EUROPEES EN INTERNATIONAAL STRAFRECHT
COLLEGE 1 INLEIDING EN RECHTSBRONNEN
Leerdoelen van het vak
- U kunt beginselen van rechtsmacht, en de concrete uitwerking daarvan in het
Nederlandse strafrecht, toepassen in een gemiddeld complexe casus;
- U kunt beoordelen of, en toelichten hoe materieel en formeel strafrecht mag worden
geharmoniseerd;
- U kunt uitleggen op welke manier Europees strafrecht doorwerkt in het Nederlandse
strafrecht;
- U kunt de rol van Europese instituties in de strafrechtelijke handhaving evalueren;
- U kunt fundamentele rechten toepassen in een gemiddeld complexe casus van
internationale samenwerking in strafzaken;
- U kunt in een gemiddeld complexe casus beoordelen of toepassing mag worden
gegeven aan instrumenten van internationale strafrechtelijke samenwerking, zowel
wanneer die op klassieke leest geschoeid zijn als wanneer die toepassing geven aan
het beginsel van wederzijdse erkenning;
Begrippen
- Internationaal strafrecht
- Europees strafrecht
- Droit pénal international = strafrecht op internationaal niveau
- Droit international pénal = internationale recht dat strafrecht als onderwerp heeft
- Supranationaal strafrecht = strafrecht op hoger niveau
- Transnationaal strafrecht = strafrecht wat getransnationaliseerd is, via verdrag een
gelijkstelling met zich brengt
→ Deze verschillende begrippen kunnen verwarrend zijn. Tegenwoordig hebben we het over
het internationaal strafrecht, denk aan het Internationaal strafhof. Internationaal en Europees
strafrecht is een breed veld, zowel met dat gedeelte, maar ook met strafrechtelijke
samenwerking, met harmonisatie van strafrecht in Europa en met de samenwerking in
Europa hoe we met andere landen samenwerken.
In nationaal recht vind je veel internationale regels: uitleveringsrecht en overlevering is
Nederlands recht bijvoorbeeld. Afspraken hierover met andere landen worden opgenomen in
bilaterale verdragen. Verdragsrelatie is van belang, omdat je voor sommige verdragen
rechtstreeks verdrag moet toepassen, bijv. de weigeringsgronden. In beginsel bij een
verzoek van een andere staat gebruik je rechtstreeks de verdragen.
Waarom zijn die regels van internationale samenwerking er dan nog in nationaal recht? Die
instrueren de Nederlandse overheid bij het sluiten van verdragen om rekening te houden
met die regels en die zoveel mogelijk in die verdragen te realiseren.
Multilaterale verdragen = verdragen met grote groep staten→ RvE → EVRM en
rechtshulpverdragen
Internationale verdragen
1
,Zijn van groot belang voor strafrechtelijke samenwerkingen. Op VN niveau bijvoorbeeld,
drugsverdrag 1988, corruptieverdrag, er zijn verdragen over handel in bedreigde
diersoorten. Die verdragen bevatten ook vaak bepalingen over wederzijdse rechtshulp en
over uitlevering en die kan je dus ook gebruiken met staten die daarbij aangesloten zijn. Zijn
grote gemeenschappelijke deler van de belangen van al die staten.
Bij bilateraal verdrag kan je precies uitonderhandelen met partner wat je er wel en niet in wil
hebben. Maar bij grote verdragen is dit moeilijker, daarom zie je daarbij vaak voorbehouden
terug.
Internationaal niveau
Op VN-niveau hebben we ook het Internationaal strafhof en andere tribunalen. Met hun
eigen rechtssysteem en dat is in feite een hele eigen jurisdictie, met eigen strafbepalingen,
strafuitvoering en samenwerken.
→ In dit vak geen aandacht voor internationaal strafrecht. Want niet heel veel directe invloed
op Nederland.
EU
Op Europees niveau hebben we geen eigen rechtssysteem of eigen jurisdictie. We hebben
wel een Europees OM.
Waarom dan zo van belang? EU harmoniseert het nationale strafrecht; EU beïnvloedt het
nationale strafrecht zodanig dat die regels op elkaar beginnen te lijken en naar elkaar toe
groeien en alle lidstaten min of meer hetzelfde doen.
Dit geldt voor strafbaarstellingen, er zijn richtlijnen die zeggen je moet die en die feiten
strafbaar stellen met deze delictsomschrijving. Staan ook bepalingen in over sancties:
minimaal dit opleggen. Regels over procesrecht, met name rechten voor verdachten:
onschuldpresumptie, recht op rechtsbijstand, recht op informatie. Grootste deel van
internationale samenwerking in strafzaken is geharmoniseerd: EAB. Was geen bestaand
recht in NL, niet rechtstreeks toepasselijk, is een harmonisatie instrument, dwingt lidstaten
tot opstellen van regels over de overlevering in strafzaken tussen lidstaten van EU. Hebben
wij omgezet in de Overleveringswet (gevolg van harmonisatie).
Ook instituties opgericht op Europees niveau:
- Europol - vooral opsporing
- Eurojust (samenwerkingen OM) is zelf ook een OM
- Handvest Grondrechten (vergelijkbaar met EVRM)
- Laatste jaren ook meer uniformering in strafrechtelijke samenwerkingen in die zin dat
er een aantal verordeningen zijn opgesteld, bijv. wederzijdse erkenning
ontnemingsmaatregelen en de wederzijdse verkrijging van digitaal bewijs, deze
verordeningen werken rechtstreeks = uniformering maatregel, dat betekent dat er
geen nationaal recht meer is op dat punt
2
,Belangrijke aandachtspunten:
- Europese samenleving zijn sterk geïnternationaliseerd: makkelijk grenzen over,
criminelen kunnen dat ook, dus sterkere behoefte om strafrecht te internationaliseren
- Geen uitspraken van de HR bij dit vak, maar antwoorden vinden in uitspraken
EHRM, Hof v justitie of richtlijn EU, multilaterale verdragen
- Verhouding nationale jurisdictie en internationale spelers (supranationale vs
intergouvernementele samenwerking
- Harmonisatie materieel en formeel strafrecht - vaak achter nederlands recht een
richtlijn verborgen → je moet dit strafbaar stellen - je merkt/ziet dit vaak niet
- Vertrouwensbeginsel - komt voort uit internationale publiekrechtelijke gedachte, als
een ander land iets heeft gedaan, dan gaan wij dat niet overdoen, niet bepalen of
ander land rechtmatig heeft opgetreden, heeft ook te maken met soevereiniteit, je
gaat je niet mengen in buitenlandse interne aangelegenheden. Ook als een land een
mededeling doet, bijv. over de omstandigheden in detentie, dan neem je dit aan.
Deze gedachte komt voort uit soevereiniteit, elk land is soeverein en je respecteert
de soevereiniteit van een andere staat.
- Wederzijdse erkenning (binnen EU)- is niet hetzelfde als vertrouwensbeginsel - als
bevel komt uit ander land om iemand aan te houden, hoor je dit te doen, je hebt
beperkte redenen om zo'n bevel niet uit te voeren. Je beschouwt het als een bevel
van je eigen autoriteiten. Heel aantal instrumenten in dit vak is gebouwd op
wederzijdse erkenning.
- Fundamentele rechten kunnen op spanning staan met wederzijdse erkenning - ze
zijn bedoeld als waarborg tegen overheidsingrijpen wat niet verenigbaar is
- bijv. ne bis in idem, het regelt niet alleen verhouding tussen staat en individu,
maar ook statelijke verhouding gekregen, mag ook niet nogmaals door
andere staat worden vervolgd (transnationalisering van fundamenteel recht)
Soevereiniteit
Intern: een soevereine staat heeft de bevoegdheid om binnen zijn territoir bindende
beslissingen te nemen
Extern: een soevereine staat hoeft daarbij geen inmenging van andere staten te dulden
Intergouvernementeel perspectief: soevereine staten binden zichzelf in onderlinge
samenwerking
Supranationaal perspectief: een autonome rechtsorde, geplaatst boven lidstaten, beperkt
hun bevoegdheden
EU heeft als doel soevereiniteit vernietigen in feite.
Rechtshulp
Primaire rechtshulp (overdracht en overname) - overgang van strafproces van ene staat
naar andere staat (niet tijdens ottz → in opsporingsfase of executiefase)
- Staat A doet afstand van uitoefening recht tot vervolging of strafexecutie
- Staat B neemt vervolging / strafexecutie over
Secundaire rechtshulp: Assistentie
- Staat B verricht ondersteunende handeling tbv opsporing /vervolging
/berechting/strafexecutie in staat A
- Uitlevering/overlevering
3
, - Kleine rechtshulp (bijv. doorzoeking en inbeslagneming)
Rechtshulp in strafzaken:
Rechtshulp op klassieke grondslag op basis van verdragen waarin soevereine staten met
elkaar samenwerken
- Staat A verzoekt rechtshulp aan staat B, staat B beslist of hij gevolg geeft
Rechtshulp ogv beginsel van wederzijdse erkenning, dan werken niet staten samen maar
autoriteiten, alsof het een internationaal bevel is. (Binnen EU)
- Rechterlijke autoriteit van A geeft bevel, rechterlijke autoriteit van B erkent dat bevel
en legt ten uitvoer, alsof het een nationaal bevel was
Onderwerpen dia 14-21
Rechtsbronnen
Nederlands recht
- Wetgeving
- Wetboek van strafrecht
- Rechtsmacht; ne bis in idem
- Geharmoniseerde delicten
- Wetboek van strafvordering
- Kleine rechtshulp
- Overdrachte en overname strafvordering
- Geharmoniseerde verdedigingsrechten
- Bijzondere wetten
- Uitleveringswet, overleveringswet
- WOTS, WETS, WWETGC
Internationaal recht
- Bilaterale verdragen
- Multilaterale verdragen
- van Raad van Europa
- van VN
EU-recht
- EU-verdrag
- VwEU
- Handvest grondrechten EU
- Secundair EU recht (richtlijnen, kaderbesluiten, verordeningen)
Jurisprudentie
- Rechtbanken met name Amsterdam (enige instantie die beslist over
overlevingsverzoeken)
- Gerechtshoven
- HR
- EHRM
- Hof van Justitie EU (vaak over interpretatie)
- Buitenlandse gerechten
- VN Human Right Committee
4
COLLEGE 1 INLEIDING EN RECHTSBRONNEN
Leerdoelen van het vak
- U kunt beginselen van rechtsmacht, en de concrete uitwerking daarvan in het
Nederlandse strafrecht, toepassen in een gemiddeld complexe casus;
- U kunt beoordelen of, en toelichten hoe materieel en formeel strafrecht mag worden
geharmoniseerd;
- U kunt uitleggen op welke manier Europees strafrecht doorwerkt in het Nederlandse
strafrecht;
- U kunt de rol van Europese instituties in de strafrechtelijke handhaving evalueren;
- U kunt fundamentele rechten toepassen in een gemiddeld complexe casus van
internationale samenwerking in strafzaken;
- U kunt in een gemiddeld complexe casus beoordelen of toepassing mag worden
gegeven aan instrumenten van internationale strafrechtelijke samenwerking, zowel
wanneer die op klassieke leest geschoeid zijn als wanneer die toepassing geven aan
het beginsel van wederzijdse erkenning;
Begrippen
- Internationaal strafrecht
- Europees strafrecht
- Droit pénal international = strafrecht op internationaal niveau
- Droit international pénal = internationale recht dat strafrecht als onderwerp heeft
- Supranationaal strafrecht = strafrecht op hoger niveau
- Transnationaal strafrecht = strafrecht wat getransnationaliseerd is, via verdrag een
gelijkstelling met zich brengt
→ Deze verschillende begrippen kunnen verwarrend zijn. Tegenwoordig hebben we het over
het internationaal strafrecht, denk aan het Internationaal strafhof. Internationaal en Europees
strafrecht is een breed veld, zowel met dat gedeelte, maar ook met strafrechtelijke
samenwerking, met harmonisatie van strafrecht in Europa en met de samenwerking in
Europa hoe we met andere landen samenwerken.
In nationaal recht vind je veel internationale regels: uitleveringsrecht en overlevering is
Nederlands recht bijvoorbeeld. Afspraken hierover met andere landen worden opgenomen in
bilaterale verdragen. Verdragsrelatie is van belang, omdat je voor sommige verdragen
rechtstreeks verdrag moet toepassen, bijv. de weigeringsgronden. In beginsel bij een
verzoek van een andere staat gebruik je rechtstreeks de verdragen.
Waarom zijn die regels van internationale samenwerking er dan nog in nationaal recht? Die
instrueren de Nederlandse overheid bij het sluiten van verdragen om rekening te houden
met die regels en die zoveel mogelijk in die verdragen te realiseren.
Multilaterale verdragen = verdragen met grote groep staten→ RvE → EVRM en
rechtshulpverdragen
Internationale verdragen
1
,Zijn van groot belang voor strafrechtelijke samenwerkingen. Op VN niveau bijvoorbeeld,
drugsverdrag 1988, corruptieverdrag, er zijn verdragen over handel in bedreigde
diersoorten. Die verdragen bevatten ook vaak bepalingen over wederzijdse rechtshulp en
over uitlevering en die kan je dus ook gebruiken met staten die daarbij aangesloten zijn. Zijn
grote gemeenschappelijke deler van de belangen van al die staten.
Bij bilateraal verdrag kan je precies uitonderhandelen met partner wat je er wel en niet in wil
hebben. Maar bij grote verdragen is dit moeilijker, daarom zie je daarbij vaak voorbehouden
terug.
Internationaal niveau
Op VN-niveau hebben we ook het Internationaal strafhof en andere tribunalen. Met hun
eigen rechtssysteem en dat is in feite een hele eigen jurisdictie, met eigen strafbepalingen,
strafuitvoering en samenwerken.
→ In dit vak geen aandacht voor internationaal strafrecht. Want niet heel veel directe invloed
op Nederland.
EU
Op Europees niveau hebben we geen eigen rechtssysteem of eigen jurisdictie. We hebben
wel een Europees OM.
Waarom dan zo van belang? EU harmoniseert het nationale strafrecht; EU beïnvloedt het
nationale strafrecht zodanig dat die regels op elkaar beginnen te lijken en naar elkaar toe
groeien en alle lidstaten min of meer hetzelfde doen.
Dit geldt voor strafbaarstellingen, er zijn richtlijnen die zeggen je moet die en die feiten
strafbaar stellen met deze delictsomschrijving. Staan ook bepalingen in over sancties:
minimaal dit opleggen. Regels over procesrecht, met name rechten voor verdachten:
onschuldpresumptie, recht op rechtsbijstand, recht op informatie. Grootste deel van
internationale samenwerking in strafzaken is geharmoniseerd: EAB. Was geen bestaand
recht in NL, niet rechtstreeks toepasselijk, is een harmonisatie instrument, dwingt lidstaten
tot opstellen van regels over de overlevering in strafzaken tussen lidstaten van EU. Hebben
wij omgezet in de Overleveringswet (gevolg van harmonisatie).
Ook instituties opgericht op Europees niveau:
- Europol - vooral opsporing
- Eurojust (samenwerkingen OM) is zelf ook een OM
- Handvest Grondrechten (vergelijkbaar met EVRM)
- Laatste jaren ook meer uniformering in strafrechtelijke samenwerkingen in die zin dat
er een aantal verordeningen zijn opgesteld, bijv. wederzijdse erkenning
ontnemingsmaatregelen en de wederzijdse verkrijging van digitaal bewijs, deze
verordeningen werken rechtstreeks = uniformering maatregel, dat betekent dat er
geen nationaal recht meer is op dat punt
2
,Belangrijke aandachtspunten:
- Europese samenleving zijn sterk geïnternationaliseerd: makkelijk grenzen over,
criminelen kunnen dat ook, dus sterkere behoefte om strafrecht te internationaliseren
- Geen uitspraken van de HR bij dit vak, maar antwoorden vinden in uitspraken
EHRM, Hof v justitie of richtlijn EU, multilaterale verdragen
- Verhouding nationale jurisdictie en internationale spelers (supranationale vs
intergouvernementele samenwerking
- Harmonisatie materieel en formeel strafrecht - vaak achter nederlands recht een
richtlijn verborgen → je moet dit strafbaar stellen - je merkt/ziet dit vaak niet
- Vertrouwensbeginsel - komt voort uit internationale publiekrechtelijke gedachte, als
een ander land iets heeft gedaan, dan gaan wij dat niet overdoen, niet bepalen of
ander land rechtmatig heeft opgetreden, heeft ook te maken met soevereiniteit, je
gaat je niet mengen in buitenlandse interne aangelegenheden. Ook als een land een
mededeling doet, bijv. over de omstandigheden in detentie, dan neem je dit aan.
Deze gedachte komt voort uit soevereiniteit, elk land is soeverein en je respecteert
de soevereiniteit van een andere staat.
- Wederzijdse erkenning (binnen EU)- is niet hetzelfde als vertrouwensbeginsel - als
bevel komt uit ander land om iemand aan te houden, hoor je dit te doen, je hebt
beperkte redenen om zo'n bevel niet uit te voeren. Je beschouwt het als een bevel
van je eigen autoriteiten. Heel aantal instrumenten in dit vak is gebouwd op
wederzijdse erkenning.
- Fundamentele rechten kunnen op spanning staan met wederzijdse erkenning - ze
zijn bedoeld als waarborg tegen overheidsingrijpen wat niet verenigbaar is
- bijv. ne bis in idem, het regelt niet alleen verhouding tussen staat en individu,
maar ook statelijke verhouding gekregen, mag ook niet nogmaals door
andere staat worden vervolgd (transnationalisering van fundamenteel recht)
Soevereiniteit
Intern: een soevereine staat heeft de bevoegdheid om binnen zijn territoir bindende
beslissingen te nemen
Extern: een soevereine staat hoeft daarbij geen inmenging van andere staten te dulden
Intergouvernementeel perspectief: soevereine staten binden zichzelf in onderlinge
samenwerking
Supranationaal perspectief: een autonome rechtsorde, geplaatst boven lidstaten, beperkt
hun bevoegdheden
EU heeft als doel soevereiniteit vernietigen in feite.
Rechtshulp
Primaire rechtshulp (overdracht en overname) - overgang van strafproces van ene staat
naar andere staat (niet tijdens ottz → in opsporingsfase of executiefase)
- Staat A doet afstand van uitoefening recht tot vervolging of strafexecutie
- Staat B neemt vervolging / strafexecutie over
Secundaire rechtshulp: Assistentie
- Staat B verricht ondersteunende handeling tbv opsporing /vervolging
/berechting/strafexecutie in staat A
- Uitlevering/overlevering
3
, - Kleine rechtshulp (bijv. doorzoeking en inbeslagneming)
Rechtshulp in strafzaken:
Rechtshulp op klassieke grondslag op basis van verdragen waarin soevereine staten met
elkaar samenwerken
- Staat A verzoekt rechtshulp aan staat B, staat B beslist of hij gevolg geeft
Rechtshulp ogv beginsel van wederzijdse erkenning, dan werken niet staten samen maar
autoriteiten, alsof het een internationaal bevel is. (Binnen EU)
- Rechterlijke autoriteit van A geeft bevel, rechterlijke autoriteit van B erkent dat bevel
en legt ten uitvoer, alsof het een nationaal bevel was
Onderwerpen dia 14-21
Rechtsbronnen
Nederlands recht
- Wetgeving
- Wetboek van strafrecht
- Rechtsmacht; ne bis in idem
- Geharmoniseerde delicten
- Wetboek van strafvordering
- Kleine rechtshulp
- Overdrachte en overname strafvordering
- Geharmoniseerde verdedigingsrechten
- Bijzondere wetten
- Uitleveringswet, overleveringswet
- WOTS, WETS, WWETGC
Internationaal recht
- Bilaterale verdragen
- Multilaterale verdragen
- van Raad van Europa
- van VN
EU-recht
- EU-verdrag
- VwEU
- Handvest grondrechten EU
- Secundair EU recht (richtlijnen, kaderbesluiten, verordeningen)
Jurisprudentie
- Rechtbanken met name Amsterdam (enige instantie die beslist over
overlevingsverzoeken)
- Gerechtshoven
- HR
- EHRM
- Hof van Justitie EU (vaak over interpretatie)
- Buitenlandse gerechten
- VN Human Right Committee
4
