PB2002
Klinische Psychologie II:
Diagnostiek en Behandeling
Volledige Samenvatting
Open Universiteit
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Psychodiagnostiek
Hoofdstuk 2: Indicatiestelling
Hoofdstuk 3: Transdiagnostische Benadering
Hoofdstuk 4: Farmacotherapie
Hoofdstuk 5: Cliëntgerichte Benadering
Hoofdstuk 6: Cognitieve Gedragstherapie
Hoofdstuk 7: Interpersoonlijke Therapie
Hoofdstuk 8: Suïcidaal Gedrag
Hoofdstuk 9: Angststoornissen
Hoofdstuk 10: Stemmingsstoornissen
Hoofdstuk 11: Posttraumatische-Stressstoornis
Hoofdstuk 12: Dissociatieve Stoornissen
Hoofdstuk 13: Psychotische Stoornissen
Hoofdstuk 14: OCS en Verwante Stoornissen
Hoofdstuk 15: Disruptieve, Impulsbeheersings- en Andere Gedragsstoornissen
Hoofdstuk 16: Middelgerelateerde en Verslavingsstoornissen
Hoofdstuk 17: Persoonlijkheidsstoornissen
Hoofdstuk 18: Somatisch-Symptoomstoornis en Verwante Stoornissen
Hoofdstuk 19: Eetstoornissen
Aanvullende Verdieping: Diagnostische Instrumenten
Aanvullende Verdieping: Farmacologische Details
Aanvullende Verdieping: Suïcidepreventie in de Praktijk
Aanvullende Verdieping: Angstbehandelprotocollen
Begrippenlijst
Beknopte Samenvatting
Oefententamen 1
Oefententamen 2
Oefententamen 3
2
,Hoofdstuk 1: Psychodiagnostiek
<b>1.1 De rol van psychodiagnostiek</b>
Het bepalen of uitgebreid psychodiagnostisch onderzoek nodig is hangt sterk af van de aanvankelijke
vragen en vermoedingen. Een belangrijk richtpunt is het stapsgewijze zorgmodel, waarbij op basis van de
ernst en persistentie van klachten wordt gekozen voor een meer omvangrijke psychodiagnostische
aanpak. Een uitgebreid onderzoek kan zeer waardevol zijn in situaties waarin de klachten mogelijk
voortkomen uit factoren zoals begaafdheidsniveau, ontwikkelingsproblematiek,
persoonlijkheidskenmerken of cognitieve verstoringen. Ook wanneer vorige behandelingen geen resultaat
hebben opgeleverd, is grondige diagnostiek gerechtvaardigd om deze onderliggende factoren te
onderzoeken. Bovendien, wanneer een cliënt van voordeel kan hebben bij een langer of intenser traject
vanwege persoonlijkheidsproblematiek die gedurende behandeling aan het licht komt, kan diagnostisch
onderzoek deze keuze ondersteunen.
Het psychodiagnostisch proces is gericht op het formuleren en toetsen van verklarende hypothesen. Een
psychodiagnosticus kan verschillende rollen vervullen: die van intaker, die in het eerste gesprek de situatie
van de cliënt wil verhelderen; die van diagnosticus, die de klachten wil plaatsen; en die van diepgaand
onderzoeker. In al deze rollen is een onderzoekende houding van centraal belang. Een cruciaal principe is
dat wanneer een psycholoog eenmaal een behandelrelatie met een cliënt heeft opgebouwd, het raadzaam
is dat psychodiagnostische vragen door een collega worden afgenomen om rolverwarring te voorkomen.
<b>1.2 De diagnostische cyclus van De Bruyn</b>
Psychodiagnostisch onderzoek volgt een empirische cyclus die vier opeenvolgende stappen bevat. Deze
stappen volgen elkaar op in een iteratief proces waar informatie uit voorgaande fasen herhaaldelijk wordt
gebruikt. Als informatie onjuist of onvolledig blijkt, gaat men terug naar een vorige stap. Voor alle stappen
is een wetenschappelijke houding essentieel. Dit houdt in dat men op basis van wetenschappelijke
literatuur een theorie formuleert en vervolgens doelgericht en systematisch informatie zoekt die de theorie
kan ontkrachten of bevestigen. Men gebruikt betrouwbare en valide onderzoeksmiddelen, en het proces is
transparant en herhaalbaar.
<b>1.3 Klachtanalyse: wat is de vraag?</b>
De klachtanalyse vormt de eerste fase en richt zich op het verhelderen van drie fundamentele vragen. Ten
eerste wordt onderzocht wat de aanleiding is geweest om hulp in te roepen. Ten tweede wordt vastgesteld
wat de aanvrager van het onderzoek verwacht en welke doelstellingen deze heeft. Ten derde wordt
duidelijk gemaakt wat de hulpvraag van de cliënt zelf is. Na deze fase is het duidelijk geworden wat de
aanleiding vormt, wat de verwachtingen zijn van betrokken partijen, en wat de cliënt zelf graag wil
bereiken. Ook wordt vastgesteld of eerder psychodiagnostisch onderzoek heeft plaatsgevonden. De
context waarbinnen het onderzoek kan worden uitgevoerd, is nu helder.
<b>1.4 Probleemanalyse: wat is het probleem?</b>
In de probleemanalyse wordt systematisch onderzocht welke symptomen zichtbaar zijn en hoe ernstig
deze zijn. Men verzamelt informatie die al bekend is over het probleem en onderzoekt hoe zowel de cliënt
als de omgeving het probleem ervaren. De beschikbare informatie wordt gekoppeld aan vakkennis van de
diagnosticus, waarna een werktheorie wordt ontwikkeld. Men bepaalt hoe de symptomen kunnen worden
geclassificeerd en welke theorie de problematiek mogelijk kan verklaren. Vervolgens formuleert men
welke onderzoeksvragen nader moeten worden onderzocht. Om dit proces te ondersteunen, worden
3
, gestandaardiseerde klachtinventarisaties gebruikt, zoals brede screeningsvragenlijsten of
symptoomspecifieke vragenlijsten die de ernst van klachten in kaart brengen. Deze worden vaak
standaard afgenomen bij intake of als onderdeel van routinematig uitkomsten monitoren.
Een grondige anamnese focust op huidige problemen, inclusief de aanleiding en de opbouw. Dit maakt
duidelijk wat de aard, volgorde en ernst van de problemen zijn en waarom de cliënt nu hulp zoekt. Ook
wordt de eigen verklaring van de cliënt voor zijn klachten in kaart gebracht, samen met reeds ondernomen
stappen en in hoeverre de problemen sociale, relationele en functionele aspecten belemmeren. Wanneer
meerdere problemen tegelijkertijd aanwezig zijn, wordt één probleem geselecteerd om eerst aan te
pakken. Een psychiatrische anamnese vat systematisch de psychiatrische symptomen samen, zowel
objectief waargenomen als subjectief ervaren. Hierbij wordt aandacht gegeven aan verschijning,
psychomotoriek, oriëntatie, aandacht en geheugen, waarneming, spraak, denken, stemming en
persoonlijkheid. Observaties tijdens onderzoeksgesprekken geven inzicht in minder tastbare aspecten van
de cliënt, zoals hoe stevig of kwetsbaar deze overkomt en hoe met gevoelens wordt omgegaan.
Biografische en heteroanamnese onderzoeken factoren uit de levensgeschiedenis die beschermend
werken of juist vatbaarheid voor psychopathologie bevorderen.
De probleemanalyse leidt tot een beschrijvende diagnose waarin wordt aangegeven wat de belangrijkste
klachten zijn, hoe ernstig deze zijn, wat de aanleiding vormt, en hoe deze kunnen worden begrepen vanuit
huidige wetenschappelijke kennis. Dit is onderkennende diagnostiek, bijvoorbeeld: cliënt voldoet aan
criteria van depressieve stoornis en bepaalde interne en externe factoren hebben hieraan bijgedragen. Bij
classificatie volgens het DSM-5 moet worden opgemerkt dat hoewel in de praktijk vaak al bij intake een
DSM-classificatie wordt gegeven, er ook kritiek bestaat op deze snelle procedure. Het gevaar is dat zo'n
classificatie verhevenwordt tot een diagnose waarbij individuele problematiek, context en betekenis naar
de achtergrond raken. Belangrijk is dat een classificatie niets zegt over hoe klachten zijn ontstaan. Soms
kan geen eenduidige diagnose worden gesteld omdat de cliënt niet in een specifieke groep valt, waardoor
meer diagnostiek nodig is. Als niet nodig voor verdere behandeling en informatie ontoereikend, zou een
DSM-diagnose met stigmatiserende gevolgen beter achterwege kunnen blijven.
<b>1.5 Verklaringsanalyse: waar komen de klachten vandaan?</b>
De verklaringsanalyse gaat dieper in op de vraag hoe het komt dat juist bij deze persoon in deze situatie
problemen zijn ontstaan. De centrale vraag is hoe de klachten kunnen worden verklaard. Tests gebruikt in
deze fase kunnen dezelfde zijn als in probleemanalyse, maar met ander doel: hier worden ze ingezet voor
verklaring in plaats van onderkenning van ernst. In verklaringsanalyse is de empirische cyclus zeer
zichtbaar, hoewel in praktijk deze hypothesetoetsende aanpak vaak op ervaring gebaseerd is, wat tot
fouten kan leiden. Onderzoeksvragen worden omgezet in toetsbare hypothesen. Vooraf moet duidelijk zijn
onder welke voorwaarden hypothesen kunnen worden verworpen. Testinstrumenten dienen aan te sluiten
bij onderzoeksvragen en moeten kwaliteitsvol zijn. Gestructureerde interviews leiden meestal tot
vaststelling van psychiatrische classificatie en zorgen ervoor dat zowel informatie wordt verzameld die
hypothesen kan falsificeren als bevestigen. Capaciteitentests worden gebruikt bij vermoedens van
intelligentiebeperkingen of neuropsychologische verstoringen. Vragenlijsten bieden zelfrapportage in
verschillende domeinen. Indirecte methoden leveren informatie op waarvan de cliënt zich niet direct
bewust is. Projectieve tests, waar cliënten op meer onbewust niveau iets van zichzelf tonen, kunnen
hypothesen genereren voor verder onderzoek. De verdere fasen omvatten uitvoering van onderzoek,
interpretatie van resultaten, integratie van bevindingen, en een terugkoppelsingsgesprek.
<b>1.6 Indicatieanalyse: wat is de beste aanpak?</b>
Op basis van de verklarende diagnose wordt een indicerende diagnose gesteld waaruit advies voor de
aanvrager volgt. Predictie houdt in het doen van uitspraken over veranderbaarheid van klachten in
toekomst. In indicatieanalyse formuleert de onderzoeker op basis van resultaten, wensen en
mogelijkheden van de cliënt een voorstel voor behandeling, vaak in overleg met een multidisciplinair team.
4
Klinische Psychologie II:
Diagnostiek en Behandeling
Volledige Samenvatting
Open Universiteit
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Psychodiagnostiek
Hoofdstuk 2: Indicatiestelling
Hoofdstuk 3: Transdiagnostische Benadering
Hoofdstuk 4: Farmacotherapie
Hoofdstuk 5: Cliëntgerichte Benadering
Hoofdstuk 6: Cognitieve Gedragstherapie
Hoofdstuk 7: Interpersoonlijke Therapie
Hoofdstuk 8: Suïcidaal Gedrag
Hoofdstuk 9: Angststoornissen
Hoofdstuk 10: Stemmingsstoornissen
Hoofdstuk 11: Posttraumatische-Stressstoornis
Hoofdstuk 12: Dissociatieve Stoornissen
Hoofdstuk 13: Psychotische Stoornissen
Hoofdstuk 14: OCS en Verwante Stoornissen
Hoofdstuk 15: Disruptieve, Impulsbeheersings- en Andere Gedragsstoornissen
Hoofdstuk 16: Middelgerelateerde en Verslavingsstoornissen
Hoofdstuk 17: Persoonlijkheidsstoornissen
Hoofdstuk 18: Somatisch-Symptoomstoornis en Verwante Stoornissen
Hoofdstuk 19: Eetstoornissen
Aanvullende Verdieping: Diagnostische Instrumenten
Aanvullende Verdieping: Farmacologische Details
Aanvullende Verdieping: Suïcidepreventie in de Praktijk
Aanvullende Verdieping: Angstbehandelprotocollen
Begrippenlijst
Beknopte Samenvatting
Oefententamen 1
Oefententamen 2
Oefententamen 3
2
,Hoofdstuk 1: Psychodiagnostiek
<b>1.1 De rol van psychodiagnostiek</b>
Het bepalen of uitgebreid psychodiagnostisch onderzoek nodig is hangt sterk af van de aanvankelijke
vragen en vermoedingen. Een belangrijk richtpunt is het stapsgewijze zorgmodel, waarbij op basis van de
ernst en persistentie van klachten wordt gekozen voor een meer omvangrijke psychodiagnostische
aanpak. Een uitgebreid onderzoek kan zeer waardevol zijn in situaties waarin de klachten mogelijk
voortkomen uit factoren zoals begaafdheidsniveau, ontwikkelingsproblematiek,
persoonlijkheidskenmerken of cognitieve verstoringen. Ook wanneer vorige behandelingen geen resultaat
hebben opgeleverd, is grondige diagnostiek gerechtvaardigd om deze onderliggende factoren te
onderzoeken. Bovendien, wanneer een cliënt van voordeel kan hebben bij een langer of intenser traject
vanwege persoonlijkheidsproblematiek die gedurende behandeling aan het licht komt, kan diagnostisch
onderzoek deze keuze ondersteunen.
Het psychodiagnostisch proces is gericht op het formuleren en toetsen van verklarende hypothesen. Een
psychodiagnosticus kan verschillende rollen vervullen: die van intaker, die in het eerste gesprek de situatie
van de cliënt wil verhelderen; die van diagnosticus, die de klachten wil plaatsen; en die van diepgaand
onderzoeker. In al deze rollen is een onderzoekende houding van centraal belang. Een cruciaal principe is
dat wanneer een psycholoog eenmaal een behandelrelatie met een cliënt heeft opgebouwd, het raadzaam
is dat psychodiagnostische vragen door een collega worden afgenomen om rolverwarring te voorkomen.
<b>1.2 De diagnostische cyclus van De Bruyn</b>
Psychodiagnostisch onderzoek volgt een empirische cyclus die vier opeenvolgende stappen bevat. Deze
stappen volgen elkaar op in een iteratief proces waar informatie uit voorgaande fasen herhaaldelijk wordt
gebruikt. Als informatie onjuist of onvolledig blijkt, gaat men terug naar een vorige stap. Voor alle stappen
is een wetenschappelijke houding essentieel. Dit houdt in dat men op basis van wetenschappelijke
literatuur een theorie formuleert en vervolgens doelgericht en systematisch informatie zoekt die de theorie
kan ontkrachten of bevestigen. Men gebruikt betrouwbare en valide onderzoeksmiddelen, en het proces is
transparant en herhaalbaar.
<b>1.3 Klachtanalyse: wat is de vraag?</b>
De klachtanalyse vormt de eerste fase en richt zich op het verhelderen van drie fundamentele vragen. Ten
eerste wordt onderzocht wat de aanleiding is geweest om hulp in te roepen. Ten tweede wordt vastgesteld
wat de aanvrager van het onderzoek verwacht en welke doelstellingen deze heeft. Ten derde wordt
duidelijk gemaakt wat de hulpvraag van de cliënt zelf is. Na deze fase is het duidelijk geworden wat de
aanleiding vormt, wat de verwachtingen zijn van betrokken partijen, en wat de cliënt zelf graag wil
bereiken. Ook wordt vastgesteld of eerder psychodiagnostisch onderzoek heeft plaatsgevonden. De
context waarbinnen het onderzoek kan worden uitgevoerd, is nu helder.
<b>1.4 Probleemanalyse: wat is het probleem?</b>
In de probleemanalyse wordt systematisch onderzocht welke symptomen zichtbaar zijn en hoe ernstig
deze zijn. Men verzamelt informatie die al bekend is over het probleem en onderzoekt hoe zowel de cliënt
als de omgeving het probleem ervaren. De beschikbare informatie wordt gekoppeld aan vakkennis van de
diagnosticus, waarna een werktheorie wordt ontwikkeld. Men bepaalt hoe de symptomen kunnen worden
geclassificeerd en welke theorie de problematiek mogelijk kan verklaren. Vervolgens formuleert men
welke onderzoeksvragen nader moeten worden onderzocht. Om dit proces te ondersteunen, worden
3
, gestandaardiseerde klachtinventarisaties gebruikt, zoals brede screeningsvragenlijsten of
symptoomspecifieke vragenlijsten die de ernst van klachten in kaart brengen. Deze worden vaak
standaard afgenomen bij intake of als onderdeel van routinematig uitkomsten monitoren.
Een grondige anamnese focust op huidige problemen, inclusief de aanleiding en de opbouw. Dit maakt
duidelijk wat de aard, volgorde en ernst van de problemen zijn en waarom de cliënt nu hulp zoekt. Ook
wordt de eigen verklaring van de cliënt voor zijn klachten in kaart gebracht, samen met reeds ondernomen
stappen en in hoeverre de problemen sociale, relationele en functionele aspecten belemmeren. Wanneer
meerdere problemen tegelijkertijd aanwezig zijn, wordt één probleem geselecteerd om eerst aan te
pakken. Een psychiatrische anamnese vat systematisch de psychiatrische symptomen samen, zowel
objectief waargenomen als subjectief ervaren. Hierbij wordt aandacht gegeven aan verschijning,
psychomotoriek, oriëntatie, aandacht en geheugen, waarneming, spraak, denken, stemming en
persoonlijkheid. Observaties tijdens onderzoeksgesprekken geven inzicht in minder tastbare aspecten van
de cliënt, zoals hoe stevig of kwetsbaar deze overkomt en hoe met gevoelens wordt omgegaan.
Biografische en heteroanamnese onderzoeken factoren uit de levensgeschiedenis die beschermend
werken of juist vatbaarheid voor psychopathologie bevorderen.
De probleemanalyse leidt tot een beschrijvende diagnose waarin wordt aangegeven wat de belangrijkste
klachten zijn, hoe ernstig deze zijn, wat de aanleiding vormt, en hoe deze kunnen worden begrepen vanuit
huidige wetenschappelijke kennis. Dit is onderkennende diagnostiek, bijvoorbeeld: cliënt voldoet aan
criteria van depressieve stoornis en bepaalde interne en externe factoren hebben hieraan bijgedragen. Bij
classificatie volgens het DSM-5 moet worden opgemerkt dat hoewel in de praktijk vaak al bij intake een
DSM-classificatie wordt gegeven, er ook kritiek bestaat op deze snelle procedure. Het gevaar is dat zo'n
classificatie verhevenwordt tot een diagnose waarbij individuele problematiek, context en betekenis naar
de achtergrond raken. Belangrijk is dat een classificatie niets zegt over hoe klachten zijn ontstaan. Soms
kan geen eenduidige diagnose worden gesteld omdat de cliënt niet in een specifieke groep valt, waardoor
meer diagnostiek nodig is. Als niet nodig voor verdere behandeling en informatie ontoereikend, zou een
DSM-diagnose met stigmatiserende gevolgen beter achterwege kunnen blijven.
<b>1.5 Verklaringsanalyse: waar komen de klachten vandaan?</b>
De verklaringsanalyse gaat dieper in op de vraag hoe het komt dat juist bij deze persoon in deze situatie
problemen zijn ontstaan. De centrale vraag is hoe de klachten kunnen worden verklaard. Tests gebruikt in
deze fase kunnen dezelfde zijn als in probleemanalyse, maar met ander doel: hier worden ze ingezet voor
verklaring in plaats van onderkenning van ernst. In verklaringsanalyse is de empirische cyclus zeer
zichtbaar, hoewel in praktijk deze hypothesetoetsende aanpak vaak op ervaring gebaseerd is, wat tot
fouten kan leiden. Onderzoeksvragen worden omgezet in toetsbare hypothesen. Vooraf moet duidelijk zijn
onder welke voorwaarden hypothesen kunnen worden verworpen. Testinstrumenten dienen aan te sluiten
bij onderzoeksvragen en moeten kwaliteitsvol zijn. Gestructureerde interviews leiden meestal tot
vaststelling van psychiatrische classificatie en zorgen ervoor dat zowel informatie wordt verzameld die
hypothesen kan falsificeren als bevestigen. Capaciteitentests worden gebruikt bij vermoedens van
intelligentiebeperkingen of neuropsychologische verstoringen. Vragenlijsten bieden zelfrapportage in
verschillende domeinen. Indirecte methoden leveren informatie op waarvan de cliënt zich niet direct
bewust is. Projectieve tests, waar cliënten op meer onbewust niveau iets van zichzelf tonen, kunnen
hypothesen genereren voor verder onderzoek. De verdere fasen omvatten uitvoering van onderzoek,
interpretatie van resultaten, integratie van bevindingen, en een terugkoppelsingsgesprek.
<b>1.6 Indicatieanalyse: wat is de beste aanpak?</b>
Op basis van de verklarende diagnose wordt een indicerende diagnose gesteld waaruit advies voor de
aanvrager volgt. Predictie houdt in het doen van uitspraken over veranderbaarheid van klachten in
toekomst. In indicatieanalyse formuleert de onderzoeker op basis van resultaten, wensen en
mogelijkheden van de cliënt een voorstel voor behandeling, vaak in overleg met een multidisciplinair team.
4
