Materieel strafrecht hoorcolleges
Week 1 - hoorcollege, dinsdag 6 februari
Perspectieven op het materiele strafrecht
Essentie van het strafrecht
- Berechting van een strafbaar feit en de daarvan verdachte persoon door de
strafrechter
- Negatief sanctiestelsel
- Rechtshandhaving en rechtsbescherming
Strafrecht en strafdoelen
- Strafrecht is het recht om bewust leed toe te voegen
- Strafdoelen
o Verdragstheorieën
Uitgaan van het idee dat je als samenleving een (ongeschreven) gedrag
o Absolute theorieën
Vergeldingsgedachte staat centraal
o Relatieve theorieën
Ervoor zorgen dat specifieke dader het strafbare feit niet meer pleegt
en dat ook andere worden afgeschrokken
o Verenigingstheorieën
Combinatie van bovenstaande met vergelding als basis
Voorwaarden voor strafrechtelijke aansprakelijkheid
- In het materiële strafrecht wordt in abstracto bepaald welk gedrag strafbaar is en met
welke straffen dat kan worden bestraft.
- Een strafbaar feit is een…
o Menselijke gedraging
Handelingen of nalaten
o Die valt onder een delictsomschrijving
o Wederrechtelijk
o Aan schuld te wijten
Legaliteit
- De overheid mag alleen handelen op basis van de wet (art. 1 Sr en art. 1 Sv)
o Art. 1 Sr
‘geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane
wettelijke strafbepaling
= materieel
o Art. 1 Sv
Strafvordering heeft alleen plaats op de wijze bij de wet voorzien
= wetten in formele zin (Bijv. WVW)
- Dat garandeert:
1. De democratisch gekozen wetgever heeft zich uitgesproken
2. Het recht is inzichtelijk en voorspelbaar voor burgers, omdat wettelijke
regelingen worden opgeschreven en bekend gemaakt.
- Dimensies legaliteit
, o Constitutionele dimensie
o Rechtsbeschermende dimensie
o Generaal-preventieve dimensie
Legaliteitsbeginsel
1. Het beginsel van lex certa of het bepaaldheidsgebod;
2. Gebondenheid van de rechter aan de tekst van de wet;
3. Het verbod van analogie/analogische wetsinterpretatie;
4. Gewoonte is geen directe bron van strafrecht (of: geen strafbaarheid zonder
geschreven recht);
5. Het verbod van terugwerkende kracht;
6. Geen straf zonder geschreven recht (nulla poena-regel)
- Art. 4 ARV ‘onbehoorlijk gedrag’
- Art. 310 Sr ‘goed’
HR Onbehoorlijk gedrag (2 april 1985)
- Art. 4 Algemeen Reglement Vervoer
o Het is verboden op enig gedeelte van de stations of in treinen te vechten,
handtastelijkheden te plegen, vuurwerk af te steken, anderen uit te schelden
of lastig te vallen dan wel zich op andere wijze onbehoorlijk te gedragen.
o In de stationsrestauratie zijn schoenen op een stoel leggen en agenten
uitschelden voor: ‘Gorilla’s, klootzakken, hufters en staatpooiers
- Hoge Raad:
o Deze bepaling is niet onverenigbaar met art 1 Sr en 7 EVRM. De norm is
geconcretiseerd omdat het gaat om gedrag op stations en in treinen en het
betreft een norm die: ‘inevitably couched in terms which ... are vague and
whose interpretations and application are questions of practice
Wanneer iets strafbaar stellen?
- Onrecht
- Minister van Justitie Modderman:
- ‘Het beginsel is dit: dat alleen datgene mag gestraft worden, wat in de eerste plaats
onregt is. Dit is eene conditio sine qua non. In de tweede plaats komt de eisch er bij
dat het een onregt zij, waarvan de ervaring heeft geleerd dat het (waarbij natuurlijk
op den gegeven maatschappelijken toestand te letten is) door geene andere middelen
behoorlijk is te bedwingen. De strafbedreiging moet blijven een ultimum remedium.’
- “Uit den aard der zaak zijn aan elke strafbedreiging bezwaren verbonden. Ieder
verstandig mens kan dit ook zonder toelichting wel begrijpen. Dat wil niet zeggen dat
men de strafbaarstelling achterwege moet laten, maar wel dat men steeds tegenover
elkander moet wegen de voordelen en de nadelen van de strafbaarstelling, en toezien
dat niet de straf worde een geneesmiddel erger dan de kwaal.”
Wat stellen we strafbaar?
- Voorbeeldcasus:
o Is ‘tenenlikken’ strafbaar?
o ‘Tenenlikker belaagt vrouwen in Rotterdam
, o Een man van ongeveer 35 jaar oud valt vrouwen in Rotterdam op een wel heel
aparte manier lastig. Hij zoekt ze op, als ze in een park liggen te zonnen en
begint, als ze even niet opletten, aan hun tenen te likken. De politie kon de
man afgelopen weekeinde in het Vroesenpark aanhouden, nadat hij een
vrouw had belaagd. De man is al zeker drie jaar actief in diverse parken.
o Strafbaar?
Schennis der eerbaarheid (artikel 239 WvSr)
Met gevangenisstraf van ten hoogste drie maanden of
geldboete van de tweede categorie wordt gestraft schennis van
de eerbaarheid
Wat is dat: ‘schennis van de eerbaarheid’?
Woordenboeken
1) Decentie 2) Degelijkheid 3) Deugdelijkheid 4) Deugdzaamheid 5) Eer
6) Fatsoen 7) Fatsoenlijkheid 8) Gepastheid 9) Keurigheid 10) Kiesheid
11) Kuisheid 12) Modestie 13) Netheid 14) Pudeur 15) Pudiciteit 16)
Reinheid
o Hoge raad:
‘Gedrag dat voor het normaal schaamtegevoel als kwetsend moet
worden aangemerkt.’
o MvT
‘Of een handeling daaronder valt is afhankelijk van de hier te lande
heersende zeden welke bepaald wordt door de bij een belangrijke
meerderheid van het Nederlandse volk levende opvattingen
Wetboek van Strafrecht
Boek 1: Algemene bepalingen
- Art. 91 Sr: de bepalingen van dit boek zijn ook toepasselijk op de feiten waarop bij
andere wetten of verordeningen straf is gesteld, tenzij de wet anders bepaald
o Straffen, maatregelen, strafuitsluitingsgronden, poging, voorbereiding,
deelneming, samenloop, ne bis in idem etc.
Boek 2 Misdrijven
- Verschillende titels
o Verschillende rechtsbelangen of rechtsgoederen moeten worden beschermd
- Bijv. Titel V Misdrijven tegen de openbare orde
o Art. 140 Sr?
Boek 3 Overtredingen
Criteria voor strafbaarstelling
Als criteria zijn sinds 1980 genoemd:
- Het moreel verwerpelijk karakter van het gedra
- Het tolerantiecriterium
- Het principe van ultimum remedium
- Het schade-principe
- De handhaafbaarheidsnorm
- Een effectiviteitseis
- De frequentie van het gedrag
, Wanneer iets niet strafbaar stellen?
- Criteria Hulsman
o Van strafbaarstelling moet worden afgezien als de grondslag van de
strafbaarstelling primair is gebaseerd op de wens om morele opvattingen
omtrent bepaald gedrag heersend te maken of om mogelijkheden voor
hulpverlening te creëren
o Ook van strafbaarstellingen ten aanzien waarvan de capaciteit van het
strafrechtelijke systeem onvoldoende is voor een effectieve handhaving of
o Strafbaarstellingen die als schijnoplossing van problemen fungeren (‘window
dressing’).
o Tegenreactie van Van Bemmelen (pragmatisch humanist):
o Strafbaarstelling is noodzakelijk als de bescherming van individuele en
gemeenschapsbelangen door andere gebieden van het recht onvoldoende
wordt gewaarborgd.
Van ultimum remedium naar optimum remedium
bij de bestrijding van ondermijnende criminaliteit en terroristische misdrijven
Rechtbank Laura H. (13 november 2017):
- Laura H wordt vervolgd voor:
o Art. 96 lid 2 jo 289 jo 289a jo 83 Sr
Voorbereiden van een misdrijf
o EN 96 lid 2 jo 157 jo 176a jo 176b jo 83 Sr
- Wat heft Laura gedaan?
- Zij is met haar man en kinderen via Turkije naar Syrië gereisd terwijl zij wist dat haar
man zich zou aansluiten bij IS. Zij werd ‘burger van IS’ en heeft thuis voor de kinderen
en het huishouden gezorgd.
- Zij in of omstreeks de periode van… t/m …tot het plegen van het misdrijf
o = tenlastelegging overschrijven van de wet
- Immers heeft/hebben zij, verdachte… t/m … telkens met een terroristisch oogmerk
o = tenlastelegging concreet verwijt
- Bewezenverklaring medeplegen van voorbereidings- en de bevorderingshandelingen
tot het door dan wel namens IS begaan van terroristische misdrijven in Syrië en Irak.
De verdachte wist van het voornemen van haar man zich in Syrië aan te sluiten bij IS,
zij wist van zijn deelname aan IS ter plaatse en zij wist van de door IS gepleegde
gruwelijke terroristische misdrijven in Syrië en Irak en heeft haar man aldus
gefaciliteerd.
o Zij heeft willens en wetens de uitreis en de aansluiting van haar man bij IS
gefaciliteerd
o Tot slot heeft zij (..) het haar man mogelijk gemaakt deel te nemen aan IS door
thuis voor de kinderen en het huishouden te zorgen en zich te voegen in haar
rol als ‘burger’ van IS.
- Veroordeling tot een gevangenisstraf voor de duur van 24 maanden, waarvan 13
maanden voorwaardelijk, met een proeftijd van 3 jaren, met bijzondere
voorwaarden.
- Wat is nou eigenlijk de gedraging die we Laura verwijten?
o Ze heeft haar man in staat gesteld om een misdrijf te plegen
Week 1 - hoorcollege, dinsdag 6 februari
Perspectieven op het materiele strafrecht
Essentie van het strafrecht
- Berechting van een strafbaar feit en de daarvan verdachte persoon door de
strafrechter
- Negatief sanctiestelsel
- Rechtshandhaving en rechtsbescherming
Strafrecht en strafdoelen
- Strafrecht is het recht om bewust leed toe te voegen
- Strafdoelen
o Verdragstheorieën
Uitgaan van het idee dat je als samenleving een (ongeschreven) gedrag
o Absolute theorieën
Vergeldingsgedachte staat centraal
o Relatieve theorieën
Ervoor zorgen dat specifieke dader het strafbare feit niet meer pleegt
en dat ook andere worden afgeschrokken
o Verenigingstheorieën
Combinatie van bovenstaande met vergelding als basis
Voorwaarden voor strafrechtelijke aansprakelijkheid
- In het materiële strafrecht wordt in abstracto bepaald welk gedrag strafbaar is en met
welke straffen dat kan worden bestraft.
- Een strafbaar feit is een…
o Menselijke gedraging
Handelingen of nalaten
o Die valt onder een delictsomschrijving
o Wederrechtelijk
o Aan schuld te wijten
Legaliteit
- De overheid mag alleen handelen op basis van de wet (art. 1 Sr en art. 1 Sv)
o Art. 1 Sr
‘geen feit is strafbaar dan uit kracht van een daaraan voorafgegane
wettelijke strafbepaling
= materieel
o Art. 1 Sv
Strafvordering heeft alleen plaats op de wijze bij de wet voorzien
= wetten in formele zin (Bijv. WVW)
- Dat garandeert:
1. De democratisch gekozen wetgever heeft zich uitgesproken
2. Het recht is inzichtelijk en voorspelbaar voor burgers, omdat wettelijke
regelingen worden opgeschreven en bekend gemaakt.
- Dimensies legaliteit
, o Constitutionele dimensie
o Rechtsbeschermende dimensie
o Generaal-preventieve dimensie
Legaliteitsbeginsel
1. Het beginsel van lex certa of het bepaaldheidsgebod;
2. Gebondenheid van de rechter aan de tekst van de wet;
3. Het verbod van analogie/analogische wetsinterpretatie;
4. Gewoonte is geen directe bron van strafrecht (of: geen strafbaarheid zonder
geschreven recht);
5. Het verbod van terugwerkende kracht;
6. Geen straf zonder geschreven recht (nulla poena-regel)
- Art. 4 ARV ‘onbehoorlijk gedrag’
- Art. 310 Sr ‘goed’
HR Onbehoorlijk gedrag (2 april 1985)
- Art. 4 Algemeen Reglement Vervoer
o Het is verboden op enig gedeelte van de stations of in treinen te vechten,
handtastelijkheden te plegen, vuurwerk af te steken, anderen uit te schelden
of lastig te vallen dan wel zich op andere wijze onbehoorlijk te gedragen.
o In de stationsrestauratie zijn schoenen op een stoel leggen en agenten
uitschelden voor: ‘Gorilla’s, klootzakken, hufters en staatpooiers
- Hoge Raad:
o Deze bepaling is niet onverenigbaar met art 1 Sr en 7 EVRM. De norm is
geconcretiseerd omdat het gaat om gedrag op stations en in treinen en het
betreft een norm die: ‘inevitably couched in terms which ... are vague and
whose interpretations and application are questions of practice
Wanneer iets strafbaar stellen?
- Onrecht
- Minister van Justitie Modderman:
- ‘Het beginsel is dit: dat alleen datgene mag gestraft worden, wat in de eerste plaats
onregt is. Dit is eene conditio sine qua non. In de tweede plaats komt de eisch er bij
dat het een onregt zij, waarvan de ervaring heeft geleerd dat het (waarbij natuurlijk
op den gegeven maatschappelijken toestand te letten is) door geene andere middelen
behoorlijk is te bedwingen. De strafbedreiging moet blijven een ultimum remedium.’
- “Uit den aard der zaak zijn aan elke strafbedreiging bezwaren verbonden. Ieder
verstandig mens kan dit ook zonder toelichting wel begrijpen. Dat wil niet zeggen dat
men de strafbaarstelling achterwege moet laten, maar wel dat men steeds tegenover
elkander moet wegen de voordelen en de nadelen van de strafbaarstelling, en toezien
dat niet de straf worde een geneesmiddel erger dan de kwaal.”
Wat stellen we strafbaar?
- Voorbeeldcasus:
o Is ‘tenenlikken’ strafbaar?
o ‘Tenenlikker belaagt vrouwen in Rotterdam
, o Een man van ongeveer 35 jaar oud valt vrouwen in Rotterdam op een wel heel
aparte manier lastig. Hij zoekt ze op, als ze in een park liggen te zonnen en
begint, als ze even niet opletten, aan hun tenen te likken. De politie kon de
man afgelopen weekeinde in het Vroesenpark aanhouden, nadat hij een
vrouw had belaagd. De man is al zeker drie jaar actief in diverse parken.
o Strafbaar?
Schennis der eerbaarheid (artikel 239 WvSr)
Met gevangenisstraf van ten hoogste drie maanden of
geldboete van de tweede categorie wordt gestraft schennis van
de eerbaarheid
Wat is dat: ‘schennis van de eerbaarheid’?
Woordenboeken
1) Decentie 2) Degelijkheid 3) Deugdelijkheid 4) Deugdzaamheid 5) Eer
6) Fatsoen 7) Fatsoenlijkheid 8) Gepastheid 9) Keurigheid 10) Kiesheid
11) Kuisheid 12) Modestie 13) Netheid 14) Pudeur 15) Pudiciteit 16)
Reinheid
o Hoge raad:
‘Gedrag dat voor het normaal schaamtegevoel als kwetsend moet
worden aangemerkt.’
o MvT
‘Of een handeling daaronder valt is afhankelijk van de hier te lande
heersende zeden welke bepaald wordt door de bij een belangrijke
meerderheid van het Nederlandse volk levende opvattingen
Wetboek van Strafrecht
Boek 1: Algemene bepalingen
- Art. 91 Sr: de bepalingen van dit boek zijn ook toepasselijk op de feiten waarop bij
andere wetten of verordeningen straf is gesteld, tenzij de wet anders bepaald
o Straffen, maatregelen, strafuitsluitingsgronden, poging, voorbereiding,
deelneming, samenloop, ne bis in idem etc.
Boek 2 Misdrijven
- Verschillende titels
o Verschillende rechtsbelangen of rechtsgoederen moeten worden beschermd
- Bijv. Titel V Misdrijven tegen de openbare orde
o Art. 140 Sr?
Boek 3 Overtredingen
Criteria voor strafbaarstelling
Als criteria zijn sinds 1980 genoemd:
- Het moreel verwerpelijk karakter van het gedra
- Het tolerantiecriterium
- Het principe van ultimum remedium
- Het schade-principe
- De handhaafbaarheidsnorm
- Een effectiviteitseis
- De frequentie van het gedrag
, Wanneer iets niet strafbaar stellen?
- Criteria Hulsman
o Van strafbaarstelling moet worden afgezien als de grondslag van de
strafbaarstelling primair is gebaseerd op de wens om morele opvattingen
omtrent bepaald gedrag heersend te maken of om mogelijkheden voor
hulpverlening te creëren
o Ook van strafbaarstellingen ten aanzien waarvan de capaciteit van het
strafrechtelijke systeem onvoldoende is voor een effectieve handhaving of
o Strafbaarstellingen die als schijnoplossing van problemen fungeren (‘window
dressing’).
o Tegenreactie van Van Bemmelen (pragmatisch humanist):
o Strafbaarstelling is noodzakelijk als de bescherming van individuele en
gemeenschapsbelangen door andere gebieden van het recht onvoldoende
wordt gewaarborgd.
Van ultimum remedium naar optimum remedium
bij de bestrijding van ondermijnende criminaliteit en terroristische misdrijven
Rechtbank Laura H. (13 november 2017):
- Laura H wordt vervolgd voor:
o Art. 96 lid 2 jo 289 jo 289a jo 83 Sr
Voorbereiden van een misdrijf
o EN 96 lid 2 jo 157 jo 176a jo 176b jo 83 Sr
- Wat heft Laura gedaan?
- Zij is met haar man en kinderen via Turkije naar Syrië gereisd terwijl zij wist dat haar
man zich zou aansluiten bij IS. Zij werd ‘burger van IS’ en heeft thuis voor de kinderen
en het huishouden gezorgd.
- Zij in of omstreeks de periode van… t/m …tot het plegen van het misdrijf
o = tenlastelegging overschrijven van de wet
- Immers heeft/hebben zij, verdachte… t/m … telkens met een terroristisch oogmerk
o = tenlastelegging concreet verwijt
- Bewezenverklaring medeplegen van voorbereidings- en de bevorderingshandelingen
tot het door dan wel namens IS begaan van terroristische misdrijven in Syrië en Irak.
De verdachte wist van het voornemen van haar man zich in Syrië aan te sluiten bij IS,
zij wist van zijn deelname aan IS ter plaatse en zij wist van de door IS gepleegde
gruwelijke terroristische misdrijven in Syrië en Irak en heeft haar man aldus
gefaciliteerd.
o Zij heeft willens en wetens de uitreis en de aansluiting van haar man bij IS
gefaciliteerd
o Tot slot heeft zij (..) het haar man mogelijk gemaakt deel te nemen aan IS door
thuis voor de kinderen en het huishouden te zorgen en zich te voegen in haar
rol als ‘burger’ van IS.
- Veroordeling tot een gevangenisstraf voor de duur van 24 maanden, waarvan 13
maanden voorwaardelijk, met een proeftijd van 3 jaren, met bijzondere
voorwaarden.
- Wat is nou eigenlijk de gedraging die we Laura verwijten?
o Ze heeft haar man in staat gesteld om een misdrijf te plegen
