Samenvatting
Psychosociale
begeleiding
bij ziekte en herstel (PM1602)
Inhoudsopgave
1 GEZONDHEIDSZORG EN PATIENT IN VERANDERING.............................................................................................2
1.1 Introductie – Organisatie van de Gezondheidszorg........................................................................................2
1.2 Anders kijken naar gezondheid......................................................................................................................3
1.3 De patiënt in verandering...............................................................................................................................5
1.4 De gezondheidspsycholoog............................................................................................................................8
2 SYMPTOOMPERCEPTIE & KLACHTENBELEVING.....................................................................................................9
2.1 Symptoomperceptie & klachtenbeleving.......................................................................................................9
2.2 Hulpzoekgedrag............................................................................................................................................11
3 OMGAAN MET ZIEKTE EN HERSTEL.....................................................................................................................16
5.1 De impact van ziekte....................................................................................................................................16
3.2 Patiënten communicatie..............................................................................................................................19
3.3 Psychosociale problemen en kwaliteit van leven.........................................................................................21
4 LEVEN MET EEN CHRONISCHE ZIEKTE.................................................................................................................23
4.1 Leren omgaan met een chronische ziekte....................................................................................................23
4.2 Begeleiding door de gezondheidspsycholoog..............................................................................................27
4.3 Leven met chronische pijn...........................................................................................................................32
5 NADEREND LEVENSEINDE EN ROUW..................................................................................................................37
5.1 Palliatieve en terminale zorg........................................................................................................................37
5.2 Rouw............................................................................................................................................................38
5.3 Zingeving en spiritualiteit.............................................................................................................................39
1
, 1 GEZONDHEIDSZORG EN PATIENT IN VERANDERING
1.1 Introductie – Organisatie van de Gezondheidszorg
Indeling gezondheidszorg
In de cursus kijken we naar gezondheid vanuit het Illness Wellness Continuüm:
Dood Neutrale gezondheidsstatus Optimale gezondheid
- gezondheid als variabele: in meer of
mindere mate gezond zijn
De gezondheidszorg in Nederland kan op
verschillende manieren worden ingedeeld:
1. Sectoren
- Cure: curatieve zorg; behandeling en
herstel ziekenhuizen, HA,
tandarts, verloskundige…
- Care: langdurige zorg
gehandicapte en ouderen b.v. dagopvang, ouderentehuis… maar ook mantelzorgers
- Preventieve gezondheidszorg: ziektepreventie en bescherming en bevordering van gezondheid
infectieziekte bestrijding, jeugdzorg, GGD
- Maatschappelijke en geestelijke gezondheidszorg: psychische stoornissen en ernstige psychosociale
problemen, maatschappelijke opvang b.v. dak- en thuislozen, vrouwenopvang
2. Zorgbehoefte: kwaliteit, betaalbaarheid en toegankelijkheid van zorgstelsel beschrijven verschillende
zorgvormen maar ook acute of chronische zorg.
- Zorg rond de geboorte
- Zorg om gezond te blijven
- Zorg om beter te worden
- Zorg om te leven met ziekte of handicap
- Zorg aan het einde van het leven
3. Plaats van behandeling
- Intramurale zorg: opgenomen en langer dan 24u, b.v. ziekenhuizen, verpleeg- en verzorgingshuizen en
instellingen
- Extramurale zorg: zorg zonder opname, vaak in directe omgeving van patiënt b.v. HAP
o Soms wordt ook het onderscheid gemaakt tussen klinische zorg of poliklinische zorg (ambulante
zorg)
- Semi-murale zorg: verder dan extramuraal maar geen reden tot opname b.v. dagopvang of gedeeltelijke
ziekenhuiszorg
- Transmurale zorg: instelingsoverschrijdende zorg (niet in één bepaalde instelling maar verschillende
zorgverleners)
4. Zorg naar doelgroep
- Demografische kenmerken (leeftijd, geslacht; b.v. vrouwen of ouderen)
- Bevolkingsgroepen met specifieke risico’s
- Mensen met een beperking
- Bepaalde aandoeningen (b.v. mammo-poli)
5. Echelons (behandelniveau’s)
2
, - Nuldelijn = preventieve gezondheidszorg (geen hulpvraag)
o 1/2e lijn: goedkoper maar kwalitatief; niet specifiek vanuit 1 echelon. B.v. multidisciplinair
centrum of b.v. spreekuur specialist bij HAP
- Eerstelijns = wel hulpvraag, algemene zorg
- Tweedelijns = specifieke hulpvraag, doorverwijzing noodzakelijk (1 e lijn is ontoereikend)
- Derdelijns = nog meer gespecialiseerde zorg nodig
Anderhalvelijnszorg
De eerstelijnszorg is een belangrijke functie: huisarts vervult een poortwachtersfunctie waardoor
mensen niet onnodig worden doorgestuurd naar ziekenhuiszorg.
- Dit remt medicalisering en houdt de kosten laag.
- Patiënten leren dat hun klachten niet altijd ernstig hoeven te zijn.
- Ook heeft de huisarts een overzicht van de medische geschiedenis: hij overziet de hele
gezondheidssituatie.
- Eerstelijnszorg biedt tevens mogelijkheid voor preventie.
De anderhalvelijnszorg combineert de toegankelijkheid van de eerste lijn en de specifieke kennis van de
tweede lijn. Deze vorm van zorg kent diverse voordelen: laagdrempelige zorg dichtbij huis, lagere kosten
en meer samenwerking tussen zorgverleners.
1.2 Anders kijken naar gezondheid
Ontwikkelingen
De eerder genoemde indeling van de gezondheidszorg leidt tot fragmentatie. Omdat de zorg kantelt zijn
transities en transformaties nodig om de gezondheidszorg goed en betaalbaar te houden. Het
organiseren van de gezondheid is collectief: van ons allen. Het is cruciaal dat verpleegkundigen
interprofessioneel samenwerken met zorgprofessionals en andere sectoren, bv onderwijs en arbeid.
- Transitie: Structuurveranderingen: wet- en regelgeving en financiën
- Transformatie: Cultuurveranderingen: ‘mindset’ om met ontwikkeling mee te gaan
- De verzorgingsstaat verandert naar de participatiesamenleving
- Gezondheid wordt niet alleen door gedrag en leefstijl beïnvloed, maar ook door de fysieke en
maatschappelijke omgeving
Verzorgingsstaat Centraal | Intramuraal | Formele zorg | Specialistische zorg |
Gefragmenteerde zorg | ZZ | Genezen | Patiëntgericht
Participatiesamenleving Decentraal | Extramuraal | Informele zorg | Generalistische zorg |
Geïntegreerde zorg | GG | Voorkomen | Persoonsgericht
Ziekte en zorg (= ZZ) Gezondheid en gedrag (= GG) Mens en maatschappij (= MM)
Aspect Ontwikkeling
Demografisch - Dubbele vergrijzing: het aantal ouderen groeit + we worden steeds ouder.
- Chronisch zieken: het aantal chronisch zieken en multimorbiditeit stijgt.
Maatschappelijk - Emancipatie: iedereen dient mee te kunnen doen in onze samenleving.
- Verschuiving van verzorgingsstaat participatiesamenleving.
- Individueel maatwerk: persoon | economisch | cultureel | sociaal kapitaal.
- Werk als verpleegkundige: ‘zorgen voor’ ‘zorgen dat’: nadruk op empowerment.
Economisch - Stijging van de absolute kosten: door welvaart | vergrijzing | chronisch zieken.
- Verschuiving van transities en transformaties zijn nodig.
- Complexiteit van zorg neemt toe: meer hoog opgeleiden en meer mantelzorg.
3
, Politiek - Decentralisatie: meer verantwoordelijkheid bij gemeente in plaats van de staat.
- Eigen regie: meer nadruk op eigen verantwoordelijkheid (= participatiesamenleving).
- De financieel-economische crisis geeft meer druk op de verzorgingsstaat.
Kijk op gezondheid
Patiënten- ZZ (= Ziekte en zorg) GG (= Gezondheid en gedrag)
perspectief
Voordelen - Als je ziek bent, ga je naar de dokter. - Positievere kijk op chronische ziekten.
- Meer focus op eigen regie en veerkracht.
- Meer focus op mogelijkheden.
Nadelen - Actie nodig en focust op tekorten. - Vraagt meer eigen regie en kracht.
- Verantwoordelijkheid en afhankelijkheid.
Zorgverleners ZZ (= Ziekte en zorg) GG (= Gezondheid en gedrag)
-perspectief
Voordelen - Probleem-oplossing denken. - Meer samenwerking welzijn en zorg.
- Opgeleid in ziekte, zorg en genezing. - Meer holistisch: stimuleert optimale zorg.
- Bevordert het stepped care model.
Nadelen - Gefragmenteerd werken. - Vraagt meer samenwerking.
- Patiëntgericht in plaats van persoonsgericht. - Vraagt andere deskundigheid.
Positieve gezondheid
De verschuiving van ziekte naar gezondheid wordt ook wel positieve gezondheid genoemd (Machteld Huber)
- Gaat uit van het functioneren, veerkracht en eigen regie: een betekenisvol leven.
- Een holistische blik op gezondheid.
- Positieve gezondheid: Het vermogen om je aan te passen en eigen regie te voeren omtrent fysieke,
emotionele en sociale uitdagingen van het leven.
• Eigen regie: Het vermogen om voor jezelf te kunnen zorgen en je zorg te regelen.
• Redelijk synoniem aan
zelfredzaamheid en zelfzorg.
- 6 dimensies:
Ziektemodel: disease, illness en
sickness
Ziekte kent drie componenten:
lichamelijk (medisch), psychisch
(ervaring) en sociaal (gedrag). Dit resulteert in 7 rollen:
1. Onopgemerkte maar wel medisch aanwezige ziekte
2. Klachten zonder consequenties: men gedraagt zich gezond
3. Simulerende patiënt: gedraagt zich ziek
4. Patiënt ervaart klachten en zoekt hulp maar er is geen medische oorzaak
4
Psychosociale
begeleiding
bij ziekte en herstel (PM1602)
Inhoudsopgave
1 GEZONDHEIDSZORG EN PATIENT IN VERANDERING.............................................................................................2
1.1 Introductie – Organisatie van de Gezondheidszorg........................................................................................2
1.2 Anders kijken naar gezondheid......................................................................................................................3
1.3 De patiënt in verandering...............................................................................................................................5
1.4 De gezondheidspsycholoog............................................................................................................................8
2 SYMPTOOMPERCEPTIE & KLACHTENBELEVING.....................................................................................................9
2.1 Symptoomperceptie & klachtenbeleving.......................................................................................................9
2.2 Hulpzoekgedrag............................................................................................................................................11
3 OMGAAN MET ZIEKTE EN HERSTEL.....................................................................................................................16
5.1 De impact van ziekte....................................................................................................................................16
3.2 Patiënten communicatie..............................................................................................................................19
3.3 Psychosociale problemen en kwaliteit van leven.........................................................................................21
4 LEVEN MET EEN CHRONISCHE ZIEKTE.................................................................................................................23
4.1 Leren omgaan met een chronische ziekte....................................................................................................23
4.2 Begeleiding door de gezondheidspsycholoog..............................................................................................27
4.3 Leven met chronische pijn...........................................................................................................................32
5 NADEREND LEVENSEINDE EN ROUW..................................................................................................................37
5.1 Palliatieve en terminale zorg........................................................................................................................37
5.2 Rouw............................................................................................................................................................38
5.3 Zingeving en spiritualiteit.............................................................................................................................39
1
, 1 GEZONDHEIDSZORG EN PATIENT IN VERANDERING
1.1 Introductie – Organisatie van de Gezondheidszorg
Indeling gezondheidszorg
In de cursus kijken we naar gezondheid vanuit het Illness Wellness Continuüm:
Dood Neutrale gezondheidsstatus Optimale gezondheid
- gezondheid als variabele: in meer of
mindere mate gezond zijn
De gezondheidszorg in Nederland kan op
verschillende manieren worden ingedeeld:
1. Sectoren
- Cure: curatieve zorg; behandeling en
herstel ziekenhuizen, HA,
tandarts, verloskundige…
- Care: langdurige zorg
gehandicapte en ouderen b.v. dagopvang, ouderentehuis… maar ook mantelzorgers
- Preventieve gezondheidszorg: ziektepreventie en bescherming en bevordering van gezondheid
infectieziekte bestrijding, jeugdzorg, GGD
- Maatschappelijke en geestelijke gezondheidszorg: psychische stoornissen en ernstige psychosociale
problemen, maatschappelijke opvang b.v. dak- en thuislozen, vrouwenopvang
2. Zorgbehoefte: kwaliteit, betaalbaarheid en toegankelijkheid van zorgstelsel beschrijven verschillende
zorgvormen maar ook acute of chronische zorg.
- Zorg rond de geboorte
- Zorg om gezond te blijven
- Zorg om beter te worden
- Zorg om te leven met ziekte of handicap
- Zorg aan het einde van het leven
3. Plaats van behandeling
- Intramurale zorg: opgenomen en langer dan 24u, b.v. ziekenhuizen, verpleeg- en verzorgingshuizen en
instellingen
- Extramurale zorg: zorg zonder opname, vaak in directe omgeving van patiënt b.v. HAP
o Soms wordt ook het onderscheid gemaakt tussen klinische zorg of poliklinische zorg (ambulante
zorg)
- Semi-murale zorg: verder dan extramuraal maar geen reden tot opname b.v. dagopvang of gedeeltelijke
ziekenhuiszorg
- Transmurale zorg: instelingsoverschrijdende zorg (niet in één bepaalde instelling maar verschillende
zorgverleners)
4. Zorg naar doelgroep
- Demografische kenmerken (leeftijd, geslacht; b.v. vrouwen of ouderen)
- Bevolkingsgroepen met specifieke risico’s
- Mensen met een beperking
- Bepaalde aandoeningen (b.v. mammo-poli)
5. Echelons (behandelniveau’s)
2
, - Nuldelijn = preventieve gezondheidszorg (geen hulpvraag)
o 1/2e lijn: goedkoper maar kwalitatief; niet specifiek vanuit 1 echelon. B.v. multidisciplinair
centrum of b.v. spreekuur specialist bij HAP
- Eerstelijns = wel hulpvraag, algemene zorg
- Tweedelijns = specifieke hulpvraag, doorverwijzing noodzakelijk (1 e lijn is ontoereikend)
- Derdelijns = nog meer gespecialiseerde zorg nodig
Anderhalvelijnszorg
De eerstelijnszorg is een belangrijke functie: huisarts vervult een poortwachtersfunctie waardoor
mensen niet onnodig worden doorgestuurd naar ziekenhuiszorg.
- Dit remt medicalisering en houdt de kosten laag.
- Patiënten leren dat hun klachten niet altijd ernstig hoeven te zijn.
- Ook heeft de huisarts een overzicht van de medische geschiedenis: hij overziet de hele
gezondheidssituatie.
- Eerstelijnszorg biedt tevens mogelijkheid voor preventie.
De anderhalvelijnszorg combineert de toegankelijkheid van de eerste lijn en de specifieke kennis van de
tweede lijn. Deze vorm van zorg kent diverse voordelen: laagdrempelige zorg dichtbij huis, lagere kosten
en meer samenwerking tussen zorgverleners.
1.2 Anders kijken naar gezondheid
Ontwikkelingen
De eerder genoemde indeling van de gezondheidszorg leidt tot fragmentatie. Omdat de zorg kantelt zijn
transities en transformaties nodig om de gezondheidszorg goed en betaalbaar te houden. Het
organiseren van de gezondheid is collectief: van ons allen. Het is cruciaal dat verpleegkundigen
interprofessioneel samenwerken met zorgprofessionals en andere sectoren, bv onderwijs en arbeid.
- Transitie: Structuurveranderingen: wet- en regelgeving en financiën
- Transformatie: Cultuurveranderingen: ‘mindset’ om met ontwikkeling mee te gaan
- De verzorgingsstaat verandert naar de participatiesamenleving
- Gezondheid wordt niet alleen door gedrag en leefstijl beïnvloed, maar ook door de fysieke en
maatschappelijke omgeving
Verzorgingsstaat Centraal | Intramuraal | Formele zorg | Specialistische zorg |
Gefragmenteerde zorg | ZZ | Genezen | Patiëntgericht
Participatiesamenleving Decentraal | Extramuraal | Informele zorg | Generalistische zorg |
Geïntegreerde zorg | GG | Voorkomen | Persoonsgericht
Ziekte en zorg (= ZZ) Gezondheid en gedrag (= GG) Mens en maatschappij (= MM)
Aspect Ontwikkeling
Demografisch - Dubbele vergrijzing: het aantal ouderen groeit + we worden steeds ouder.
- Chronisch zieken: het aantal chronisch zieken en multimorbiditeit stijgt.
Maatschappelijk - Emancipatie: iedereen dient mee te kunnen doen in onze samenleving.
- Verschuiving van verzorgingsstaat participatiesamenleving.
- Individueel maatwerk: persoon | economisch | cultureel | sociaal kapitaal.
- Werk als verpleegkundige: ‘zorgen voor’ ‘zorgen dat’: nadruk op empowerment.
Economisch - Stijging van de absolute kosten: door welvaart | vergrijzing | chronisch zieken.
- Verschuiving van transities en transformaties zijn nodig.
- Complexiteit van zorg neemt toe: meer hoog opgeleiden en meer mantelzorg.
3
, Politiek - Decentralisatie: meer verantwoordelijkheid bij gemeente in plaats van de staat.
- Eigen regie: meer nadruk op eigen verantwoordelijkheid (= participatiesamenleving).
- De financieel-economische crisis geeft meer druk op de verzorgingsstaat.
Kijk op gezondheid
Patiënten- ZZ (= Ziekte en zorg) GG (= Gezondheid en gedrag)
perspectief
Voordelen - Als je ziek bent, ga je naar de dokter. - Positievere kijk op chronische ziekten.
- Meer focus op eigen regie en veerkracht.
- Meer focus op mogelijkheden.
Nadelen - Actie nodig en focust op tekorten. - Vraagt meer eigen regie en kracht.
- Verantwoordelijkheid en afhankelijkheid.
Zorgverleners ZZ (= Ziekte en zorg) GG (= Gezondheid en gedrag)
-perspectief
Voordelen - Probleem-oplossing denken. - Meer samenwerking welzijn en zorg.
- Opgeleid in ziekte, zorg en genezing. - Meer holistisch: stimuleert optimale zorg.
- Bevordert het stepped care model.
Nadelen - Gefragmenteerd werken. - Vraagt meer samenwerking.
- Patiëntgericht in plaats van persoonsgericht. - Vraagt andere deskundigheid.
Positieve gezondheid
De verschuiving van ziekte naar gezondheid wordt ook wel positieve gezondheid genoemd (Machteld Huber)
- Gaat uit van het functioneren, veerkracht en eigen regie: een betekenisvol leven.
- Een holistische blik op gezondheid.
- Positieve gezondheid: Het vermogen om je aan te passen en eigen regie te voeren omtrent fysieke,
emotionele en sociale uitdagingen van het leven.
• Eigen regie: Het vermogen om voor jezelf te kunnen zorgen en je zorg te regelen.
• Redelijk synoniem aan
zelfredzaamheid en zelfzorg.
- 6 dimensies:
Ziektemodel: disease, illness en
sickness
Ziekte kent drie componenten:
lichamelijk (medisch), psychisch
(ervaring) en sociaal (gedrag). Dit resulteert in 7 rollen:
1. Onopgemerkte maar wel medisch aanwezige ziekte
2. Klachten zonder consequenties: men gedraagt zich gezond
3. Simulerende patiënt: gedraagt zich ziek
4. Patiënt ervaart klachten en zoekt hulp maar er is geen medische oorzaak
4
