Samenvatting – Ontwikkelingspsychologie
Inleiding:
Historiek
Voor er wetenschap was, dachten filosofen al na over menselijk gedrag in verschillende
levensfasen. Pas vanaf de 18de–19de eeuw begonnen geleerden systematisch het gedrag
en de ontwikkeling van kinderen te observeren. Dat was het begin van de
ontwikkelingspsychologie.
Charles Darwin beschreef bijvoorbeeld in 1877 de ontwikkeling van zijn zoon (babybiografie).
Later kwamen er meer wetenschappelijke onderzoeksmethoden
zoals enquêtes en statistiek, waardoor men grotere groepen kon bestuderen. Wilhelm
Stern (1911) vergeleek verschillende leeftijden tegelijk om evolutie van eigenschappen
(zoals intelligentie) in kaart te brengen.
Aanvankelijk dacht men dat ontwikkeling na de kindertijd bijna stilviel. Maar door:
• Onderzoek naar adolescentie
• Groeiende interesse in ouderen
• Het besef dat ook volwassenen blijven veranderen
is ontwikkeling nu gezien als een levenslang proces → levensloopperspectief
Indeling in levensfasen
1. Prenataal: bevruchting tot geboorte
2. Babytijd: 0–1 jaar
3. Peutertijd: 1–3 jaar
4. Kleutertijd: 3–6 jaar
5. Schoolperiode: 6–12 jaar
6. Adolescentie: 12–20 jaar
7. Volwassenheid: 20–65 jaar
8. Ouderdom: 65+
Bij adolescentie, volwassenheid en ouderdom zijn exacte leeftijdsgrenzen moeilijker te
bepalen.
Onderzoeksmethoden
Methode Wat? Voordelen Nadelen
Dezelfde mensen langdurig Gedetailleerde
Longitudinaal Zeer tijdrovend, uitval
volgen evolutie
Cross- Verschillende leeftijden Generatieverschillen
Sneller
sectioneel tegelijk vergelijken verstoren
Cohort- Minder invloed
Mix van beide Complex en veel werk
sequentieel generaties
Factoren die ontwikkeling bepalen
,Het nature–nurture-debat gaat over wat gedrag het meest beïnvloedt:
Nature Nurture
Erfelijke, biologische aanleg Opvoeding en omgeving (ervaringen)
Voorbeeld: verschillen tussen jongens en meisjes
• Nature: biologisch verschil zorgt voor ander gedrag
• Nurture: ouders en maatschappij behandelen hen verschillend → verschillen ontstaan
door socialisatie
Vandaag gelooft men dat beide factoren samenwerken en elkaar voortdurend beïnvloeden.
Kernidee
De mens ontwikkelt zich levenslang, en die ontwikkeling wordt gestuurd door
zowel erfelijkheid als omgeving.
1.3.2 t.e.m. 1.4.1
Impact van de omgeving (1.3.2)
Genen bevatten een bouwplan, maar alleen via de omgeving kunnen ze tot uiting komen,
net zoals een recept pas werkt als je ermee kookt.
• In het begin zijn vooral biochemische invloeden belangrijk (bv. alcohol tijdens
zwangerschap kan hersenschade veroorzaken).
• Later worden psychosociale factoren belangrijker (zoals taalstimulatie). Er bestaat
een kritieke periode voor taalontwikkeling.
De omgeving bestaat uit verschillende lagen volgens Bronfenbrenner:
1. Microsysteem – directe contacten (gezin, school, vrienden). Invloed in twee
richtingen: omgeving beïnvloedt jou én jij beïnvloedt de omgeving.
2. Mesosysteem – de relaties tussen elementen binnen het microsysteem (bv.
samenwerking tussen ouders en school).
3. Exosysteem – omgevingsfactoren die indirect invloed hebben (positie ouders, buurt,
voorzieningen).
4. Macrosysteem – culturele waarden, normen, economie, tradities.
5. Chronosysteem – tijdsdimensie: veranderingen gedurende het leven (scheiding,
economische crisis,…).
Interactie tussen erfelijkheid en milieu (1.3.3)
Beide factoren zijn altijd nodig voor ontwikkeling. Maar de mate van invloed kan verschillen:
• Sommige eigenschappen worden bijna volledig genetisch bepaald (bv. oogkleur,
bouwplan van het lichaam).
• Andere volledig door de omgeving (bv. welke taal je spreekt).
• Veel eigenschappen zijn een mix, zoals lengte en intelligentie.
,Genen en omgeving kunnen elkaar beïnvloeden:
→ genetische aanleg kan bepalen welke omgeving je opzoekt of welke kansen je krijgt.
→ omgeving kan talent doen ontstaan of juist tegenhouden.
Daarom wordt soms een derde factor genoemd:
zelfbepaling of eigen verantwoordelijkheid van het individu (je keuzes kunnen
doorslaggevend zijn).
Algemene ontwikkelingstheorieën (1.4)
Er bestaan vele theorieën over ontwikkeling:
• Sommigen behandelen de hele levensloop (bv. Erikson).
• Anderen focussen op specifieke fasen (bv. Mahler: vroege kinderjaren, Levinson:
volwassenheid).
• Cognitieve ontwikkeling: Piaget
• Morele ontwikkeling: Kohlberg
• Taalontwikkeling: Schaerlaekens
• Sociale invloed op ontwikkeling: Vygotsky
Deze theorieën verschillen o.a. in wat ze de belangrijkste motor van ontwikkeling vinden:
• Innerlijke rijping → Freud
• Sociale omgeving → Vygotsky
Psychosociale identiteitstheorie van Erikson (1.4.1)
Erikson baseerde zich op Freud, maar positiever en breder mensbeeld.
• Focus op volledige levensloop
• Elke levensfase bevat een psychosociaal conflict/uitdaging
• Oplossing die tot groei en identiteit leidt
• Grote rol voor sociale en culturele invloeden
Erikson zag dus ontwikkeling als een dynamisch proces doorheen het hele leven.
Eriksons Psychosociale Identiteitstheorie
Kernidee
Erikson ziet de ontwikkeling als een levenslang proces, bestaande uit acht fasen. In elke
fase staat een psychosociale crisis centraal: een kernconflict tussen een positieve en
een negatieve pool.
→ Het resultaat bepaalt hoe de identiteit zich verder ontwikkelt.
Identiteit
Psychosociale identiteit bestaat uit twee componenten:
Psychische identiteit
→ Je blijft jezelf herkennen doorheen verschillende situaties en rollen.
, Sociale identiteit
→ Je voelt voldoende aansluiting en harmonie met je omgeving.
Samen betekent dit: je goed voelen in je vel én je omgeving aankunnen.
Psychosociale crisis
• Elke levensfase begint met een moment waarop de oude identiteit niet meer
volstaat.
• De crisis zorgt voor innerlijke spanning: oude zekerheden vallen weg.
• Het conflict heeft twee polen:
o Negatieve pool → bv. zelftwijfel, wantrouwen
o Positieve pool → bv. vertrouwen, initiatief
De richting die het conflict uitgaat, hangt af van:
• Steun uit de omgeving
• Egosterkte (vermogen om met conflicten om te gaan)
Gunstige uitkomst:
• Ego wordt sterker
• Nieuwe egosterkte komt erbij
• Beter voorbereid op latere uitdagingen
Ongunstige uitkomst:
• Zwakker in omgaan met toekomstige conflicten
Herstel blijft altijd mogelijk, ook op oudere leeftijd.
Overzicht van de 8 levensfasen
Nieuwe egosterkte
Belangrijkste sociale
Levensfase Kernconflict bij positieve
omgeving
uitkomst
Vertrouwen ↔ Geborgenheid door
Babytijd Hoop
Wantrouwen verzorgers
Ouders die grenzen
Autonomie ↔
Peutertijd stellen en Wilskracht
Schaamte en twijfel
ondersteunen
Initiatief ↔ Harmonieuze
Kleutertijd Doelgerichtheid
Schuldgevoel gezinssituatie
Vlijt en inzet ↔ Positieve volwassenen
Schoolperiode Competentie
Minderwaardigheid en leeftijdsgenoten
Identiteit ↔ Steun van peergroep
Adolescentie Trouw
Rolverwarring en identificatiefiguren
Jongvolwassenheid Intimiteit ↔ Isolement Partner en werk Liefde
Inleiding:
Historiek
Voor er wetenschap was, dachten filosofen al na over menselijk gedrag in verschillende
levensfasen. Pas vanaf de 18de–19de eeuw begonnen geleerden systematisch het gedrag
en de ontwikkeling van kinderen te observeren. Dat was het begin van de
ontwikkelingspsychologie.
Charles Darwin beschreef bijvoorbeeld in 1877 de ontwikkeling van zijn zoon (babybiografie).
Later kwamen er meer wetenschappelijke onderzoeksmethoden
zoals enquêtes en statistiek, waardoor men grotere groepen kon bestuderen. Wilhelm
Stern (1911) vergeleek verschillende leeftijden tegelijk om evolutie van eigenschappen
(zoals intelligentie) in kaart te brengen.
Aanvankelijk dacht men dat ontwikkeling na de kindertijd bijna stilviel. Maar door:
• Onderzoek naar adolescentie
• Groeiende interesse in ouderen
• Het besef dat ook volwassenen blijven veranderen
is ontwikkeling nu gezien als een levenslang proces → levensloopperspectief
Indeling in levensfasen
1. Prenataal: bevruchting tot geboorte
2. Babytijd: 0–1 jaar
3. Peutertijd: 1–3 jaar
4. Kleutertijd: 3–6 jaar
5. Schoolperiode: 6–12 jaar
6. Adolescentie: 12–20 jaar
7. Volwassenheid: 20–65 jaar
8. Ouderdom: 65+
Bij adolescentie, volwassenheid en ouderdom zijn exacte leeftijdsgrenzen moeilijker te
bepalen.
Onderzoeksmethoden
Methode Wat? Voordelen Nadelen
Dezelfde mensen langdurig Gedetailleerde
Longitudinaal Zeer tijdrovend, uitval
volgen evolutie
Cross- Verschillende leeftijden Generatieverschillen
Sneller
sectioneel tegelijk vergelijken verstoren
Cohort- Minder invloed
Mix van beide Complex en veel werk
sequentieel generaties
Factoren die ontwikkeling bepalen
,Het nature–nurture-debat gaat over wat gedrag het meest beïnvloedt:
Nature Nurture
Erfelijke, biologische aanleg Opvoeding en omgeving (ervaringen)
Voorbeeld: verschillen tussen jongens en meisjes
• Nature: biologisch verschil zorgt voor ander gedrag
• Nurture: ouders en maatschappij behandelen hen verschillend → verschillen ontstaan
door socialisatie
Vandaag gelooft men dat beide factoren samenwerken en elkaar voortdurend beïnvloeden.
Kernidee
De mens ontwikkelt zich levenslang, en die ontwikkeling wordt gestuurd door
zowel erfelijkheid als omgeving.
1.3.2 t.e.m. 1.4.1
Impact van de omgeving (1.3.2)
Genen bevatten een bouwplan, maar alleen via de omgeving kunnen ze tot uiting komen,
net zoals een recept pas werkt als je ermee kookt.
• In het begin zijn vooral biochemische invloeden belangrijk (bv. alcohol tijdens
zwangerschap kan hersenschade veroorzaken).
• Later worden psychosociale factoren belangrijker (zoals taalstimulatie). Er bestaat
een kritieke periode voor taalontwikkeling.
De omgeving bestaat uit verschillende lagen volgens Bronfenbrenner:
1. Microsysteem – directe contacten (gezin, school, vrienden). Invloed in twee
richtingen: omgeving beïnvloedt jou én jij beïnvloedt de omgeving.
2. Mesosysteem – de relaties tussen elementen binnen het microsysteem (bv.
samenwerking tussen ouders en school).
3. Exosysteem – omgevingsfactoren die indirect invloed hebben (positie ouders, buurt,
voorzieningen).
4. Macrosysteem – culturele waarden, normen, economie, tradities.
5. Chronosysteem – tijdsdimensie: veranderingen gedurende het leven (scheiding,
economische crisis,…).
Interactie tussen erfelijkheid en milieu (1.3.3)
Beide factoren zijn altijd nodig voor ontwikkeling. Maar de mate van invloed kan verschillen:
• Sommige eigenschappen worden bijna volledig genetisch bepaald (bv. oogkleur,
bouwplan van het lichaam).
• Andere volledig door de omgeving (bv. welke taal je spreekt).
• Veel eigenschappen zijn een mix, zoals lengte en intelligentie.
,Genen en omgeving kunnen elkaar beïnvloeden:
→ genetische aanleg kan bepalen welke omgeving je opzoekt of welke kansen je krijgt.
→ omgeving kan talent doen ontstaan of juist tegenhouden.
Daarom wordt soms een derde factor genoemd:
zelfbepaling of eigen verantwoordelijkheid van het individu (je keuzes kunnen
doorslaggevend zijn).
Algemene ontwikkelingstheorieën (1.4)
Er bestaan vele theorieën over ontwikkeling:
• Sommigen behandelen de hele levensloop (bv. Erikson).
• Anderen focussen op specifieke fasen (bv. Mahler: vroege kinderjaren, Levinson:
volwassenheid).
• Cognitieve ontwikkeling: Piaget
• Morele ontwikkeling: Kohlberg
• Taalontwikkeling: Schaerlaekens
• Sociale invloed op ontwikkeling: Vygotsky
Deze theorieën verschillen o.a. in wat ze de belangrijkste motor van ontwikkeling vinden:
• Innerlijke rijping → Freud
• Sociale omgeving → Vygotsky
Psychosociale identiteitstheorie van Erikson (1.4.1)
Erikson baseerde zich op Freud, maar positiever en breder mensbeeld.
• Focus op volledige levensloop
• Elke levensfase bevat een psychosociaal conflict/uitdaging
• Oplossing die tot groei en identiteit leidt
• Grote rol voor sociale en culturele invloeden
Erikson zag dus ontwikkeling als een dynamisch proces doorheen het hele leven.
Eriksons Psychosociale Identiteitstheorie
Kernidee
Erikson ziet de ontwikkeling als een levenslang proces, bestaande uit acht fasen. In elke
fase staat een psychosociale crisis centraal: een kernconflict tussen een positieve en
een negatieve pool.
→ Het resultaat bepaalt hoe de identiteit zich verder ontwikkelt.
Identiteit
Psychosociale identiteit bestaat uit twee componenten:
Psychische identiteit
→ Je blijft jezelf herkennen doorheen verschillende situaties en rollen.
, Sociale identiteit
→ Je voelt voldoende aansluiting en harmonie met je omgeving.
Samen betekent dit: je goed voelen in je vel én je omgeving aankunnen.
Psychosociale crisis
• Elke levensfase begint met een moment waarop de oude identiteit niet meer
volstaat.
• De crisis zorgt voor innerlijke spanning: oude zekerheden vallen weg.
• Het conflict heeft twee polen:
o Negatieve pool → bv. zelftwijfel, wantrouwen
o Positieve pool → bv. vertrouwen, initiatief
De richting die het conflict uitgaat, hangt af van:
• Steun uit de omgeving
• Egosterkte (vermogen om met conflicten om te gaan)
Gunstige uitkomst:
• Ego wordt sterker
• Nieuwe egosterkte komt erbij
• Beter voorbereid op latere uitdagingen
Ongunstige uitkomst:
• Zwakker in omgaan met toekomstige conflicten
Herstel blijft altijd mogelijk, ook op oudere leeftijd.
Overzicht van de 8 levensfasen
Nieuwe egosterkte
Belangrijkste sociale
Levensfase Kernconflict bij positieve
omgeving
uitkomst
Vertrouwen ↔ Geborgenheid door
Babytijd Hoop
Wantrouwen verzorgers
Ouders die grenzen
Autonomie ↔
Peutertijd stellen en Wilskracht
Schaamte en twijfel
ondersteunen
Initiatief ↔ Harmonieuze
Kleutertijd Doelgerichtheid
Schuldgevoel gezinssituatie
Vlijt en inzet ↔ Positieve volwassenen
Schoolperiode Competentie
Minderwaardigheid en leeftijdsgenoten
Identiteit ↔ Steun van peergroep
Adolescentie Trouw
Rolverwarring en identificatiefiguren
Jongvolwassenheid Intimiteit ↔ Isolement Partner en werk Liefde
