Leerdoelen
De volgende leerdoelen staan centraal in deze module:
1. De verschillende onderdelen van het Nederlands recht
benoemen.
2. De rechtsbronnen op een juiste wijze hanteren.
3. De basisbegrippen van het Nederlands recht uitleggen.
4. De inrichting van de Nederlandse staat uitleggen.
5. Het publiekrecht op hoofdlijnen op een casus toepassen.
6. Het privaatrecht op hoofdlijnen op een casus toepassen.
7. De invloed van het Europees en internationaal recht op het
Nederlands rechtsstelsel beschrijven.
Het recht
Het geheel van overheidsregels dat de samenleving ordent.
Rechtsgebieden
- Staatsrecht
- Bestuursrecht
- Strafrecht
- Burgerlijk recht
Staatsrecht
Het staatsrecht beschrijft hoe de Staat er organisatorisch uitziet en hoe de verhoudingen
zijn geregeld. Het gaat om de onderlinge verhouding tussen de verschillende organen van
de Staat en tussen de Staat en de burger.
Bestuursrecht
Het bestuursrecht gaat over de verantwoordelijkheden van de overheid en de uitoefening
van de bestuurstaken, zoals het ordenen van de samenleving. Het gaat hier veelal om de
verhouding tussen de overheid en burgers.
Strafrecht
Het strafrecht gaat over wettelijk verboden gedragingen en welke straf daarop van
toepassing is. Het gaat dan om gedragingen die de rechtsorde schenden. Ook hier is er
een rechtsverhouding tussen overheid en burger.
Burgerlijk recht
Het burgerlijk recht bestaat uit veel verschillende onderdelen. Elk Burgerlijk Wetboek
omschrijft een eigen onderdeel van het burgerlijk recht.
- Personen- en familierecht
- Vermogensrecht
- Erfrecht
- Rechtspersonenrecht
Pagina 1 van 37
,Personen- en familierecht
Het personen- en familierecht regelt alle zaken rondom familieverhoudingen. Denk aan de
geboorte, het gezag, het huwelijk en de echtscheiding.
Vermogensrecht
Het vermogensrecht regelt in alle volledigheid iemands vermogen. Het gaat dan om alle
rechten en plichten die door dat vermogen tot stand komen. Tot vermogen behoren alle
rechtsbetrekkingen die op geld waardeerbaar zijn.
Erfrecht
Het erfrecht is onderdeel van het vermogensrecht. Het beschrijft namelijk wat er met het
vermogen van iemand gebeurt als diegene komt te overlijden. In de wet is geregeld welke
nabestaanden de wettelijke erfgenamen zijn en hoe het vermogen tussen hen moet
worden verdeeld.
Rechtspersonenrecht
Een rechtspersoon is een bedrijf of organisatie die zelfstandig aan het rechtsverkeer
meedoet. De rechtspersoon heeft ook zijn eigen vermogen. Het rechtspersonenrecht
beschrijft wat een rechtspersoon is, wat voor soort rechtspersoon en alle regels die daarbij
komen kijken.
Publiekrecht
Binnen het publiekrecht heeft de overheid als rol om te zorgen voor de samenleving. De
overheid is er om het algemeen belang van alle burgers te behartigen. Het algemeen
belang gaat voor het belang van een privé-persoon en de overheid heeft de plicht/
bevoegdheid hiervoor te zorgen.
Het handelen van een overheidsorgaan valt alleen onder publiekrecht, als dit handelen
ook een specifieke overheidsbevoegdheid is. Stel een overheidsorgaan huurt een gebouw,
dan valt dat onder privaatrecht en staat de overheid dus in de rol van een burger.
Staatsrecht, bestuursrecht en strafrecht vallen alledrie onder het publiekrecht.
Materieel recht
Het materieel recht beschrijft de rechten en plichten die iedereen heeft. Het beschrijft de
inhoud van het recht. Denk aan het verbod om een ander opzettelijk te doden of de plicht
om een overeenkomst na te komen.
Formeel recht
Het formeel recht reageert op het materieel recht door de handhaving van die verboden
gedraging te beschrijven. Stel iemand wordt verdacht van het opzettelijk doden van een
ander (materieel recht), dan laat het formeel recht zien wat daartegen mag worden
gedaan. Het formeel recht laat zien wat de bevoegdheden zijn als er een materieel recht of
plicht wordt geschonden. Alleen in het staatsrecht wordt er geen onderscheid gemaakt
tussen materieel en formeel recht, in de andere rechtsgebieden wel.
Dus: het formeel recht beschrijft hoe het materieel recht wordt gehandhaafd.
Pagina 2 van 37
,Objectief en subjectief recht
Het objectieve recht wordt gevormd door de rechtsregels uit wetten en verdragen. De
rechten en bevoegdheden die hieruit voortvloeien, vormen het subjectieve recht.
Nationaal en internationaal recht
Het nationaal recht van een land is alleen van toepassing op het grondgebied dat bij dat
land hoort. Het internationale recht regelt de rechtsverhouding tussen verschillende staten
door middel van verdragen.
Internationaal verdrag
De Grondwet beschrijft de totstandkoming van een internationaal verdrag. Het
internationaal verdrag wordt werkzaam door de volgende stappen:
1. Deelnemende landen vormen een akkoord.
2. Er komt een ceremonie waar de deelnemers het verdrag ondertekenen.
3. Het verdrag wordt aan de volksvertegenwoordiging voorgelegd en wordt bindend
wanneer de volksvertegenwoordiging het verdrag goedkeurt.
4. Na goedkeuring wordt het verdrag bekrachtigd via een oorkonde waarin staat dat
Nederland deelnemer is van het verdrag.
5. De oorkonde wordt gegeven aan een instantie die in het verdrag daarvoor is
aangewezen.
6. Het verdrag wordt algemeen bekendgemaakt middels publicatie in het Tractatenblad.
De wet
Een wet is een overheidsregel met algemene werking of een besluit van de regering en de
volksvertegenwoordiging samen. Er bestaan formele en materiële wetten. Het materieel
en formeel zijn van een wet heeft een andere betekenis dan materieel en formeel recht.
Wet in formele zin
Een wet in formele zin is een besluit van de regering en de volksvertegenwoordiging
samen. De regering en de volksvertegenwoordiging samen wordt de Staten-Generaal
genoemd en is de hoogste wetgever van Nederland. Een formele wet van de Staten-
Generaal komt tot stand door een vaste procedure. Art. 81 e.v. GW.
Formeel betekent in deze context ‘besluit hoogste wetgever’.
Wet in materiële zin
Alle algemeen verbindende overheidsvoorschriften zijn wetten in materiële zin. Een wet in
materiële zin is gericht op een onbepaald aantal personen en kan worden gemaakt door
elk overheidsorgaan. Materieel betekent in deze context ‘algemeen geldend’.
Soorten wetten in materiële zin
Gemaakt door Staten-Generaal = wet.
Gemaakt door de regering = algemene maatregel van bestuur (AMvB).
Gemaakt door de minister = ministeriële regeling.
Gemaakt door provinciale staten = provinciale verordening.
Gemaakt door de gemeenteraad = gemeentelijke verordening.
Gemaakt door waterschap = waterschapsverordening.
Pagina 3 van 37
, Gemeentelijke verordeningen, provinciale verordeningen en ministeriële regelingen
kunnen geen wetten in formele zin zijn. Wetten in formele zin staan bijvoorbeeld in de
Grondwet, gericht naar de koning. Deze wetten zijn op één bepaald persoon gericht en is
een besluit van de hoogste wetgever, de regering en volksvertegenwoordiging samen.
Wetten in formele zin vormen het wettelijk kader doordat het hoofdregels zijn die worden
gemaakt door de hoogste wetgever.
De staat
De kenmerken van een staat zijn grondgebied, inwoners en een vorm van
overheidsgezag. De grenzen van het grondgebied zijn vastgesteld in verdragen met
buurlanden. Territoriale wateren en de lucht boven het grondgebied horen hier ook bij. De
territoriale wateren zijn altijd twaalf zeemijlen (ongeveer 22km) vanaf de kust en voor de
lucht geldt de grens tot waar vliegtuigen kunnen vliegen. Alles wat hier buitenvalt is
internationaal gebied.
Staatsgezag
Wie het staatsgezag is van een staat en op welke manier dit wordt uitgeoefend, wordt
beschreven in het staatsrecht.
Bronnen staatsrecht
- Grondwet.
- Organieke wetten.
- Gewoonte.
- Jurisprudentie.
- Internationale verdragen.
- Statuut voor het Koninkrijk.
Grondwet
De Grondwet is de belangrijkste bron van het staatsrecht, omdat daar de indeling van de
Nederlandse staat is vastgelegd, samen met de fundamentele rechten die burgers
hebben.
Organieke wetten
Een organieke wet is een ‘vervolgwet’ van een onderwerp uit de Grondwet. Een aantal
onderwerpen over de indeling van de Staat moeten volgens de Grondwet een eigen wet
hebben waar dit uitgebreider wordt vastgelegd. Denk aan de Kieswet en de
Vreemdelingenwet.
Gewoonte staatsrecht
Een belangrijk onderdeel van gewoonterecht in het staatsrecht, is de vertrouwensleer. De
vertrouwensleer zorgt ervoor dat een minister of een kabinet zelf ontslag neemt als er
vanuit de Kamer geen vertrouwen meer is in het beleid. Een groot deel van de formatie
bestaat ook uit gewoonterecht.
Pagina 4 van 37
De volgende leerdoelen staan centraal in deze module:
1. De verschillende onderdelen van het Nederlands recht
benoemen.
2. De rechtsbronnen op een juiste wijze hanteren.
3. De basisbegrippen van het Nederlands recht uitleggen.
4. De inrichting van de Nederlandse staat uitleggen.
5. Het publiekrecht op hoofdlijnen op een casus toepassen.
6. Het privaatrecht op hoofdlijnen op een casus toepassen.
7. De invloed van het Europees en internationaal recht op het
Nederlands rechtsstelsel beschrijven.
Het recht
Het geheel van overheidsregels dat de samenleving ordent.
Rechtsgebieden
- Staatsrecht
- Bestuursrecht
- Strafrecht
- Burgerlijk recht
Staatsrecht
Het staatsrecht beschrijft hoe de Staat er organisatorisch uitziet en hoe de verhoudingen
zijn geregeld. Het gaat om de onderlinge verhouding tussen de verschillende organen van
de Staat en tussen de Staat en de burger.
Bestuursrecht
Het bestuursrecht gaat over de verantwoordelijkheden van de overheid en de uitoefening
van de bestuurstaken, zoals het ordenen van de samenleving. Het gaat hier veelal om de
verhouding tussen de overheid en burgers.
Strafrecht
Het strafrecht gaat over wettelijk verboden gedragingen en welke straf daarop van
toepassing is. Het gaat dan om gedragingen die de rechtsorde schenden. Ook hier is er
een rechtsverhouding tussen overheid en burger.
Burgerlijk recht
Het burgerlijk recht bestaat uit veel verschillende onderdelen. Elk Burgerlijk Wetboek
omschrijft een eigen onderdeel van het burgerlijk recht.
- Personen- en familierecht
- Vermogensrecht
- Erfrecht
- Rechtspersonenrecht
Pagina 1 van 37
,Personen- en familierecht
Het personen- en familierecht regelt alle zaken rondom familieverhoudingen. Denk aan de
geboorte, het gezag, het huwelijk en de echtscheiding.
Vermogensrecht
Het vermogensrecht regelt in alle volledigheid iemands vermogen. Het gaat dan om alle
rechten en plichten die door dat vermogen tot stand komen. Tot vermogen behoren alle
rechtsbetrekkingen die op geld waardeerbaar zijn.
Erfrecht
Het erfrecht is onderdeel van het vermogensrecht. Het beschrijft namelijk wat er met het
vermogen van iemand gebeurt als diegene komt te overlijden. In de wet is geregeld welke
nabestaanden de wettelijke erfgenamen zijn en hoe het vermogen tussen hen moet
worden verdeeld.
Rechtspersonenrecht
Een rechtspersoon is een bedrijf of organisatie die zelfstandig aan het rechtsverkeer
meedoet. De rechtspersoon heeft ook zijn eigen vermogen. Het rechtspersonenrecht
beschrijft wat een rechtspersoon is, wat voor soort rechtspersoon en alle regels die daarbij
komen kijken.
Publiekrecht
Binnen het publiekrecht heeft de overheid als rol om te zorgen voor de samenleving. De
overheid is er om het algemeen belang van alle burgers te behartigen. Het algemeen
belang gaat voor het belang van een privé-persoon en de overheid heeft de plicht/
bevoegdheid hiervoor te zorgen.
Het handelen van een overheidsorgaan valt alleen onder publiekrecht, als dit handelen
ook een specifieke overheidsbevoegdheid is. Stel een overheidsorgaan huurt een gebouw,
dan valt dat onder privaatrecht en staat de overheid dus in de rol van een burger.
Staatsrecht, bestuursrecht en strafrecht vallen alledrie onder het publiekrecht.
Materieel recht
Het materieel recht beschrijft de rechten en plichten die iedereen heeft. Het beschrijft de
inhoud van het recht. Denk aan het verbod om een ander opzettelijk te doden of de plicht
om een overeenkomst na te komen.
Formeel recht
Het formeel recht reageert op het materieel recht door de handhaving van die verboden
gedraging te beschrijven. Stel iemand wordt verdacht van het opzettelijk doden van een
ander (materieel recht), dan laat het formeel recht zien wat daartegen mag worden
gedaan. Het formeel recht laat zien wat de bevoegdheden zijn als er een materieel recht of
plicht wordt geschonden. Alleen in het staatsrecht wordt er geen onderscheid gemaakt
tussen materieel en formeel recht, in de andere rechtsgebieden wel.
Dus: het formeel recht beschrijft hoe het materieel recht wordt gehandhaafd.
Pagina 2 van 37
,Objectief en subjectief recht
Het objectieve recht wordt gevormd door de rechtsregels uit wetten en verdragen. De
rechten en bevoegdheden die hieruit voortvloeien, vormen het subjectieve recht.
Nationaal en internationaal recht
Het nationaal recht van een land is alleen van toepassing op het grondgebied dat bij dat
land hoort. Het internationale recht regelt de rechtsverhouding tussen verschillende staten
door middel van verdragen.
Internationaal verdrag
De Grondwet beschrijft de totstandkoming van een internationaal verdrag. Het
internationaal verdrag wordt werkzaam door de volgende stappen:
1. Deelnemende landen vormen een akkoord.
2. Er komt een ceremonie waar de deelnemers het verdrag ondertekenen.
3. Het verdrag wordt aan de volksvertegenwoordiging voorgelegd en wordt bindend
wanneer de volksvertegenwoordiging het verdrag goedkeurt.
4. Na goedkeuring wordt het verdrag bekrachtigd via een oorkonde waarin staat dat
Nederland deelnemer is van het verdrag.
5. De oorkonde wordt gegeven aan een instantie die in het verdrag daarvoor is
aangewezen.
6. Het verdrag wordt algemeen bekendgemaakt middels publicatie in het Tractatenblad.
De wet
Een wet is een overheidsregel met algemene werking of een besluit van de regering en de
volksvertegenwoordiging samen. Er bestaan formele en materiële wetten. Het materieel
en formeel zijn van een wet heeft een andere betekenis dan materieel en formeel recht.
Wet in formele zin
Een wet in formele zin is een besluit van de regering en de volksvertegenwoordiging
samen. De regering en de volksvertegenwoordiging samen wordt de Staten-Generaal
genoemd en is de hoogste wetgever van Nederland. Een formele wet van de Staten-
Generaal komt tot stand door een vaste procedure. Art. 81 e.v. GW.
Formeel betekent in deze context ‘besluit hoogste wetgever’.
Wet in materiële zin
Alle algemeen verbindende overheidsvoorschriften zijn wetten in materiële zin. Een wet in
materiële zin is gericht op een onbepaald aantal personen en kan worden gemaakt door
elk overheidsorgaan. Materieel betekent in deze context ‘algemeen geldend’.
Soorten wetten in materiële zin
Gemaakt door Staten-Generaal = wet.
Gemaakt door de regering = algemene maatregel van bestuur (AMvB).
Gemaakt door de minister = ministeriële regeling.
Gemaakt door provinciale staten = provinciale verordening.
Gemaakt door de gemeenteraad = gemeentelijke verordening.
Gemaakt door waterschap = waterschapsverordening.
Pagina 3 van 37
, Gemeentelijke verordeningen, provinciale verordeningen en ministeriële regelingen
kunnen geen wetten in formele zin zijn. Wetten in formele zin staan bijvoorbeeld in de
Grondwet, gericht naar de koning. Deze wetten zijn op één bepaald persoon gericht en is
een besluit van de hoogste wetgever, de regering en volksvertegenwoordiging samen.
Wetten in formele zin vormen het wettelijk kader doordat het hoofdregels zijn die worden
gemaakt door de hoogste wetgever.
De staat
De kenmerken van een staat zijn grondgebied, inwoners en een vorm van
overheidsgezag. De grenzen van het grondgebied zijn vastgesteld in verdragen met
buurlanden. Territoriale wateren en de lucht boven het grondgebied horen hier ook bij. De
territoriale wateren zijn altijd twaalf zeemijlen (ongeveer 22km) vanaf de kust en voor de
lucht geldt de grens tot waar vliegtuigen kunnen vliegen. Alles wat hier buitenvalt is
internationaal gebied.
Staatsgezag
Wie het staatsgezag is van een staat en op welke manier dit wordt uitgeoefend, wordt
beschreven in het staatsrecht.
Bronnen staatsrecht
- Grondwet.
- Organieke wetten.
- Gewoonte.
- Jurisprudentie.
- Internationale verdragen.
- Statuut voor het Koninkrijk.
Grondwet
De Grondwet is de belangrijkste bron van het staatsrecht, omdat daar de indeling van de
Nederlandse staat is vastgelegd, samen met de fundamentele rechten die burgers
hebben.
Organieke wetten
Een organieke wet is een ‘vervolgwet’ van een onderwerp uit de Grondwet. Een aantal
onderwerpen over de indeling van de Staat moeten volgens de Grondwet een eigen wet
hebben waar dit uitgebreider wordt vastgelegd. Denk aan de Kieswet en de
Vreemdelingenwet.
Gewoonte staatsrecht
Een belangrijk onderdeel van gewoonterecht in het staatsrecht, is de vertrouwensleer. De
vertrouwensleer zorgt ervoor dat een minister of een kabinet zelf ontslag neemt als er
vanuit de Kamer geen vertrouwen meer is in het beleid. Een groot deel van de formatie
bestaat ook uit gewoonterecht.
Pagina 4 van 37
