PB3002 Klinische Psychologie 1a: Theoretische benaderingen en persoonlijkheid
,Hoofdstuk 1: Over klinische psychologie en ‘abnormaal’ gedrag.
1.2 Aspecten van ‘abnormaal’ gedrag
Seligman et al. (2001) onderscheidt zeven factoren om te bepalen of gedrag als abnormaal
of pathologisch wordt beschouwd. Wanneer men een bepaalde gedraging als abnormaal
beschouwt, wil dit niet zeggen dat er sprake is van een psychische stoornis.
1. Persoonlijk lijden: innerlijk leed dat iemand zelf als moeilijk of pijnlijk beleeft (emoties,
gedachten, stress). Een psychische stoornis hoeft niet noodzakelijkerwijs met
persoonlijk lijden gepaard te gaan.
2. Disfunctionaliteit van gedrag: de mate waarin het gedrag het dagelijks functioneren
en het welbevinden van het individu ondermijnt, bepaalt in sterke mate de
beoordeling van (ab-)normaliteit. Het gaat dan vooral om de vraag of iemand in staat
is beroepsmatig te functioneren en bevredigende relaties met anderen te
onderhouden.
3. Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag: als mensen in het gedrag van een ander geen
logica of zin kunnen ontdekken, zijn zij geneigd die ander als abnormaal te bezien.
4. Onvoorspelbaarheid en controleverlies: Seligman et al. (2001) onderscheiden twee
typen situaties, waarin gedrag dikwijls als controleverlies of verlies van
zelfbeheersing (en daardoor vaak als abnormaal) zal worden geïnterpreteerd. In de
eerste plaats zijn dat situaties waarin de sociale regels die gewoonlijk het gedrag van
een persoon sturen plotseling niet meer werkzaam zijn. In de tweede plaats zijn er
situaties waarin de toeschouwer de oorzaak of aanleiding van het gedrag niet kent
en op dat moment ook niet kan achterhalen.
5. Opvallend en onconventioneel gedrag: bij de beoordeling van het handelen van
anderen kiezen mensen vaak hun eigen (potentiële) gedrag als maatstaf. Gedrag dat
sterk afwijkt van de wijze waarop zij zich gedragen, zullen zij eerder abnormaal of op
zijn minst ongebruikelijk vinden. Alleen als mensen opvallend of non-conformistisch
gedrag ook sociaal onwenselijk achten, zijn zij geneigd dat gedrag als pathologisch
te zien.
6. Gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij anderen teweegbrengt: als iemand gedrag
vertoont waarmee de ongeschreven regels (restregels genoemd - door Scheff
(1966)) in een bepaalde cultuur worden overschreden, kan dat bij anderen een
gevoel van ongemak (observer discomfort) teweegbrengen.
7. Overtreden van morele normen: mensen beoordelen niet alleen of het gedrag van
anderen gangbaar of passend is in een specifieke situatie, maar vellen dikwijls ook
een moreel oordeel over dat gedrag. Dat doen zij op basis van hun opvattingen over
hoe mensen zich zouden moeten gedragen.
De zeven factoren die Seligman et al. (2001) noemen, geven enig inzicht in de aard van
‘abnormaal’ gedrag. Een aantal van deze aspecten is ook terug te vinden in de definitie van
psychische stoornissen van de American Psychiatric Association (APA).
‘Een psychische stoornis is een klinisch significant syndroom dat wordt gekenmerkt door verstoringen
in cognitie, emotieregulatie of gedrag, en dat een dysfunctie weerspiegelt in psychologische,
biologische of ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het mentale functioneren. De
stoornis gaat meestal gepaard met significant persoonlijk lijden of beperkingen in sociaal,
beroepsmatig of ander belangrijk functioneren. Cultureel goedgekeurde reacties op stress of verlies
,en louter sociaal afwijkend gedrag zonder onderliggende dysfunctie worden niet als psychische
stoornis beschouwd.’
In de definitie van psychische stoornissen van de APA ligt de nadruk op de specifieke
symptomen en de nadelige gevolgen ervan.
1.3 Normaal en abnormaal: waar ligt de grens?
1.3.1 Het statistisch model
Een veelgebruikt model om het vraagstuk over de grens tussen normaal en abnormaal
gedrag te beantwoorden, is het statistisch model. Uitgangspunt van dit model is dat
menselijke eigenschappen (zoals intelligentie of de geneigdheid om angstig te reageren) min
of meer normaal verdeeld zijn in de algemene bevolking. Van abnormaliteit wordt dan
gesproken bij extreem lage of hoge scores op schalen waarmee deze eigenschappen
betrouwbaar en valide worden gemeten. Binnen dit model heeft ‘abnormaal’ uitsluitend een
statistische betekenis.
Er is wat kritiek op het statistisch model, namelijk:
- De grens tussen normaal en abnormaal is arbitrair. Dit houdt in dat deze grens wordt
bepaald op basis van hoe vaak iets voorkomt in de bevolking. Iets wat veel voorkomt
wordt gezien als normaal en iets wat weinig voorkomt wordt gezien als abnormaal.
- Het specificeert niet hoe ongewoon gedrag moet zijn. De ene stoornis komt minder
vaak voor dan de andere, of anders gezegd, bij sommige stoornissen is er geen
sprake van een normaalverdeling.
- Het is onduidelijk of er sprake is van individueel lijden. Wie als westerse man een
lengte heeft van 2 meter 10, torent boven vrijwel iedereen uit, maar hoeft daar niet
onder te lijden.
1.3.2 Het medisch of ziektemodel
Volgens de aanhangers van het medische model zijn psychische stoornissen vergelijkbaar
met somatische ziekten en dus het beste te verhelpen door de onderliggende mechanismen
te bestrijden. Zij gaan ervan uit dat mechanismen somatogeen zijn. Hiermee wordt bedoeld
dat een lichamelijke aandoening aan de psychische stoornis ten grondslag ligt. Behalve
somatogeen kunnen mechanismen ook psychogeen zijn. Dit houdt in dat aan een stoornis
een psychologisch mechanisme ten grondslag ligt. Zo veronderstellen psychoanalytici dat
psychische stoornissen het gevolg zijn van onbewuste conflicten en afweer tegen angst.
, Er is wat kritiek op het medisch model, namelijk:
- Bij veel psychische stoornissen is er geen onderliggend mechanisme aangetoond,
zodat het twijfelachtig is of er wel sprake is van een ziekte. Volgens Szasz gaat het
bij de meeste stoornissen om afwijkingen van deze psychosociale of ethische
normen en niet om medische afwijkingen.
- Termen zoals ‘ziekte’ en ‘therapie’ kunnen stigmatiserend werken. Goffman en Scheff
beschrijven de bestempeling als psychiatrisch patiënt als een selffulfilling prophecy.
1.3.3 Het leer- of onderwijsmodel
Als alternatief voor het medisch model bepleiten verschillende auteurs een leer- of
onderwijsmodel. Dat pleidooi geldt met name voor stoornissen waaraan geen duidelijke
organische oorzaken ten grondslag liggen. Een plausibele verklaring is dan dat de
stoornissen zijn ontstaan door verkeerd verlopen leerprocessen.
Er is wat kritiek op het leer- of onderwijsmodel, namelijk:
- Demarcatie- of afgrenzing criterium van het leer- en onderwijsmodel. Pas als mensen
niet meer zelf de verantwoordelijkheid kunnen dragen voor hun eigen gedrag, en dus
niet aanspreekbaar zijn op hun doen en laten, kunnen ze als ‘ziek’ worden
beschouwd. Het onderwijsmodel is dan niet goed bruikbaar.
Ook zijn er een aantal voordelen ten opzichte van het medische model, namelijk:
- De kans op stigmatisering is veel kleiner.
- Het doet meer recht aan de eigen verantwoordelijkheid van mensen met een
persoonlijk probleem. De ‘leerling’ krijgt een veel actievere inbreng ten opzichte van
de ‘patiënt’. De kennis en vaardigheden komen ter beschikking van de leerling. Deze
kan er naar believen gebruik van maken.
- Het doet meer recht aan hetgeen plaatsvindt bij psychologische hulpverlening.
,Hoofdstuk 1: Over klinische psychologie en ‘abnormaal’ gedrag.
1.2 Aspecten van ‘abnormaal’ gedrag
Seligman et al. (2001) onderscheidt zeven factoren om te bepalen of gedrag als abnormaal
of pathologisch wordt beschouwd. Wanneer men een bepaalde gedraging als abnormaal
beschouwt, wil dit niet zeggen dat er sprake is van een psychische stoornis.
1. Persoonlijk lijden: innerlijk leed dat iemand zelf als moeilijk of pijnlijk beleeft (emoties,
gedachten, stress). Een psychische stoornis hoeft niet noodzakelijkerwijs met
persoonlijk lijden gepaard te gaan.
2. Disfunctionaliteit van gedrag: de mate waarin het gedrag het dagelijks functioneren
en het welbevinden van het individu ondermijnt, bepaalt in sterke mate de
beoordeling van (ab-)normaliteit. Het gaat dan vooral om de vraag of iemand in staat
is beroepsmatig te functioneren en bevredigende relaties met anderen te
onderhouden.
3. Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag: als mensen in het gedrag van een ander geen
logica of zin kunnen ontdekken, zijn zij geneigd die ander als abnormaal te bezien.
4. Onvoorspelbaarheid en controleverlies: Seligman et al. (2001) onderscheiden twee
typen situaties, waarin gedrag dikwijls als controleverlies of verlies van
zelfbeheersing (en daardoor vaak als abnormaal) zal worden geïnterpreteerd. In de
eerste plaats zijn dat situaties waarin de sociale regels die gewoonlijk het gedrag van
een persoon sturen plotseling niet meer werkzaam zijn. In de tweede plaats zijn er
situaties waarin de toeschouwer de oorzaak of aanleiding van het gedrag niet kent
en op dat moment ook niet kan achterhalen.
5. Opvallend en onconventioneel gedrag: bij de beoordeling van het handelen van
anderen kiezen mensen vaak hun eigen (potentiële) gedrag als maatstaf. Gedrag dat
sterk afwijkt van de wijze waarop zij zich gedragen, zullen zij eerder abnormaal of op
zijn minst ongebruikelijk vinden. Alleen als mensen opvallend of non-conformistisch
gedrag ook sociaal onwenselijk achten, zijn zij geneigd dat gedrag als pathologisch
te zien.
6. Gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij anderen teweegbrengt: als iemand gedrag
vertoont waarmee de ongeschreven regels (restregels genoemd - door Scheff
(1966)) in een bepaalde cultuur worden overschreden, kan dat bij anderen een
gevoel van ongemak (observer discomfort) teweegbrengen.
7. Overtreden van morele normen: mensen beoordelen niet alleen of het gedrag van
anderen gangbaar of passend is in een specifieke situatie, maar vellen dikwijls ook
een moreel oordeel over dat gedrag. Dat doen zij op basis van hun opvattingen over
hoe mensen zich zouden moeten gedragen.
De zeven factoren die Seligman et al. (2001) noemen, geven enig inzicht in de aard van
‘abnormaal’ gedrag. Een aantal van deze aspecten is ook terug te vinden in de definitie van
psychische stoornissen van de American Psychiatric Association (APA).
‘Een psychische stoornis is een klinisch significant syndroom dat wordt gekenmerkt door verstoringen
in cognitie, emotieregulatie of gedrag, en dat een dysfunctie weerspiegelt in psychologische,
biologische of ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het mentale functioneren. De
stoornis gaat meestal gepaard met significant persoonlijk lijden of beperkingen in sociaal,
beroepsmatig of ander belangrijk functioneren. Cultureel goedgekeurde reacties op stress of verlies
,en louter sociaal afwijkend gedrag zonder onderliggende dysfunctie worden niet als psychische
stoornis beschouwd.’
In de definitie van psychische stoornissen van de APA ligt de nadruk op de specifieke
symptomen en de nadelige gevolgen ervan.
1.3 Normaal en abnormaal: waar ligt de grens?
1.3.1 Het statistisch model
Een veelgebruikt model om het vraagstuk over de grens tussen normaal en abnormaal
gedrag te beantwoorden, is het statistisch model. Uitgangspunt van dit model is dat
menselijke eigenschappen (zoals intelligentie of de geneigdheid om angstig te reageren) min
of meer normaal verdeeld zijn in de algemene bevolking. Van abnormaliteit wordt dan
gesproken bij extreem lage of hoge scores op schalen waarmee deze eigenschappen
betrouwbaar en valide worden gemeten. Binnen dit model heeft ‘abnormaal’ uitsluitend een
statistische betekenis.
Er is wat kritiek op het statistisch model, namelijk:
- De grens tussen normaal en abnormaal is arbitrair. Dit houdt in dat deze grens wordt
bepaald op basis van hoe vaak iets voorkomt in de bevolking. Iets wat veel voorkomt
wordt gezien als normaal en iets wat weinig voorkomt wordt gezien als abnormaal.
- Het specificeert niet hoe ongewoon gedrag moet zijn. De ene stoornis komt minder
vaak voor dan de andere, of anders gezegd, bij sommige stoornissen is er geen
sprake van een normaalverdeling.
- Het is onduidelijk of er sprake is van individueel lijden. Wie als westerse man een
lengte heeft van 2 meter 10, torent boven vrijwel iedereen uit, maar hoeft daar niet
onder te lijden.
1.3.2 Het medisch of ziektemodel
Volgens de aanhangers van het medische model zijn psychische stoornissen vergelijkbaar
met somatische ziekten en dus het beste te verhelpen door de onderliggende mechanismen
te bestrijden. Zij gaan ervan uit dat mechanismen somatogeen zijn. Hiermee wordt bedoeld
dat een lichamelijke aandoening aan de psychische stoornis ten grondslag ligt. Behalve
somatogeen kunnen mechanismen ook psychogeen zijn. Dit houdt in dat aan een stoornis
een psychologisch mechanisme ten grondslag ligt. Zo veronderstellen psychoanalytici dat
psychische stoornissen het gevolg zijn van onbewuste conflicten en afweer tegen angst.
, Er is wat kritiek op het medisch model, namelijk:
- Bij veel psychische stoornissen is er geen onderliggend mechanisme aangetoond,
zodat het twijfelachtig is of er wel sprake is van een ziekte. Volgens Szasz gaat het
bij de meeste stoornissen om afwijkingen van deze psychosociale of ethische
normen en niet om medische afwijkingen.
- Termen zoals ‘ziekte’ en ‘therapie’ kunnen stigmatiserend werken. Goffman en Scheff
beschrijven de bestempeling als psychiatrisch patiënt als een selffulfilling prophecy.
1.3.3 Het leer- of onderwijsmodel
Als alternatief voor het medisch model bepleiten verschillende auteurs een leer- of
onderwijsmodel. Dat pleidooi geldt met name voor stoornissen waaraan geen duidelijke
organische oorzaken ten grondslag liggen. Een plausibele verklaring is dan dat de
stoornissen zijn ontstaan door verkeerd verlopen leerprocessen.
Er is wat kritiek op het leer- of onderwijsmodel, namelijk:
- Demarcatie- of afgrenzing criterium van het leer- en onderwijsmodel. Pas als mensen
niet meer zelf de verantwoordelijkheid kunnen dragen voor hun eigen gedrag, en dus
niet aanspreekbaar zijn op hun doen en laten, kunnen ze als ‘ziek’ worden
beschouwd. Het onderwijsmodel is dan niet goed bruikbaar.
Ook zijn er een aantal voordelen ten opzichte van het medische model, namelijk:
- De kans op stigmatisering is veel kleiner.
- Het doet meer recht aan de eigen verantwoordelijkheid van mensen met een
persoonlijk probleem. De ‘leerling’ krijgt een veel actievere inbreng ten opzichte van
de ‘patiënt’. De kennis en vaardigheden komen ter beschikking van de leerling. Deze
kan er naar believen gebruik van maken.
- Het doet meer recht aan hetgeen plaatsvindt bij psychologische hulpverlening.
