Week 1: Introductie
‘You cannot derive an "ought" from an “is” - David Hume: Een "ought" (hoe iets zou moeten
zijn) kunnen we niet afleiden van een “is” (hoe iets is). In de wetenschap wordt laten zien
hoe iets in de wereld aan de hand is (bv hoe onze psyche in elkaar zit of hoe de
maatschappij in elkaar zit, etc). Als we hieruit willen afleiden hoe iets zou moeten zijn
(“ought”), hebben we altijd ons denken/ratio nodig volgens David Hume. Dan hebben we
eigenlijk niets meer aan de werkelijkheid (“is”), want dat kunnen we niet daar in zien. We
moeten ons kunnen verbeelden hoe een samenleving anders zou kunnen zijn. De ethiek en
de sociologie lagen daardoor voorheen ver uit elkaar, maar dat is de laatste jaren meer naar
elkaar toegetrokken.
De twee grote theorieën deze periode zijn:
- Erkenning (Honneth, Fraser, Hegel, etc) en herverdeling (Rawls)
- Capabilities approach (Martha Nussbaum, Sen e.a.)
Ethiek: stroming binnen de filosofie die zoekt naar ‘het goede’ door middel van reflectie op
normen en waarden. → Hoe denk ik, hoe handel ik, hoe kies ik als mens?
Sociale ethiek: Hoe denk ik dat wij zouden moeten samenleven?
Professionele ethiek: Hoe denk ik, hoe handel ik, hoe kies ik als professional, tegenover de
cliënten, de collega's, het bestuur van de instelling, en de verplichtende codes van het
beroep?
Thema’s periode 2:
Sociologie (Is) Methode Ethiek (Ought)
Sociale ongelijkheid Samenwerken Erkenning
Kapitaal theorieën Systeemtheorie Erkenning en diversiteit
Sociaal lijden Meervoudig perspectief Erkenning en sociale strijd
Armoede Meervoudig perspectief Erkenning vs herverdeling
Respect In gesprek over… Capability benadering
,Week 2: Erkenning
Hoofdstuk 8: Bevestig mijn bestaan, Kan ik daar wat aan doen?
Erkenning: betekent dat iets wordt gezien en toegegeven, zoals de waarheid of geldigheid
van iets. Het kan ook duiden op waardering, acceptatie of goedkeuring van iemands
prestaties of status. Erkenning heeft onder andere te maken met rechten, het heeft te maken
met ‘serieus’ genomen worden en ten slotte met ‘gezien’ worden.
8.2 De behoefte aan erkenning is universeel
De behoefte van erkenning is universeel en houdt op het meest primaire niveau in dat onze
behoefte om erbij te horen, gezien te worden en mee te mogen doen. Het gevoel ergens bij
te horen en van belang te zijn is een van onze meest fundamentele basisbehoeften.
Wanneer de behoefte aan erkenning niet wordt beantwoord, kan dit leiden tot een lager
zelfvertrouwen, onderwaardering en negatieve emoties zoals verdriet en somberheid.
Zonder erkenning van anderen, kunnen we nooit een gevoel van zelfvertrouwen, zelfrespect
en zelfwaardering opbouwen en wordt autonoom handelen heel lastig.
‘Het onthouden van erkenning of het geven van negatieve erkenning kan leed
teweegbrengen en een vorm van onderdrukking zijn die iemand gevangen houdt in een
verkeerde, misvormde en beperkte wijze van zijn.’ - Taylor.
Nadenken over wat we doen, hier met elkaar over spreken en zeggen wat we goed en niet
goed vinden is wat Hannah Arendt ‘handelen’ noemt. Juist deze mogelijkheid om onszelf
als individu uit te drukken, maakt ons volgens Arendt tot mensen. Alleen in het handelen
tonen we wie we zijn en waar we voor staan. Mensen zijn meer dan een ding of een fysieke
gestalte. Ze zijn ‘iemand’, een ‘persoon’, een ‘wie’. We zijn gevormd door historisch en
cultureel gewortelde sociale praktijken, maar door er handelend in op te treden, vormen en
veranderen we ze ook. Daarom is het handelen voor Arendt een ‘politieke activiteit’.
Als ik alleen in het handelen kan laten zien wie ik ben en handelen alleen mogelijk is in de
openbaarheid, dan kan ik dus pas ‘iemand’ zijn in de ontmoeting of samenspraak met
anderen. → Pas ten opzichte van anderen vind ik mijn menselijkheid.
Je kunt niet volwaardig erkend worden door iets wat je zelf niet erkent, want erkenning is
een wederzijds proces. Als ik de ander niet als uniek persoon erken maar hem
‘categoriseer’, dan is ook de ‘wie’ die mij zou kunnen erkennen immers verdwenen. Zo wordt
menselijk contact ‘onpersoonlijk’ en daarmee niet langer menselijk.
Erkenning kan alleen in vrijheid gegeven worden. Maar om zelf ‘vrij’ te kunnen zijn als mens
heb ik de erkenning van de ander nodig. Vrijheid en erkenning gaan hand in hand. Volgens
Paul Cobben is erkenning van elkaar noodzakelijk om überhaupt van mens-zijn te kunnen
spreken. Dus ‘ik’ (als persoon) kan alleen maar bestaan in een wereld waarin ik als persoon
erkend wordt. Elkaar erkennen als persoon betekent dus elkaar erkennen als ‘vrij’. Vrijheid is
een relatiebegrip; individuen zijn niet zonder meer vrij, maar zijn slechts vrij in zoverre ze
elkaar als vrij en gelijk erkennen. En dat wil zeggen om een mens te zijn.
Erkenning is dus paradoxaal genoeg alleen mogelijk omdat we elkaar die erkenning ook
kunnen onthouden. Als dat niet zou kunnen zou het begrip ook geen enkele inhoud hebben.
,8.3 Strijd om erkenning
Volgens de Duitse filosoof Axel Honneth komt de sociale strijd van onderdrukten niet
alleen voort uit ongelijke verdeling van middelen of economische achterstand, maar
ook gevoed wordt door de ervaring van een gebrek aan erkenning. Wederzijdse
erkenning is niet alleen een psychologische voorwaarde die van belang is om onze
persoonlijkheid te ontwikkelen, maar vooral ook een morele claim. Volgens Honneth
ligt de rechtvaardigheid van een samenleving besloten in de aanwezige voorwaarden
om je onderdeel van die samenleving te voelen. Honneth definieert erkenning als ‘de
ervaring dat de ander er mag zijn en dat de ander in de eigen behoeften serieus
genomen wordt’. Erkenning is een noodzakelijke voorwaarde voor het ontwikkelen van
zelfvertrouwen, zelfrespect en zelfwaardering, die op hun beurt noodzakelijk zijn voor
autonomie of zelfbepaling. Zonder erkenning kunnen we ons niet volledig ontplooien.
Honneth onderscheidt drie vormen van erkenning die nodig zijn om uiteindelijk voldoende
zelfrespect en zelfvertrouwen op te bouwen om de regie over ons eigen leven te kunnen
voeren.
- Emotionele erkenning (liefde): Liefde is de erkenning van de noden en de
emotionele afhankelijkheid van een ander. Liefde is noodzakelijk om ons meest
elementaire gevoel van zelfvertrouwen te ontwikkelen. Hechtingstheorie: leren
hanteren van de spanning tussen eigenheid en verbondenheid (Bowlby, Piaget,
Winnicott). Kinderen leren te vertrouwen op zichzelf doordat ze zien dat de ouders er
voor hen zijn en hen zien. Er ontstaat dan een gezonde hechting. Door erkenning
van onze eigenheid kunnen we op een veilige manier onszelf actualiseren zonder de
verbondenheid kwijt te raken.
- Respect: Volgens Honneth betekent ‘respect’ dat we iedereen erkennen als een
autonoom en moreel wezen. We zijn allemaal vrij ten opzichte van elkaar en
eigenaar van ons eigen lichaam. Alle mensen bezitten als mens een onaantastbare
waarde die door iedereen gerespecteerd en zo nodig door de staat beschermd dient
te worden. Erkenning vanuit het recht leidt tot zelfrespect. We zijn bij de wet verplicht
elkaar als gelijken (en met respect) te benaderen. Vanuit onze rechtspositie zijn we in
staat om voor de eigen rechten op te komen en anderen op de overschrijding
daarvan aan te spreken.
- Sociale waardering: Relaties waarin we gewaardeerd worden om wie we zijn, zijn
noodzakelijk voor het ontwikkelen van zelfwaardering. Zelfwaardering is volgens
Honneth het vermogen jezelf te zien als een lid van een samenleving en te ervaren
dat je aanwezigheid waardevol is voor die samenleving. Erkenning als burger leidt tot
zelfwaardering. Wordt je erkend in je unieke bijdrage aan de betekenisgeving van de
samenleving als geheel. Dit leidt uiteindelijk tot zelfwaardering.
Vanuit persoonlijk perspectief betekent ‘emotionele erkenning’ erkenning van jouw behoeftes
en emoties, ‘respect’ dat je benaderd wordt als een moreel verantwoordelijk mens en
‘sociale waardering’ dat je gelijke kansen en mogelijkheden krijgt.
Vormen van erkenning voor verschillende perspectieven:
Vormen van Emotionele Respect Sociale waardering
erkenning erkenning (liefde)
Perspectieven
Persoonlijke Behoeften en Morele Kansen en
dimensie emoties verantwoordelijkheid mogelijkheid
, Ontwikkelings- Primaire relaties van Legale relaties (rechten) Gemeenschappelijke
potentieel liefde en vriendschap waarden (solidariteit)
Hoe het zelf zichzelf Zelfvertrouwen Zelfrespect Zelfbepaling
ervaart. (autonomie)
Vormen van Mishandeling en Ontkenning van rechten, Vernedering en
miskenning verkrachting onderdrukking, beledigingen
minachting en uitsluiting
Bedreiging van het Fysieke integriteit Sociale integriteit ‘Eer’ en waardigheid
zelf
Honneth stelt dat we pas werkelijk autonoom zijn als we over voldoende zelfvertrouwen,
zelfrespect en zelfwaardering beschikken. Het onthouden van erkenning is schadelijk voor
individuen, maar ook voor de samenleving als geheel.
Erkenningsfilosofie: Justice as Fairness (Rawls) of communicatie als rationele wezens
(Habermas) is belangrijk voor een rechtvaardige samenleving, maar veel fundamenteler
- Mensen creëren hun wereld nooit ‘from scratch’, we worden geworpen in een wereld
die al bestaat, mensen zijn ingebed in een holistisch web van betekenissen welke zij
gezamenlijk reproduceren. Mensen leren op een sociale manier met elkaar in een
web van betekenissen.
- Ofwel: we zijn afhankelijk van de erkenning van andere mensen om onszelf te
kunnen beschouwen als individu (constitutief). We ervaren ons als individu, maar
daaraan voorafgaand zijn we al ingebed in een web van betekenis wat al bestond.
De sociale constitutie van het zelf: Sociale constitutie kun je het beste vergelijken met een
ui. We hebben lagen die steeds dieper gaan. We hebben de neiging om te denken over
onszelf als sociale wezens, omdat we in contact staan met de sociale omgeving. Daar halen
we onze normen en waarden en onze manier van doen vandaan. Ergens van binnen zit er
een kern en dat zijn wijzelf. Filosofen als Honneth, Foucault en Mead betwijfelen of die kern
er wel is. “The individual mind can exist only in relation to other minds with shared
meanings”- George Herbert Mead. Taal constitueert een manier waarop wij onszelf
beleven. “Being oneself in another” - Hegel en Honneth. We zijn individuen doordat er een
‘wij’ is. Honneth onderscheidt drie grote gebieden waarin die sociale constitutie plaatsvindt
en die vindt plaats door wederzijdse erkenning → liefde, respect en sociale waardering.
Door relaties met anderen krijg je een relatie met jezelf.
Vorm van erkenning Betrokken relatie met anderen Betrokken zelfrelatie
Liefde Familie en vrienden Zelfvertrouwen
Respect Als rechtspersoon Zelfrespect
Sociale waardering Onderdeel van een gemeenschap Zelfwaardering
8.4 Hoe werkt uitsluiting?
‘You cannot derive an "ought" from an “is” - David Hume: Een "ought" (hoe iets zou moeten
zijn) kunnen we niet afleiden van een “is” (hoe iets is). In de wetenschap wordt laten zien
hoe iets in de wereld aan de hand is (bv hoe onze psyche in elkaar zit of hoe de
maatschappij in elkaar zit, etc). Als we hieruit willen afleiden hoe iets zou moeten zijn
(“ought”), hebben we altijd ons denken/ratio nodig volgens David Hume. Dan hebben we
eigenlijk niets meer aan de werkelijkheid (“is”), want dat kunnen we niet daar in zien. We
moeten ons kunnen verbeelden hoe een samenleving anders zou kunnen zijn. De ethiek en
de sociologie lagen daardoor voorheen ver uit elkaar, maar dat is de laatste jaren meer naar
elkaar toegetrokken.
De twee grote theorieën deze periode zijn:
- Erkenning (Honneth, Fraser, Hegel, etc) en herverdeling (Rawls)
- Capabilities approach (Martha Nussbaum, Sen e.a.)
Ethiek: stroming binnen de filosofie die zoekt naar ‘het goede’ door middel van reflectie op
normen en waarden. → Hoe denk ik, hoe handel ik, hoe kies ik als mens?
Sociale ethiek: Hoe denk ik dat wij zouden moeten samenleven?
Professionele ethiek: Hoe denk ik, hoe handel ik, hoe kies ik als professional, tegenover de
cliënten, de collega's, het bestuur van de instelling, en de verplichtende codes van het
beroep?
Thema’s periode 2:
Sociologie (Is) Methode Ethiek (Ought)
Sociale ongelijkheid Samenwerken Erkenning
Kapitaal theorieën Systeemtheorie Erkenning en diversiteit
Sociaal lijden Meervoudig perspectief Erkenning en sociale strijd
Armoede Meervoudig perspectief Erkenning vs herverdeling
Respect In gesprek over… Capability benadering
,Week 2: Erkenning
Hoofdstuk 8: Bevestig mijn bestaan, Kan ik daar wat aan doen?
Erkenning: betekent dat iets wordt gezien en toegegeven, zoals de waarheid of geldigheid
van iets. Het kan ook duiden op waardering, acceptatie of goedkeuring van iemands
prestaties of status. Erkenning heeft onder andere te maken met rechten, het heeft te maken
met ‘serieus’ genomen worden en ten slotte met ‘gezien’ worden.
8.2 De behoefte aan erkenning is universeel
De behoefte van erkenning is universeel en houdt op het meest primaire niveau in dat onze
behoefte om erbij te horen, gezien te worden en mee te mogen doen. Het gevoel ergens bij
te horen en van belang te zijn is een van onze meest fundamentele basisbehoeften.
Wanneer de behoefte aan erkenning niet wordt beantwoord, kan dit leiden tot een lager
zelfvertrouwen, onderwaardering en negatieve emoties zoals verdriet en somberheid.
Zonder erkenning van anderen, kunnen we nooit een gevoel van zelfvertrouwen, zelfrespect
en zelfwaardering opbouwen en wordt autonoom handelen heel lastig.
‘Het onthouden van erkenning of het geven van negatieve erkenning kan leed
teweegbrengen en een vorm van onderdrukking zijn die iemand gevangen houdt in een
verkeerde, misvormde en beperkte wijze van zijn.’ - Taylor.
Nadenken over wat we doen, hier met elkaar over spreken en zeggen wat we goed en niet
goed vinden is wat Hannah Arendt ‘handelen’ noemt. Juist deze mogelijkheid om onszelf
als individu uit te drukken, maakt ons volgens Arendt tot mensen. Alleen in het handelen
tonen we wie we zijn en waar we voor staan. Mensen zijn meer dan een ding of een fysieke
gestalte. Ze zijn ‘iemand’, een ‘persoon’, een ‘wie’. We zijn gevormd door historisch en
cultureel gewortelde sociale praktijken, maar door er handelend in op te treden, vormen en
veranderen we ze ook. Daarom is het handelen voor Arendt een ‘politieke activiteit’.
Als ik alleen in het handelen kan laten zien wie ik ben en handelen alleen mogelijk is in de
openbaarheid, dan kan ik dus pas ‘iemand’ zijn in de ontmoeting of samenspraak met
anderen. → Pas ten opzichte van anderen vind ik mijn menselijkheid.
Je kunt niet volwaardig erkend worden door iets wat je zelf niet erkent, want erkenning is
een wederzijds proces. Als ik de ander niet als uniek persoon erken maar hem
‘categoriseer’, dan is ook de ‘wie’ die mij zou kunnen erkennen immers verdwenen. Zo wordt
menselijk contact ‘onpersoonlijk’ en daarmee niet langer menselijk.
Erkenning kan alleen in vrijheid gegeven worden. Maar om zelf ‘vrij’ te kunnen zijn als mens
heb ik de erkenning van de ander nodig. Vrijheid en erkenning gaan hand in hand. Volgens
Paul Cobben is erkenning van elkaar noodzakelijk om überhaupt van mens-zijn te kunnen
spreken. Dus ‘ik’ (als persoon) kan alleen maar bestaan in een wereld waarin ik als persoon
erkend wordt. Elkaar erkennen als persoon betekent dus elkaar erkennen als ‘vrij’. Vrijheid is
een relatiebegrip; individuen zijn niet zonder meer vrij, maar zijn slechts vrij in zoverre ze
elkaar als vrij en gelijk erkennen. En dat wil zeggen om een mens te zijn.
Erkenning is dus paradoxaal genoeg alleen mogelijk omdat we elkaar die erkenning ook
kunnen onthouden. Als dat niet zou kunnen zou het begrip ook geen enkele inhoud hebben.
,8.3 Strijd om erkenning
Volgens de Duitse filosoof Axel Honneth komt de sociale strijd van onderdrukten niet
alleen voort uit ongelijke verdeling van middelen of economische achterstand, maar
ook gevoed wordt door de ervaring van een gebrek aan erkenning. Wederzijdse
erkenning is niet alleen een psychologische voorwaarde die van belang is om onze
persoonlijkheid te ontwikkelen, maar vooral ook een morele claim. Volgens Honneth
ligt de rechtvaardigheid van een samenleving besloten in de aanwezige voorwaarden
om je onderdeel van die samenleving te voelen. Honneth definieert erkenning als ‘de
ervaring dat de ander er mag zijn en dat de ander in de eigen behoeften serieus
genomen wordt’. Erkenning is een noodzakelijke voorwaarde voor het ontwikkelen van
zelfvertrouwen, zelfrespect en zelfwaardering, die op hun beurt noodzakelijk zijn voor
autonomie of zelfbepaling. Zonder erkenning kunnen we ons niet volledig ontplooien.
Honneth onderscheidt drie vormen van erkenning die nodig zijn om uiteindelijk voldoende
zelfrespect en zelfvertrouwen op te bouwen om de regie over ons eigen leven te kunnen
voeren.
- Emotionele erkenning (liefde): Liefde is de erkenning van de noden en de
emotionele afhankelijkheid van een ander. Liefde is noodzakelijk om ons meest
elementaire gevoel van zelfvertrouwen te ontwikkelen. Hechtingstheorie: leren
hanteren van de spanning tussen eigenheid en verbondenheid (Bowlby, Piaget,
Winnicott). Kinderen leren te vertrouwen op zichzelf doordat ze zien dat de ouders er
voor hen zijn en hen zien. Er ontstaat dan een gezonde hechting. Door erkenning
van onze eigenheid kunnen we op een veilige manier onszelf actualiseren zonder de
verbondenheid kwijt te raken.
- Respect: Volgens Honneth betekent ‘respect’ dat we iedereen erkennen als een
autonoom en moreel wezen. We zijn allemaal vrij ten opzichte van elkaar en
eigenaar van ons eigen lichaam. Alle mensen bezitten als mens een onaantastbare
waarde die door iedereen gerespecteerd en zo nodig door de staat beschermd dient
te worden. Erkenning vanuit het recht leidt tot zelfrespect. We zijn bij de wet verplicht
elkaar als gelijken (en met respect) te benaderen. Vanuit onze rechtspositie zijn we in
staat om voor de eigen rechten op te komen en anderen op de overschrijding
daarvan aan te spreken.
- Sociale waardering: Relaties waarin we gewaardeerd worden om wie we zijn, zijn
noodzakelijk voor het ontwikkelen van zelfwaardering. Zelfwaardering is volgens
Honneth het vermogen jezelf te zien als een lid van een samenleving en te ervaren
dat je aanwezigheid waardevol is voor die samenleving. Erkenning als burger leidt tot
zelfwaardering. Wordt je erkend in je unieke bijdrage aan de betekenisgeving van de
samenleving als geheel. Dit leidt uiteindelijk tot zelfwaardering.
Vanuit persoonlijk perspectief betekent ‘emotionele erkenning’ erkenning van jouw behoeftes
en emoties, ‘respect’ dat je benaderd wordt als een moreel verantwoordelijk mens en
‘sociale waardering’ dat je gelijke kansen en mogelijkheden krijgt.
Vormen van erkenning voor verschillende perspectieven:
Vormen van Emotionele Respect Sociale waardering
erkenning erkenning (liefde)
Perspectieven
Persoonlijke Behoeften en Morele Kansen en
dimensie emoties verantwoordelijkheid mogelijkheid
, Ontwikkelings- Primaire relaties van Legale relaties (rechten) Gemeenschappelijke
potentieel liefde en vriendschap waarden (solidariteit)
Hoe het zelf zichzelf Zelfvertrouwen Zelfrespect Zelfbepaling
ervaart. (autonomie)
Vormen van Mishandeling en Ontkenning van rechten, Vernedering en
miskenning verkrachting onderdrukking, beledigingen
minachting en uitsluiting
Bedreiging van het Fysieke integriteit Sociale integriteit ‘Eer’ en waardigheid
zelf
Honneth stelt dat we pas werkelijk autonoom zijn als we over voldoende zelfvertrouwen,
zelfrespect en zelfwaardering beschikken. Het onthouden van erkenning is schadelijk voor
individuen, maar ook voor de samenleving als geheel.
Erkenningsfilosofie: Justice as Fairness (Rawls) of communicatie als rationele wezens
(Habermas) is belangrijk voor een rechtvaardige samenleving, maar veel fundamenteler
- Mensen creëren hun wereld nooit ‘from scratch’, we worden geworpen in een wereld
die al bestaat, mensen zijn ingebed in een holistisch web van betekenissen welke zij
gezamenlijk reproduceren. Mensen leren op een sociale manier met elkaar in een
web van betekenissen.
- Ofwel: we zijn afhankelijk van de erkenning van andere mensen om onszelf te
kunnen beschouwen als individu (constitutief). We ervaren ons als individu, maar
daaraan voorafgaand zijn we al ingebed in een web van betekenis wat al bestond.
De sociale constitutie van het zelf: Sociale constitutie kun je het beste vergelijken met een
ui. We hebben lagen die steeds dieper gaan. We hebben de neiging om te denken over
onszelf als sociale wezens, omdat we in contact staan met de sociale omgeving. Daar halen
we onze normen en waarden en onze manier van doen vandaan. Ergens van binnen zit er
een kern en dat zijn wijzelf. Filosofen als Honneth, Foucault en Mead betwijfelen of die kern
er wel is. “The individual mind can exist only in relation to other minds with shared
meanings”- George Herbert Mead. Taal constitueert een manier waarop wij onszelf
beleven. “Being oneself in another” - Hegel en Honneth. We zijn individuen doordat er een
‘wij’ is. Honneth onderscheidt drie grote gebieden waarin die sociale constitutie plaatsvindt
en die vindt plaats door wederzijdse erkenning → liefde, respect en sociale waardering.
Door relaties met anderen krijg je een relatie met jezelf.
Vorm van erkenning Betrokken relatie met anderen Betrokken zelfrelatie
Liefde Familie en vrienden Zelfvertrouwen
Respect Als rechtspersoon Zelfrespect
Sociale waardering Onderdeel van een gemeenschap Zelfwaardering
8.4 Hoe werkt uitsluiting?
