Week 1. Hoorcollege
Contextualisme is een theorie waarbij centraal staat dat alleen het handhaven van de
juridische regels te beperkt is en het recht uitsluitend kan worden begrepen als dit in
verband wordt gebracht met de omgeving waarin het functioneert, hoe het tot stand is
gekomen en door te kijken naar het concrete geval.
Kortom: contextualisme kijkt niet alleen naar wat de wet zegt, maar ook naar wat er
gebeurt, waarom de wet er is en in welke situatie iemand zit.
Kenmerken van contextualisme:
- Er wordt naar concrete gevallen gekeken
Hoeveel alcohol heb ik op en welke regels zijn daarvoor van toepassing?
- Er moet worden gekeken naar de omstandigheden waarin het functioneert
Het is gevaarlijk om de weg op te gaan en de kans op blaastest bestaat
- Er moet worden gekeken vanuit de omstandigheden waarin het tot stand is gekomen
De regels omtrent alcohol in het verkeer zijn steeds strenger geworden en
aparte regels zijn gemaakt voor beginnende bestuurders.
Voorbeeld
Iemand heeft één biertje gedronken en wil nog naar huis rijden. De wet zegt dat je niet mag
rijden met alcohol boven een bepaald niveau.
- kijken naar een concreet geval → Hij heeft één biertje op. Is dit al over de grens?
- kijken naar de omstandigheden → Het is laat in de avond en er zijn veel flitsers en
controles. Ook is het weer slecht.
- kijken naar hoe de regels zijn ontstaan → De regels over alcohol in het verkeer zijn
strenger gemaakt, omdat rijden onder invloed gevaarlijk is en beginnende
bestuurders mogen helemaal geen alcohol hebben.
Conclusie: Contextualisme zegt: je moet niet alleen kijken naar het aantal drankjes of de
wet, maar naar alles samen: de persoon, de situatie en de reden van de regels.
Je kunt de wet alleen goed begrijpen als je kijkt naar alle omstandigheden rondom een
situatie. Aristoteles zei: "Bij wat mensen doen en wat hun belangen zijn, is er geen vast
patroon. Je moet dus handelen volgens wat de situatie vraagt.” Belangrijk: Dit betekent niet
dat regels en beginselen overbodig zijn. Het is nog steeds belangrijk dat rechters vaste
regels volgen, bijvoorbeeld bij verkeersboetes. Maar: Soms moet er ruimte zijn om in
uitzonderlijke gevallen de regels anders uit te leggen, omdat de omstandigheden dat vragen.
Kortom: regels zijn belangrijk, maar ze moeten flexibel kunnen worden toegepast als de
situatie dat nodig maakt.
Voorbeeld:
Iemand rijdt te hard, maar doet dit omdat hij zijn zwaargewonde kind naar het ziekenhuis
moet brengen.
- Vaststaande regel = te hard rijden is strafbaar → boete
- Contextualisme = de rechter kijkt naar de situatie → noodsituatie
- Uitleg van regel in deze context = de straf kan lager uitvallen of zelfs komen te
vervallen, omdat de omstandigheden bijzonder zijn.
Conclusie → De regel blijft belangrijk, maar de context kan bepalen hoe streng de regel
wordt toegepast.
,Rechtsvinding is het oordeel van de rechter in een concreet geval op basis van het
geldende recht; de rechter vindt dus de passende wet voor het desbetreffende geval. In het
kader van contextualisme zijn twee vormen rechtsvinding:
Regelgeleide rechtsvinding:
- De rechter hanteert hierbij de algemene juridische regels die al bestaan.
Sprake is van rechtszekerheid → de burgers kunnen voorafgaand al weten hoe de regels
worden toegepast en wat de consequenties kunnen zijn.
Ook sprake van rechtsgelijkheid → gelijke gevallen worden gelijk behandeld. De regels
worden in elk geval hetzelfde toegepast. Bijv verkeersboete bij snelheidsovertreding
Casuïstische rechtsvinding:
- De rechter kijkt naar de omstandigheden en aan de hand hiervan oordeelt de rechter
wat redelijk en billijk is in het specifieke geval en de omstandigheden van dien.
Hierbij is dus geen sprake van rechtszekerheid → elke casus is anders.
Rechtsvinding is onderdeel van het
contextualisme. De rechter kijkt hoe hij de wet
moet toepassen (in welk geval), afhankelijk van
de omstandigheden. In de ene situatie is het van
belang de juridische regels strikt te handhaven
(bijv. verkeersovertredingen), terwijl in het
andere geval meer moet worden gekeken naar
de omstandigheden van het geval (bijv wanneer
iemand geldige reden heeft om de regels te
overtreden).
Casuïstische rechtshandeling betekent dat een
uitspraak helemaal wordt afgestemd op één specifiek geval. De rechter kijkt vooral naar de
unieke omstandigheden van dat ene geval, in plaats van naar algemene regels. De
uitspraak geldt alleen voor dat ene geval, niet automatisch voor andere vergelijkbare
gevallen. Casuïstische rechtshandeling is dus niet hetzelfde als contextualisme, maar is
onderdeel hiervan.
Generalisering = van één specifiek geval een algemene regel maken die ook geldt voor
andere, vergelijkbare gevallen. Als er geen generalisering mogelijk is, kunnen er geen
duidelijke regels worden opgesteld voor toekomstige gevallen.
Daardoor weten mensen minder goed wat wel en niet mag, en dat zorgt voor verdwijning
rechtszekerheid.
Voorbeeld
Een man rijdt te hard, omdat hij zijn vrouw, die aan het bevallen is, met spoed naar het
ziekenhuis brengt. De regel: Te hard rijden is verboden. De situatie: Er is een noodsituatie.
De uitspraak van de rechter: De man krijgt geen boete, omdat zijn gedrag begrijpelijk was
in deze bijzondere omstandigheden.
Waarom is dit casuïstisch?
De rechter beslist op basis van dit specifieke geval een noodsituatie bij een bevalling.
Waarom is er geen generalisering mogelijk?
Je kunt van deze uitspraak geen algemene regel maken, zoals: “Je mag te hard rijden als
je haast hebt.” Dat zou gevaarlijk zijn, want dan zou iedereen zich op haast kunnen
beroepen.
Kort gezegd: De beslissing past bij dit ene geval, maar niet bij alle toekomstige gevallen.
Daarom kun je er geen vaste regel van maken, en dat zorgt voor minder rechtszekerheid.
,Rechtseenheid → de gronden waarop wordt geoordeeld gelijk zijn, om te voorkomen dat er
wordt besloten aan de hand van rechterlijke willekeur. Dit betekent niet dat er sprake is van
eenheid van resultaten, want geen casus is gelijk, dus elke oordeelsvorming kan
verschillende resultaten opleveren.
Voorbeeld
Twee mensen rijden door rood. De reden waarom de rechter oordeelt (bijv. “het is gevaarlijk
en verboden”) is hetzelfde, maar de uitkomst (hoogte van de boete) kan verschillen,
afhankelijk van de omstandigheden.
Gelijkheidsbeginsel → eist dat gelijke gevallen gelijk dienen te worden behandeld. Dit
betekent niet alleen dat er wordt geoordeeld op basis van dezelfde gronden, maar ook dat in
toekomstige gelijke gevallen dezelfde beslissing wordt genomen. De rechtsoordelen worden
dan gegeneraliseerd (omgezet in regels die voor herhaling toepasbaar zijn). Desondanks
wordt de mate van gelijkheid alsnog bepaald door de omstandigheden van het geval.
Voorbeeld
Als één persoon een boete krijgt voor bellen tijdens het rijden, moet iemand anders die
hetzelfde doet ook een boete krijgen.
Personen in het recht zijn de personen die juridisch erkend zijn, op wie het recht van
toepassing is. Onderscheid tussen drie personen:
- rechtssubject → elke drager van rechten en plichten
jij hebt recht op privacy (recht), ook de plicht om belasting te betalen (plicht).
- natuurlijke personen → mensen van vlees en bloed
jij, ik of je buurman etc
- rechtspersoon → juridische constructie die rechten en plichten krijgt toegekend, deze
rechtspersonen worden gemaakt door het recht → geen echt mens maar een
organisatie / bedrijf die door de wet wordt gezien als iemand met rechten en plichten
een bedrijf BV, NV, vereniging, stichting of gemeente
Rechtsfeiten: is een feit waarvan het recht de gevolgen erkent. Het hoeft niet per se bewust
door iemand te zijn verricht; het kan ook vanzelf gebeuren. Pas wanneer een feit juridische
gevolgen heeft, spreekt men van een rechtsfeit.
Een persoon overlijdt → dit is een rechtsfeit, want het overlijden heeft automatisch
gevolgen voor erfopvolging en verzekering.
Onderscheid tussen rechtsfeiten:
- Bloot rechtsfeit → dingen die gebeuren waar niet de handeling van de persoon
achter zit. Dus zonder dat een mens bewust iets doet om rechtsgevolgen te creëren.
- overlijden → erfopvolging, verzekeringen
- geboorte → ouderschap, nationaliteit
- Handelingen → rechtsfeiten die gebeuren uit menselijke gedragingen. Art. 3:33 BW
- feitelijke handelingen → handeling van een mens met ongevraagde /
onbewuste juridische gevolgen. verkeersongeluk, kunt aansprakelijk zijn
- rechtshandeling → bewuste handeling van een persoon met bedoelde
juridische gevolgen. kopen van een huis, opstellen testament etc
, Eenzijdige handelingen zijn rechtshandelingen waar maar één persoon daadwerkelijk
handelt → één enkele wilshandeling is voldoende om het rechtsgevolg te laten ontstaan.
Testament opstellen, opzeggen, huurovereenkomst etc…
Meerzijdige handelingen zijn rechtshandelingen waarbij er twee of meer partijen betrokken
zijn. Om deze overeenkomst tot stand te laten komen moeten beide partijen het eens zijn
over de afspraken door aanbod en aanvaarding → de wilsovereenstemming.
Koopovereenkomst, arbeidsovereenkomst, huurcontract etc…
De taal van het recht is het instrument van de jurist. De taal van het recht moet kritisch
worden bekeken, omdat het recht begrippen bevat die zijn te herkennen in het dagelijks
taalgebruik, maar die in juridische context een heel andere betekenis kunnen hebben.
De taal heeft drie functies:
1. Ordening: door middel van allerlei begrippen en de verhouding die deze tot elkaar
hebben, kan een juridisch systeem worden gevormd.
2. Een gemeenschappelijke taal om conflicten op te lossen en te voorkomen.
3. Discussie → open texture → begrippen zijn soms flexibel en interpreteerbaar.
Open texture van het recht zijn woorden in het recht die niet altijd één duidelijke betekenis
hebben, zodat je moet nadenken wat ze betekenen in een bepaalde situatie.
Voorbeeld
Redelijkheid → wat redelijk is, kan per situatie verschillen
Goede trouw → wat eerlijk (verwacht) kan worden, hangt af van de situatie
Onrechtmatige daad → wat fout of slecht is, hangt van de omstandigheden af.
Rechtsfilosoof H.L.A. Hart: de taal sluit niet aan op de werkelijkheid door:
- Algemeenheid van begrippen:
- De taal van het recht bestaat uit veel algemene begrippen. Deze woorden zijn
niet altijd direct duidelijk voor elke situatie. Daarom moeten juristen of
rechters zelf bepalen hoe zo’n woord toegepast wordt in een concrete
situatie.
- Voorbeeld: Iemand heeft elektriciteit afgetapt in een zaak. De vraag
was of er sprake was van diefstal, omdat diefstal in art. 310 Sr staat
omschreven als het stelen van een “goed”. Goed is in dit geval een
algemeen begrip en de rechter moet de reikwijdte hiervan bepalen en
kijken of elektriciteit daaronder valt.
- Veranderde werkelijkheid:
- De constante onvoorspelbaarheid van de werkelijkheid zorgt ervoor dat de
taal niet altijd toepasbaar is. De wetgever kan geen rekening houden met
toekomstige gebeurtenissen, waardoor er altijd situaties zullen ontstaan die
voorafgaand niet waren voorzien.
- Voorbeeld: In het park staat een bord met “verboden voor voertuigen”.
Mogen hier dan ook geen e-steps rijden? Door de nieuwe technologie
is hierover nog niet eerder nagedacht.
Contextualisme is een theorie waarbij centraal staat dat alleen het handhaven van de
juridische regels te beperkt is en het recht uitsluitend kan worden begrepen als dit in
verband wordt gebracht met de omgeving waarin het functioneert, hoe het tot stand is
gekomen en door te kijken naar het concrete geval.
Kortom: contextualisme kijkt niet alleen naar wat de wet zegt, maar ook naar wat er
gebeurt, waarom de wet er is en in welke situatie iemand zit.
Kenmerken van contextualisme:
- Er wordt naar concrete gevallen gekeken
Hoeveel alcohol heb ik op en welke regels zijn daarvoor van toepassing?
- Er moet worden gekeken naar de omstandigheden waarin het functioneert
Het is gevaarlijk om de weg op te gaan en de kans op blaastest bestaat
- Er moet worden gekeken vanuit de omstandigheden waarin het tot stand is gekomen
De regels omtrent alcohol in het verkeer zijn steeds strenger geworden en
aparte regels zijn gemaakt voor beginnende bestuurders.
Voorbeeld
Iemand heeft één biertje gedronken en wil nog naar huis rijden. De wet zegt dat je niet mag
rijden met alcohol boven een bepaald niveau.
- kijken naar een concreet geval → Hij heeft één biertje op. Is dit al over de grens?
- kijken naar de omstandigheden → Het is laat in de avond en er zijn veel flitsers en
controles. Ook is het weer slecht.
- kijken naar hoe de regels zijn ontstaan → De regels over alcohol in het verkeer zijn
strenger gemaakt, omdat rijden onder invloed gevaarlijk is en beginnende
bestuurders mogen helemaal geen alcohol hebben.
Conclusie: Contextualisme zegt: je moet niet alleen kijken naar het aantal drankjes of de
wet, maar naar alles samen: de persoon, de situatie en de reden van de regels.
Je kunt de wet alleen goed begrijpen als je kijkt naar alle omstandigheden rondom een
situatie. Aristoteles zei: "Bij wat mensen doen en wat hun belangen zijn, is er geen vast
patroon. Je moet dus handelen volgens wat de situatie vraagt.” Belangrijk: Dit betekent niet
dat regels en beginselen overbodig zijn. Het is nog steeds belangrijk dat rechters vaste
regels volgen, bijvoorbeeld bij verkeersboetes. Maar: Soms moet er ruimte zijn om in
uitzonderlijke gevallen de regels anders uit te leggen, omdat de omstandigheden dat vragen.
Kortom: regels zijn belangrijk, maar ze moeten flexibel kunnen worden toegepast als de
situatie dat nodig maakt.
Voorbeeld:
Iemand rijdt te hard, maar doet dit omdat hij zijn zwaargewonde kind naar het ziekenhuis
moet brengen.
- Vaststaande regel = te hard rijden is strafbaar → boete
- Contextualisme = de rechter kijkt naar de situatie → noodsituatie
- Uitleg van regel in deze context = de straf kan lager uitvallen of zelfs komen te
vervallen, omdat de omstandigheden bijzonder zijn.
Conclusie → De regel blijft belangrijk, maar de context kan bepalen hoe streng de regel
wordt toegepast.
,Rechtsvinding is het oordeel van de rechter in een concreet geval op basis van het
geldende recht; de rechter vindt dus de passende wet voor het desbetreffende geval. In het
kader van contextualisme zijn twee vormen rechtsvinding:
Regelgeleide rechtsvinding:
- De rechter hanteert hierbij de algemene juridische regels die al bestaan.
Sprake is van rechtszekerheid → de burgers kunnen voorafgaand al weten hoe de regels
worden toegepast en wat de consequenties kunnen zijn.
Ook sprake van rechtsgelijkheid → gelijke gevallen worden gelijk behandeld. De regels
worden in elk geval hetzelfde toegepast. Bijv verkeersboete bij snelheidsovertreding
Casuïstische rechtsvinding:
- De rechter kijkt naar de omstandigheden en aan de hand hiervan oordeelt de rechter
wat redelijk en billijk is in het specifieke geval en de omstandigheden van dien.
Hierbij is dus geen sprake van rechtszekerheid → elke casus is anders.
Rechtsvinding is onderdeel van het
contextualisme. De rechter kijkt hoe hij de wet
moet toepassen (in welk geval), afhankelijk van
de omstandigheden. In de ene situatie is het van
belang de juridische regels strikt te handhaven
(bijv. verkeersovertredingen), terwijl in het
andere geval meer moet worden gekeken naar
de omstandigheden van het geval (bijv wanneer
iemand geldige reden heeft om de regels te
overtreden).
Casuïstische rechtshandeling betekent dat een
uitspraak helemaal wordt afgestemd op één specifiek geval. De rechter kijkt vooral naar de
unieke omstandigheden van dat ene geval, in plaats van naar algemene regels. De
uitspraak geldt alleen voor dat ene geval, niet automatisch voor andere vergelijkbare
gevallen. Casuïstische rechtshandeling is dus niet hetzelfde als contextualisme, maar is
onderdeel hiervan.
Generalisering = van één specifiek geval een algemene regel maken die ook geldt voor
andere, vergelijkbare gevallen. Als er geen generalisering mogelijk is, kunnen er geen
duidelijke regels worden opgesteld voor toekomstige gevallen.
Daardoor weten mensen minder goed wat wel en niet mag, en dat zorgt voor verdwijning
rechtszekerheid.
Voorbeeld
Een man rijdt te hard, omdat hij zijn vrouw, die aan het bevallen is, met spoed naar het
ziekenhuis brengt. De regel: Te hard rijden is verboden. De situatie: Er is een noodsituatie.
De uitspraak van de rechter: De man krijgt geen boete, omdat zijn gedrag begrijpelijk was
in deze bijzondere omstandigheden.
Waarom is dit casuïstisch?
De rechter beslist op basis van dit specifieke geval een noodsituatie bij een bevalling.
Waarom is er geen generalisering mogelijk?
Je kunt van deze uitspraak geen algemene regel maken, zoals: “Je mag te hard rijden als
je haast hebt.” Dat zou gevaarlijk zijn, want dan zou iedereen zich op haast kunnen
beroepen.
Kort gezegd: De beslissing past bij dit ene geval, maar niet bij alle toekomstige gevallen.
Daarom kun je er geen vaste regel van maken, en dat zorgt voor minder rechtszekerheid.
,Rechtseenheid → de gronden waarop wordt geoordeeld gelijk zijn, om te voorkomen dat er
wordt besloten aan de hand van rechterlijke willekeur. Dit betekent niet dat er sprake is van
eenheid van resultaten, want geen casus is gelijk, dus elke oordeelsvorming kan
verschillende resultaten opleveren.
Voorbeeld
Twee mensen rijden door rood. De reden waarom de rechter oordeelt (bijv. “het is gevaarlijk
en verboden”) is hetzelfde, maar de uitkomst (hoogte van de boete) kan verschillen,
afhankelijk van de omstandigheden.
Gelijkheidsbeginsel → eist dat gelijke gevallen gelijk dienen te worden behandeld. Dit
betekent niet alleen dat er wordt geoordeeld op basis van dezelfde gronden, maar ook dat in
toekomstige gelijke gevallen dezelfde beslissing wordt genomen. De rechtsoordelen worden
dan gegeneraliseerd (omgezet in regels die voor herhaling toepasbaar zijn). Desondanks
wordt de mate van gelijkheid alsnog bepaald door de omstandigheden van het geval.
Voorbeeld
Als één persoon een boete krijgt voor bellen tijdens het rijden, moet iemand anders die
hetzelfde doet ook een boete krijgen.
Personen in het recht zijn de personen die juridisch erkend zijn, op wie het recht van
toepassing is. Onderscheid tussen drie personen:
- rechtssubject → elke drager van rechten en plichten
jij hebt recht op privacy (recht), ook de plicht om belasting te betalen (plicht).
- natuurlijke personen → mensen van vlees en bloed
jij, ik of je buurman etc
- rechtspersoon → juridische constructie die rechten en plichten krijgt toegekend, deze
rechtspersonen worden gemaakt door het recht → geen echt mens maar een
organisatie / bedrijf die door de wet wordt gezien als iemand met rechten en plichten
een bedrijf BV, NV, vereniging, stichting of gemeente
Rechtsfeiten: is een feit waarvan het recht de gevolgen erkent. Het hoeft niet per se bewust
door iemand te zijn verricht; het kan ook vanzelf gebeuren. Pas wanneer een feit juridische
gevolgen heeft, spreekt men van een rechtsfeit.
Een persoon overlijdt → dit is een rechtsfeit, want het overlijden heeft automatisch
gevolgen voor erfopvolging en verzekering.
Onderscheid tussen rechtsfeiten:
- Bloot rechtsfeit → dingen die gebeuren waar niet de handeling van de persoon
achter zit. Dus zonder dat een mens bewust iets doet om rechtsgevolgen te creëren.
- overlijden → erfopvolging, verzekeringen
- geboorte → ouderschap, nationaliteit
- Handelingen → rechtsfeiten die gebeuren uit menselijke gedragingen. Art. 3:33 BW
- feitelijke handelingen → handeling van een mens met ongevraagde /
onbewuste juridische gevolgen. verkeersongeluk, kunt aansprakelijk zijn
- rechtshandeling → bewuste handeling van een persoon met bedoelde
juridische gevolgen. kopen van een huis, opstellen testament etc
, Eenzijdige handelingen zijn rechtshandelingen waar maar één persoon daadwerkelijk
handelt → één enkele wilshandeling is voldoende om het rechtsgevolg te laten ontstaan.
Testament opstellen, opzeggen, huurovereenkomst etc…
Meerzijdige handelingen zijn rechtshandelingen waarbij er twee of meer partijen betrokken
zijn. Om deze overeenkomst tot stand te laten komen moeten beide partijen het eens zijn
over de afspraken door aanbod en aanvaarding → de wilsovereenstemming.
Koopovereenkomst, arbeidsovereenkomst, huurcontract etc…
De taal van het recht is het instrument van de jurist. De taal van het recht moet kritisch
worden bekeken, omdat het recht begrippen bevat die zijn te herkennen in het dagelijks
taalgebruik, maar die in juridische context een heel andere betekenis kunnen hebben.
De taal heeft drie functies:
1. Ordening: door middel van allerlei begrippen en de verhouding die deze tot elkaar
hebben, kan een juridisch systeem worden gevormd.
2. Een gemeenschappelijke taal om conflicten op te lossen en te voorkomen.
3. Discussie → open texture → begrippen zijn soms flexibel en interpreteerbaar.
Open texture van het recht zijn woorden in het recht die niet altijd één duidelijke betekenis
hebben, zodat je moet nadenken wat ze betekenen in een bepaalde situatie.
Voorbeeld
Redelijkheid → wat redelijk is, kan per situatie verschillen
Goede trouw → wat eerlijk (verwacht) kan worden, hangt af van de situatie
Onrechtmatige daad → wat fout of slecht is, hangt van de omstandigheden af.
Rechtsfilosoof H.L.A. Hart: de taal sluit niet aan op de werkelijkheid door:
- Algemeenheid van begrippen:
- De taal van het recht bestaat uit veel algemene begrippen. Deze woorden zijn
niet altijd direct duidelijk voor elke situatie. Daarom moeten juristen of
rechters zelf bepalen hoe zo’n woord toegepast wordt in een concrete
situatie.
- Voorbeeld: Iemand heeft elektriciteit afgetapt in een zaak. De vraag
was of er sprake was van diefstal, omdat diefstal in art. 310 Sr staat
omschreven als het stelen van een “goed”. Goed is in dit geval een
algemeen begrip en de rechter moet de reikwijdte hiervan bepalen en
kijken of elektriciteit daaronder valt.
- Veranderde werkelijkheid:
- De constante onvoorspelbaarheid van de werkelijkheid zorgt ervoor dat de
taal niet altijd toepasbaar is. De wetgever kan geen rekening houden met
toekomstige gebeurtenissen, waardoor er altijd situaties zullen ontstaan die
voorafgaand niet waren voorzien.
- Voorbeeld: In het park staat een bord met “verboden voor voertuigen”.
Mogen hier dan ook geen e-steps rijden? Door de nieuwe technologie
is hierover nog niet eerder nagedacht.
