HOOFDSTUK 8: ONTWERPEN EN INNOVEREN
Een praktijkonderzoek start altijd met een oriëntatie op het praktijkprobleem. Als hieruit blijkt dat er
iets ontbreekt, dat je iets nieuws wilt uitproberen of dat bestaande praktijken moeten worden
verbeterd, kun je besluiten een ontwerp te maken waarmee je op een systematische wijze een
oplossing voor je praktijkprobleem creëert.
8.1 EEN INLEIDING TOT ONTWERPONDERZOEK
In hoofdstuk 1 hebben we uitgelegd dat ontwerponderzoek praktijkonderzoek betreft waarbij je
direct werkt aan verbetering van je eigen beroepspraktijk. Je doet dit door je te verdiepen in een
praktijkprobleem en de oplossing om op basis daarvan een ontwerp te maken en dit doelgericht te
testen en in te voeren. Het doelbewust invoeren en testen van een ontwerp om verbeteringen op
de werkvloer te bewerkstelligen, noemen we innoveren.
In dit boek hanteren we voor innoveren de volgende definitie van Van Leeuwen.
Een innovatie is een idee, gebruik of object dat als nieuw wordt ervaren door de doelgroep,
bijvoorbeeld door een individuele gebruiker of een organisatie. Het maakt niet uit of de idee
ook echt nieuw is, het gaat om de ervaring van de nieuwheid door de gebruikers. Innovatie
heeft dus niet zozeer met ‘uitvinden’ (inventie) te maken, als wel met het slim toepassen van
bestaande uitvindingen.
Met de term ontwerp refereren we aan een uitgewerkt idee, gebruik of object uit de definitie van
Van Leeuwen. Wanneer een ontwerp voldoende is getest, in de praktijk voldoet en niet meer hoeft
te worden verbeterd, spreken we van een definitief ontwerp.
Je zult mensen die met je ontwerp te maken krijgen nadrukkelijk moeten betrekken bij zowel het
ontwerpproces als het testen in de praktijk, en hun bevindingen serieus moeten nemen.
Wanneer anderen de gelegenheid krijgen mee te denken en hun ervaringen kenbaar te maken,
heb je veel meer kans dat je ze ook meekrijgt. Pas dan kun je spreken over echte innovatie. De
verandering is dan niet alleen zichtbaar op papier, maar ook in het handelen in de beroepspraktijk.
De twee onderzoeksfasen van een ontwerponderzoek
Het ontwerponderzoek bestaat uit twee onderzoeksfasen: een fase gericht op het diagnosticeren
van het praktijkprobleem en een fase gericht op het ontwerpen van een oplossing.
In de eerste onderzoeksfase voer je een vooronderzoek uit. Dit vooronderzoek heeft tot doel de
ontwerpeisen in kaart te brengen. Dit zijn de eisen waaraan het ontwerp moet voldoen, wil het een
oplossing bieden voor je praktijkprobleem.
Om deze ontwerpeisen te kunnen opstellen, dien je tijdens het vooronderzoek:
o het praktijkprobleem te doorgronden;
o zicht te krijgen op wat volgens de theorie, experts en ervaringen met good practices in
andere contexten bijdraagt aan de oplossing van het praktijkprobleem;
o zicht te krijgen op de behoeften die er bestaan bij belangstellenden in de beroepscontext
ten aanzien van de oplossing van het praktijkprobleem;
o zicht te krijgen op de kenmerken van de beroepscontext (randvoorwaarden) waar bij het
ontwerpen van de oplossing rekening mee moet worden gehouden.
o je doorloopt hiervoor de kernactiviteiten oriënteren, richten, plannen, verzamelen en
analyseren en concluderen. De kernactiviteiten doorloop je op een grotendeels
vergelijkbare wijze als bij een kennisgericht praktijkonderzoek.
Op basis van de ontwerpeisen die je in de eerste fase hebt geformuleerd, maak je een ontwerp. Je
test het ontwerp in de praktijk en verzamelt en analyseert de data over deze tekst. Je trekt
, conclusies. Op basis van je conclusies besluit je of het ontwerp moet worden aangepast. het kan
zijn dat je tijdens het testen merkt dat je ontwerp niet voldoet. In dat geval maak je een herontwerp.
Dit betekent dat je het ontwerp gaat verbeteren met behulp van de data die je verzameld hebt in
de testfase. Het verbeterde ontwerp ga je opnieuw testen. Deze cyclus van ontwerpen, testen en
verbetereb herhaal je totdat het ontwerp voldoen in de praktijk en een oplossing vormt voor het
praktijkprobleem. Het definitieve ontwerp vormt het belangrijkste onderzoeksresultaat van je
ontwerponderzoek.
De deelvragen van de innovatiecyclus hebben betrekking op het maken, testen en evalueren van
het ontwerp en zijn vaak een afgeleide van de volgende vragen:
o Wat is het best passende ontwerp voor probleem X?
o In hoeverre voldoet het ontwerp?
8.2 DE INNOVATIECYCLUS: ONTWERPEN
Ontwerpen is een systematisch proces, maar vraagt ook om de nodige creativiteit. Je zet
divergerende creatieve technieken in om verschillende ontwerpideeën te genereren, waarna je een
keuze maakt voor het best passende idee (convergeren).
8.2.1 ONTWERPIDEEËN GENEREREN
Tijdens het vooronderzoek heb je data verzameld waarmee je de bestaande en de gewenste
situatie zo goed mogelijk in beeld hebt gebracht. Op basis hiervan heb je ontwerpeisen
geformuleerd die richting geven aan de oplossing van het probleem. De ontwerpeisen vormen
daarmee het referentiekader aan de hand waarvan je ontwerpideeën genereert. Bij het zoeken
naar oplossingen voor praktijkproblemen heb je bijna altijd te maken met aspecten die je niet in
beeld hebt kunnen brengen. Je zult bij de zoektocht naar de beste oplossing daarom een creatieve
sprong moeten maken.
Op basis van de ontwerpeisen en je eigen scheppingskracht genereer je verschillende
ontwerpideeën die kunnen bijdragen aan de oplossing van het probleem. Maak hierbij gebruik van
creatieve technieken die het divergent denken stimuleren. Denk bijvoorbeeld aan brainstormen,
mindmappen, conceptmapping, perspectiefwisseling, freewriting, vragenstorm of out-of-the-box
vragen. Maak hierbij ook gebruik van de denkkracht van anderen.
Ontwerpideeën kunnen gebaseerd zijn op verschillende ontwerpvormen.
Werkbladen Een werkblad bevat korte informatieblokken met vragen
en/of
opdrachten.
Hulpmateriaal of skillsheets Een leraar speelt in op de verschillen tussen leerlingen. Je
kunt
denken aan breukenboekjes, hulpkaarten bij het zoeken op
internet, een stappenplan voor het leren zelfstandig te
werken, een boekje met moeilijke spellingcategorieën,
verrijkingsoefeningen enzovoort.
Instructiemateriaal Met een goede instructie ondersteun je leerlingen bij het
verwerven
van nieuwe kennis, vaardigheden en attitudes.
Leertaken en leeropdrachten Het werkt vaak stimulerend als leerlingen worden
uitgedaagd met
opdrachten die aansluiten bij hun leefwereld en leerniveau.
Je kunt denken aan projecttaken, zoekopdrachten voor het
internet, zelfstandigwerkkaarten, weektaken enzovoort.
Educatieve websites en elektronische Je kunt op eenvoudige wijze verschillende mediatypen
Een praktijkonderzoek start altijd met een oriëntatie op het praktijkprobleem. Als hieruit blijkt dat er
iets ontbreekt, dat je iets nieuws wilt uitproberen of dat bestaande praktijken moeten worden
verbeterd, kun je besluiten een ontwerp te maken waarmee je op een systematische wijze een
oplossing voor je praktijkprobleem creëert.
8.1 EEN INLEIDING TOT ONTWERPONDERZOEK
In hoofdstuk 1 hebben we uitgelegd dat ontwerponderzoek praktijkonderzoek betreft waarbij je
direct werkt aan verbetering van je eigen beroepspraktijk. Je doet dit door je te verdiepen in een
praktijkprobleem en de oplossing om op basis daarvan een ontwerp te maken en dit doelgericht te
testen en in te voeren. Het doelbewust invoeren en testen van een ontwerp om verbeteringen op
de werkvloer te bewerkstelligen, noemen we innoveren.
In dit boek hanteren we voor innoveren de volgende definitie van Van Leeuwen.
Een innovatie is een idee, gebruik of object dat als nieuw wordt ervaren door de doelgroep,
bijvoorbeeld door een individuele gebruiker of een organisatie. Het maakt niet uit of de idee
ook echt nieuw is, het gaat om de ervaring van de nieuwheid door de gebruikers. Innovatie
heeft dus niet zozeer met ‘uitvinden’ (inventie) te maken, als wel met het slim toepassen van
bestaande uitvindingen.
Met de term ontwerp refereren we aan een uitgewerkt idee, gebruik of object uit de definitie van
Van Leeuwen. Wanneer een ontwerp voldoende is getest, in de praktijk voldoet en niet meer hoeft
te worden verbeterd, spreken we van een definitief ontwerp.
Je zult mensen die met je ontwerp te maken krijgen nadrukkelijk moeten betrekken bij zowel het
ontwerpproces als het testen in de praktijk, en hun bevindingen serieus moeten nemen.
Wanneer anderen de gelegenheid krijgen mee te denken en hun ervaringen kenbaar te maken,
heb je veel meer kans dat je ze ook meekrijgt. Pas dan kun je spreken over echte innovatie. De
verandering is dan niet alleen zichtbaar op papier, maar ook in het handelen in de beroepspraktijk.
De twee onderzoeksfasen van een ontwerponderzoek
Het ontwerponderzoek bestaat uit twee onderzoeksfasen: een fase gericht op het diagnosticeren
van het praktijkprobleem en een fase gericht op het ontwerpen van een oplossing.
In de eerste onderzoeksfase voer je een vooronderzoek uit. Dit vooronderzoek heeft tot doel de
ontwerpeisen in kaart te brengen. Dit zijn de eisen waaraan het ontwerp moet voldoen, wil het een
oplossing bieden voor je praktijkprobleem.
Om deze ontwerpeisen te kunnen opstellen, dien je tijdens het vooronderzoek:
o het praktijkprobleem te doorgronden;
o zicht te krijgen op wat volgens de theorie, experts en ervaringen met good practices in
andere contexten bijdraagt aan de oplossing van het praktijkprobleem;
o zicht te krijgen op de behoeften die er bestaan bij belangstellenden in de beroepscontext
ten aanzien van de oplossing van het praktijkprobleem;
o zicht te krijgen op de kenmerken van de beroepscontext (randvoorwaarden) waar bij het
ontwerpen van de oplossing rekening mee moet worden gehouden.
o je doorloopt hiervoor de kernactiviteiten oriënteren, richten, plannen, verzamelen en
analyseren en concluderen. De kernactiviteiten doorloop je op een grotendeels
vergelijkbare wijze als bij een kennisgericht praktijkonderzoek.
Op basis van de ontwerpeisen die je in de eerste fase hebt geformuleerd, maak je een ontwerp. Je
test het ontwerp in de praktijk en verzamelt en analyseert de data over deze tekst. Je trekt
, conclusies. Op basis van je conclusies besluit je of het ontwerp moet worden aangepast. het kan
zijn dat je tijdens het testen merkt dat je ontwerp niet voldoet. In dat geval maak je een herontwerp.
Dit betekent dat je het ontwerp gaat verbeteren met behulp van de data die je verzameld hebt in
de testfase. Het verbeterde ontwerp ga je opnieuw testen. Deze cyclus van ontwerpen, testen en
verbetereb herhaal je totdat het ontwerp voldoen in de praktijk en een oplossing vormt voor het
praktijkprobleem. Het definitieve ontwerp vormt het belangrijkste onderzoeksresultaat van je
ontwerponderzoek.
De deelvragen van de innovatiecyclus hebben betrekking op het maken, testen en evalueren van
het ontwerp en zijn vaak een afgeleide van de volgende vragen:
o Wat is het best passende ontwerp voor probleem X?
o In hoeverre voldoet het ontwerp?
8.2 DE INNOVATIECYCLUS: ONTWERPEN
Ontwerpen is een systematisch proces, maar vraagt ook om de nodige creativiteit. Je zet
divergerende creatieve technieken in om verschillende ontwerpideeën te genereren, waarna je een
keuze maakt voor het best passende idee (convergeren).
8.2.1 ONTWERPIDEEËN GENEREREN
Tijdens het vooronderzoek heb je data verzameld waarmee je de bestaande en de gewenste
situatie zo goed mogelijk in beeld hebt gebracht. Op basis hiervan heb je ontwerpeisen
geformuleerd die richting geven aan de oplossing van het probleem. De ontwerpeisen vormen
daarmee het referentiekader aan de hand waarvan je ontwerpideeën genereert. Bij het zoeken
naar oplossingen voor praktijkproblemen heb je bijna altijd te maken met aspecten die je niet in
beeld hebt kunnen brengen. Je zult bij de zoektocht naar de beste oplossing daarom een creatieve
sprong moeten maken.
Op basis van de ontwerpeisen en je eigen scheppingskracht genereer je verschillende
ontwerpideeën die kunnen bijdragen aan de oplossing van het probleem. Maak hierbij gebruik van
creatieve technieken die het divergent denken stimuleren. Denk bijvoorbeeld aan brainstormen,
mindmappen, conceptmapping, perspectiefwisseling, freewriting, vragenstorm of out-of-the-box
vragen. Maak hierbij ook gebruik van de denkkracht van anderen.
Ontwerpideeën kunnen gebaseerd zijn op verschillende ontwerpvormen.
Werkbladen Een werkblad bevat korte informatieblokken met vragen
en/of
opdrachten.
Hulpmateriaal of skillsheets Een leraar speelt in op de verschillen tussen leerlingen. Je
kunt
denken aan breukenboekjes, hulpkaarten bij het zoeken op
internet, een stappenplan voor het leren zelfstandig te
werken, een boekje met moeilijke spellingcategorieën,
verrijkingsoefeningen enzovoort.
Instructiemateriaal Met een goede instructie ondersteun je leerlingen bij het
verwerven
van nieuwe kennis, vaardigheden en attitudes.
Leertaken en leeropdrachten Het werkt vaak stimulerend als leerlingen worden
uitgedaagd met
opdrachten die aansluiten bij hun leefwereld en leerniveau.
Je kunt denken aan projecttaken, zoekopdrachten voor het
internet, zelfstandigwerkkaarten, weektaken enzovoort.
Educatieve websites en elektronische Je kunt op eenvoudige wijze verschillende mediatypen
