receptie van het bezit __________________________________________________82
Bezit van onroerende goederen _____________________________________________________________82
Rechtspraak over het bezit: drie rechtsmiddelen _____________________________________________83
Ontwikkeling van een ‘bezitstitel’ in de rechtsleer ____________________________________________83
7.2.6 Evolutie in de nieuwe tijden ______________________________________________________________84
7.3 Eigendom ________________________________________________________________________ 84
7.3.1 Eigendom en reiuindicatio in de oudheid _________________________________________________84
In de formula procedure ___________________________________________________________________84
Rechtsmiddelen met gelijkaardige gevolgen _________________________________________________85
!! Revendicatie is niet de hoogste rechtsvordering !! __________________________________________86
7.3.2 Evolutie in de middeleeuwen ____________________________________________________________86
vreemde vaststelling in de justiniaanse teksten ______________________________________________86
Oplossing: gesplitste eigendom ____________________________________________________________86
Erfpacht __________________________________________________________________________________87
7.3.3 Naar het ene en individuele eigendomsbegrip van de nieuwe tijden _________________________88
Eigendom in de nieuwe tijden _______________________________________________________________89
Eigendom en erfpacht in de 19de – 21ste eeuw ________________________________________________90
7.4 Eigendomsverkrijging ____________________________________________________________ 91
7.4.1 Overdracht _____________________________________________________________________________91
Twee steeds te controleren voorwaarden ____________________________________________________91
Derde voorwaarde: leveringshandeling ______________________________________________________91
7.4.2 Verkrijgende verjaring (usucapio) ________________________________________________________93
7.4.3 Natuurlijke wijzen van eigendomsverkrijging ______________________________________________94
OPTIE 1: Toe-eigening (occupatio)___________________________________________________________94
OPTIE 2: Vruchttrekking ____________________________________________________________________94
OPTIE 3: Natrekking (accessio) _____________________________________________________________94
7.5 Vruchtgebruik en erfdienstbaarheden ____________________________________________ 94
7.5.1 Erfdienstbaarheden (iura praediorum) ____________________________________________________94
Belendende gronden _______________________________________________________________________94
Criteria ___________________________________________________________________________________95
Vestiging __________________________________________________________________________________95
Tenietgaan ________________________________________________________________________________95
7.5.2 Vruchtgebruik (ususfructus) _____________________________________________________________95
Kenmerken ________________________________________________________________________________96
Vestiging __________________________________________________________________________________96
Tenietgaan ________________________________________________________________________________96
7.6 Zakelijke zekerheden _____________________________________________________________ 96
Herhaling _________________________________________________________________________________96
Zakelijke zekerheden_______________________________________________________________________97
7.6.1 Enkele algemene bemerkingen __________________________________________________________97
Rechtshandelingen in het pandrecht ________________________________________________________97
7.6.2 De rechtsvordering uit fiducia (actio fiduciae) _____________________________________________98
7.6.3 De pandactie (actio pigneraticia)_________________________________________________________98
6
, 7.6.4 De serviaanse rechtsvordering (actio seruiana) ___________________________________________99
Pachtovereenkomst _______________________________________________________________________99
7.6.5 Gevolgen van het zakelijk karakter van de pandvordering___________________________________99
7.6.6 Pand van rechtswege _________________________________________________________________ 100
7.6.7 Receptie van het Romeinse pandrecht _________________________________________________ 100
H8: verbintenissenrecht ______________________________________________________ 102
8.1 Verbintenissen in het algemeen _________________________________________________ 102
8.1.1 Verbintenis en aansprakelijkheid _______________________________________________________ 102
Verbintenis en aansprakelijkheid _________________________________________________________ 102
Verzuim _________________________________________________________________________________ 102
8.1.2 Verbintenissenrecht en canoniek recht _________________________________________________ 102
8.1.3 Bronnen van verbintenissen ___________________________________________________________ 103
Categorieën van verbintenissen __________________________________________________________ 103
Bronnen van contractuele verbintenissen _________________________________________________ 103
8.1.4 Specifieke en generieke verbintenissen _________________________________________________ 104
8.1.5 Natuurlijke verbintenissen _____________________________________________________________ 104
8.2 Strikte verbintenissen ___________________________________________________________ 105
8.2.1 De stipulatie__________________________________________________________________________ 105
8.2.2 Overdracht en novatio (schuldvernieuwing) _____________________________________________ 106
8.2.3 Strikte persoonlijke zekerheden ________________________________________________________ 106
Vijf belangrijke begrippen ________________________________________________________________ 107
8.2.4 Van de stipulatie naar de Engelse contracten ___________________________________________ 107
8.3 Verbintenissen e bona fide ______________________________________________________ 108
8.3.1 Bonafide verbintenissen in de oudheid _________________________________________________ 108
Actiones e bona fide _____________________________________________________________________ 108
Exceptie van bedrog (exceptio doli) _______________________________________________________ 109
8.3.2 Aansprakelijkheid voor bona fide verbintenissen volgens legisten ________________________ 109
Dolus (bedrog) __________________________________________________________________________ 109
Culpa (fout) _____________________________________________________________________________ 109
Vis maior (overmacht) ___________________________________________________________________ 110
8.3.3 Fusie van legistiek en canonistiek in de 16de eeuw ______________________________________ 110
Goede trouw bij alle verbintenissen _______________________________________________________ 110
Pacta sunt servanda _____________________________________________________________________ 111
Clausula rebus sic stantibus _____________________________________________________________ 111
Stilzwijgend ontbindend beding ___________________________________________________________ 112
Benadeling ______________________________________________________________________________ 112
De causaliteit van verbintenissen _________________________________________________________ 113
De wil als bron van aansprakelijkheid _____________________________________________________ 114
8.4 Verbintenissen uit onrechtmatige daad (ex delicto) _______________________________ 114
8.4.1 Penale acties _________________________________________________________________________ 114
8.4.2 De actio furti (vordering wegens diefstal) _______________________________________________ 115
8.4.3 De actio legis aquiliae (aquiliaanse vordering) __________________________________________ 115
Inhoud van de lex aquilia _________________________________________________________________ 115
Uitbreiding door ruime interpretatie van de basisvoorwaarden ______________________________ 116
Uitbreiding bij het verwonden of doden van vrije personen __________________________________ 117
Aquiliaanse vordering en verrijking zonder oorzaak _________________________________________ 117
De aquiliaanse vordering in de nieuwe tijden_______________________________________________ 118
8.4.4 Aansprakelijkheidsdrempel____________________________________________________________ 118
Aansprakelijkheid voor publieke en voor civiele delicten ____________________________________ 118
Schuld en intentie _______________________________________________________________________ 118
7
, Van intentie naar aansprakelijkheid _______________________________________________________ 119
8.4.5 Quasidelictuele verbintenissen ________________________________________________________ 119
H9: bijzondere overeenkomsten ______________________________________________ 120
9.1 Bijzondere overeenkomsten _____________________________________________________ 120
9.1.1 Koop-verkoop (emptio-venditio) _______________________________________________________ 120
Aansprakelijkheid voor gebreken __________________________________________________________ 120
Dwaling (error) bij koop __________________________________________________________________ 121
9.1.2 Huur-verhuur (locatio - conductio) _____________________________________________________ 121
9.2 Ontstaan van rechtspersoonlijkheid _____________________________________________ 122
9.2.1 Handelen met de overheid in de Romeinse oudheid _____________________________________ 122
9.2.2 Handelen met civiele verenigingen in de Romeinse oudheid _____________________________ 123
Corpus _________________________________________________________________________________ 123
Familia _________________________________________________________________________________ 123
Fiducia _________________________________________________________________________________ 123
Societas (= maatschap) __________________________________________________________________ 124
Curia ___________________________________________________________________________________ 124
9.2.3 Handelen met verenigingen in de middeleeuwen ________________________________________ 124
Kloosters en bisdommen _________________________________________________________________ 124
Colleges en universiteiten ________________________________________________________________ 125
9.2.3 De fictieve persoon in de nieuwe tijden _________________________________________________ 126
Incorporatie: vennootschappen met rechtspersoonlijkheid _________________________________ 126
In het publiekrecht _______________________________________________________________________ 126
In het privaatrecht van de 18de en 19de eeuw _____________________________________________ 126
Conclusie college ____________________________________________________________ 127
8
,H1 - Inleiding : de wetenschap van het Romeinse recht
1.1 De bedoeling van de studie van het Romeinse recht
1.1.1 Ontwikkeling van een historisch bewustzijn
Recht = het resultaat van vele contingente (toevallige) factoren, geen statistisch gegeven
Kritisch denken = bij conflict op zoek gaan naar de oorspronkelijke doelstellingen van de
rechtsregel
1.1.2 Een component van het universitaire denken
Keizer Justinianus = Oost-Romeinse keizer van de 6de eeuw → interpreteerde Romeins
rechtelijke teksten om eigen recht mee te maken, ligt aan de basis van de universitaire
rechtsleer
Vier culturen
Romeins juridisch-maatschappelijk denken
Joods Christelijke theologie = de christelijke theologie beïnvloed sterk de kerkjuristen
Griekse wetenschappelijke logica (Aristoteles, Plato, Socrates) wordt in de 13de eeuw met het
Romein recht samengevoegd
• Boëthius (6de E, Noord-Italië) = bouwde verder de Griekse logica en Aristotelisch denken
maar de heerser wou geen Griekse invloeden
• Al-Kindi en Al-Farbi (9-10de E, Bagdad) = vertaalde teksten van Griekse filosofen naar het
Arabisch → becommentarieerd door Avicenna ( 11de E, Iran)
• Averroes en Maimonides (12de E) = ontwikkelde theorieën op basis van Aristoteles → hun
werken werden in het Latijn vertaald door Thomas van Aquino (13de E) en zo werd
Aristoteles herontdekt
Oosterse wiskundige denker = grote Grieken vluchtte in de 15de E na de val van het Oost
Romeinse Rijk
1.1.3 Belang van gedeelde (rechts)historische wortels van het Europese
continent
Ius commune = het Europese gemene recht dat uit het Romeinse recht ‘gerecipieerd’ werd
• Ethiopië = nooit deel van het Romeins Rijk maar toch teksten die overeen kwamen met
het RR omdat ze banden hadden met Europese landen
• Japan = eind 19de E willen ze contracteren met EU landen dus zoeken ze een gedeeld
privaatrecht wat Frans en Duits burgerlijk recht is
• China = het eerste grote handboek Romeins recht in China is een weergave van de KUL in
de jaren 30 omdat de schrijver hier heeft gestudeerd
9
, 1.1.4 Kennismaking met enkele juridische basisbegrippen
Structuur en basisbeginselen = veel begrippen die in andere lessen terugkomen
Vakinformatie
• Enkel eeuw kennen voor personen en werken
• Latijnse termen = geen taalvak dus Nederlandse vertaling is even goed
• Uitzondering als er geen Nederlandse vertaling is
• Verschil tussen hoofd en bijzaken
1.2 Romeins Recht als wetenschap
1.2.1 Een juridische wetenschap
Oost romeinse keizer Justinianus (6 de E)
Applicative legal history = toepassing gerichte methode van rechtsonderzoek
• Guillaume Durand = ontwikkeling procesrecht (gebaseerd op Justinianus)
• Bartolus de Saxoferrato = prof romeins recht in Italië, recht toepassen in eigen tijd zoals
adviezen over pestepidemieën
• Hugo Grotius = recht van oorlog en vreden, verwees naar Justinianus
Contemplative legal history = romaniste die zich wijdden aan het Romeinse recht van de
oudheid → vroegere recht beter te begrijpen
• Humanisten = kijken naar het verleden en ‘terug naar de bronnen’
• Verlichting = universeel recht ontdekken door reden omdat dit recht voorgegeven is
• Historische school (friederich karel von friederie, 19de E)
1.2.2 Klassieke filologie
Filologie = bestuderen van taal en letterkunde
• Tot 1800 werden alle juridische teksten in het Latijn geschreven
• Grieks is nodig om de bronnen van Constantinopel te bekijken
1.2.3 Handschriftkunde en tekstkritiek
Werken met bronnen
• Paleologie = geschriften
• Codicologie = uitwendig karakter van boeken en documenten
• Transliteratie = teksten van een alfabet in een ander worden omgezet
• Archeologische vondsten
• Tekstedities = voorgangers maakte veranderde edities wat kan zorgen dat de tekst
slechter werd
• Interpolatie kritiek = Romeinsrechtelijke teksten zuiveren van latere inlassingen
10
