AANTEKENINGEN HOORCOLLEGES
ERFRECHT II
Sharon van Elst
2025
1
,Inhoudsopgave
Hoorcollege 1................................................................................................. 8
1. Overgangsrecht nieuw erfrecht per 1 januari 2003....................................................8
1.1 Algemene uitgangspunten overgangsrecht...........................................................8
1.2 Toepassing op rechtshandelingen: art. 127 Overgangswet...................................9
2. Uitleg van testamenten: oude begrippen onder nieuw recht......................................9
2.1 Art. 4:46 BW als overgangsrechtelijke interpretatiebepaling.................................9
2.2 Plaatsvervulling en aanwas...................................................................................9
3. De ouderlijke boedelverdeling (OBV)........................................................................10
3.1 OBV onder oud recht........................................................................................... 10
3.2 OBV onder nieuw erfrecht...................................................................................10
3.3 Jurisprudentie: HR OBV & beslag.........................................................................10
4. Executele en overgangsrecht...................................................................................10
4.1 Bevoegdheden executeur: art. 133 Overgangswet.............................................10
⚖️1. De executeur onder oud erfrecht (vóór 1-1-2003).............................................10
⚖️2. De executeur onder nieuw erfrecht (vanaf 1-1-2003)........................................11
🧾 3. Wat regelt art. 133 Overgangswet?..................................................................11
📌 Waarom dit onderscheid?.....................................................................................12
💡 Voorbeeld:............................................................................................................ 12
5. Testamentaire clausules en de legitieme..................................................................13
6. Tot slot: tentamentips............................................................................................... 13
Hoorcollege 2............................................................................................... 14
1. De legitieme portie: basis en berekening..................................................................14
Wat is de legitieme portie?........................................................................................14
Hoogte van de legitieme portie.................................................................................14
De legitimaire massa................................................................................................. 14
Schenkingen (inkorting)............................................................................................ 14
2. Soorten legitimarissen..............................................................................................14
a. De niets verkrijgende legitimaris...........................................................................14
b. De ontevreden legitimaris.....................................................................................14
c. De aanvullende legitimaris....................................................................................14
3. Verwerping en contantenverklaring..........................................................................15
Verwerping en alsnog beroep op de legitieme..........................................................15
Wat is een inferieure verkrijging?..............................................................................15
Voorwaarden contantenverklaring............................................................................15
4. Aansprakelijkheid, uitwinbaarheid en draagplicht.....................................................15
Aansprakelijkheid voor betaling van de legitieme (art. 4:79 BW)..............................15
Uitwinbaarheid.......................................................................................................... 15
Draagplicht (art. 4:81 e.v. BW)..................................................................................15
5. Erfgenamen onder last of bewind: rechten & opties.................................................16
Erfgenaam met een testamentaire last (art. 4:130 BW)............................................16
Erfgenaam onder bewind (art. 4:153 BW e.v.)..........................................................16
6. Inkorting bij legatarissen en begiftigden...................................................................16
Inkorting van legaten (art. 4:89 BW).........................................................................16
Inkorting bij begiftigden (art. 4:87-88 BW)................................................................16
7. Niet-opeisbaarheid en draagplicht............................................................................16
Niet-opeisbaarheid (art. 4:82 BW).............................................................................16
Draagplicht expliciet regelen in testament................................................................16
2
, 8. Aanwas, plaatsvervulling en verwerping...................................................................17
9. Uitspraak: Rb. Rotterdam 18 oktober 2021 (ECLI:NL:RBROT:2021:10145)...............17
10. Internationale vergelijking: Engelse Family Law Provision......................................17
Inheritance (Provision for Family and Dependants) Act 1975 (UK)............................17
Vergelijking............................................................................................................... 17
11. Aanbevolen literatuur............................................................................................. 17
✅ Stappenplan: Berekening van de Legitieme Portie.....................................17
⚖️Stap 1: Bepaal wie legitimaris is............................................................................17
🧮 Stap 2: Bepaal het versterferfdeel........................................................................18
💰 Stap 3: Bepaal de legitimaire massa....................................................................18
➗ Stap 4: Bereken de legitieme portie.....................................................................18
💸 Stap 5: Wat heeft de legitimaris al gekregen?......................................................19
📉 Stap 6: Is er een tekort? → Inkorten......................................................................19
🔄 Stap 7: Bepaal draagplicht en uitwinbaarheid......................................................19
🧾 Visueel schema: berekening legitieme portie............................................19
📚 Voorbeeldcasus........................................................................................................ 19
Hoorcollege 3............................................................................................... 20
UITWERKING ART. 4:82 BW, 4:87 BW EN DE DRAAGPLICHT..........................................21
🌿 Situatie: vruchtgebruiktestament + legitimaris C doet beroep op legitieme ........21
⚖️ RECHTSGEVOLGEN VAN VERWERPING DOOR DE LEGITIMARIS.................................21
⚖️ Wat is een natuurlijke verbintenis?...........................................................................22
🧩 De natuurlijke verbintenis in het erfrecht (casuscontext)........................................22
→ Vraag: kan C zijn legitieme afdwingen bij D, terwijl D niets concreets heeft
gekregen?................................................................................................................. 22
1. Strikte verbintenis-benadering (huidige wet)........................................................22
2. Natuurlijke verbintenis-benadering (kritische literatuur).......................................23
🧠 Juridisch spanningsveld........................................................................................... 23
📚 Literatuur en kritiek................................................................................................. 23
📚 1. Kralingsman over natuurlijke verbintenis en draagplicht bij legitieme................23
📖 Bronnen:............................................................................................................... 23
🔍 Kernpunten:.......................................................................................................... 23
🧠 Zijn suggestie:...................................................................................................... 24
📚 2. Bregman over rechtvaardigheid, redelijkheid en testamentaire draagplicht.......24
📖 Bronnen:............................................................................................................... 24
🔍 Kernpunten:.......................................................................................................... 24
🧠 Samenvattende vergelijking:...................................................................................25
🏁 Praktische implicaties voor jouw analyse:................................................................25
✅ Kort samengevat..................................................................................................... 25
🧩 ART. 4:71 BW EN DE ‘AUSSER BETRACHT’-DISCUSSIE.............................................26
Kernvraag: hoe waardeer je een verkrijging onder last (zoals vruchtgebruik of
bewind)?.................................................................................................................... 26
⚠️ STRAFSANCTIES EN DE LEGITIEME (HR 2015)...........................................................26
✅ SAMENVATTING CLAUSULE 10 (zoals in casus besproken)......................................26
DE KERN VAN ART. 4:71 BW EN DE AUSSER BETRACHT-DISCUSSIE..............................27
⚖️De vraag: hoe waardeer je een verkrijging onder last (zoals vruchtgebruik of
bewind) bij de legitieme?.......................................................................................... 27
3
, 🔀 TWEE BENADERINGEN.............................................................................................27
1. EV-benadering: Waarde in het economisch verkeer..............................................27
2. Duitse benadering (‘ausser Betracht lassen’): vruchtgebruik negeren..................27
🇳🇱 DE NEDERLANDSE REGEL (art. 4:71 BW jo. 4:76 BW)..............................................28
➤ Art. 4:71 lid 1 BW................................................................................................... 28
➤ Uitzondering: art. 4:76 BW – vruchtgebruik 'buiten beschouwing'.........................28
❌ Maar let op: geldt niet bij andere vruchtgebruiken!.............................................28
CONCLUSIE................................................................................................................... 28
Wat is beter voor het onterfde kind (de legitimaris)?....................................................29
➤ EV-benadering (economische waarde): BÉTER voor het kind.................................29
➤ Ausser Betracht (vruchtgebruik ‘wegdenken’): SLECHTER voor het kind...............29
Hoorcollege 4............................................................................................... 30
1. Wat zijn quasi-legaten? (art. 4:126 BW)................................................................31
🔹 2. Vier soorten quasi-legaten (art. 4:126 lid 1 BW)...............................................31
🔹 3. Gevolgen van quasi-legaten.............................................................................32
🔹 4. Contracten ter zake des doods – uitgebreid uitgelegd......................................32
🔹 5. Delegatieverbod – art. 4:115-117 BW...............................................................33
Uiterste wilsbeschikkingen versus contracten ter zake des doods................................34
1. Uiterste wilsbeschikking (art. 4:42 BW).................................................................34
2. Contracten ter zake des doods (art. 4:4 BW).........................................................34
3. Verschil tussen uiterste wil en contract ter zake des doods..................................35
4. Praktisch voorbeeld: samenlevingscontract vs testament.....................................35
Hoorcollege 5............................................................................................... 37
Quasi-legaten, verblijvingsbedingen en de legitieme portie.........................................37
Analyse in het licht van art. 4:65 jo. art. 4:126 BW...................................................37
1. Inleiding................................................................................................................ 37
2. Quasi-legaten in art. 4:126 BW..............................................................................37
3. Verblijvingsbedingen: schenking of kanscontract?................................................38
4. Effect op de legitimaire massa..............................................................................38
5. Niet-opeisbaarheid en bescherming verkrijger......................................................39
6. Levensverzekeringen als quasi-legaat (art. 4:126 lid 2 sub b)...............................39
7. Conclusie en toepassing........................................................................................40
Casus: Onterving, verblijvingsbeding en de legitieme portie.......................................40
Juridische analyse......................................................................................................... 40
1. Inleiding................................................................................................................ 40
2. Quasi-legaten en de legitimaire massa.................................................................41
3. Berekening legitimaire massa en legitieme portie................................................41
4. Inkorting en draagplicht........................................................................................42
5. Opeisbaarheid en bescherming verkrijger.............................................................42
6. Conclusie............................................................................................................... 42
Hoorcollege 6............................................................................................... 43
1. Voorwaardelijke makingen en tijdsbepalingen..........................................................43
1.1. Begripsmatig onderscheid:.................................................................................43
1.2. Juridische werking bij erfrechtelijke makingen...................................................43
2. Tweetrapsmaking (art. 4:138 BW e.v.)......................................................................44
2.1. Kernconcept:...................................................................................................... 44
2.2. Wettelijke regeling............................................................................................. 44
3. Making-plusconstructie.............................................................................................44
3.1. Wat is het?......................................................................................................... 44
3.2. Gevolgen:........................................................................................................... 44
4
ERFRECHT II
Sharon van Elst
2025
1
,Inhoudsopgave
Hoorcollege 1................................................................................................. 8
1. Overgangsrecht nieuw erfrecht per 1 januari 2003....................................................8
1.1 Algemene uitgangspunten overgangsrecht...........................................................8
1.2 Toepassing op rechtshandelingen: art. 127 Overgangswet...................................9
2. Uitleg van testamenten: oude begrippen onder nieuw recht......................................9
2.1 Art. 4:46 BW als overgangsrechtelijke interpretatiebepaling.................................9
2.2 Plaatsvervulling en aanwas...................................................................................9
3. De ouderlijke boedelverdeling (OBV)........................................................................10
3.1 OBV onder oud recht........................................................................................... 10
3.2 OBV onder nieuw erfrecht...................................................................................10
3.3 Jurisprudentie: HR OBV & beslag.........................................................................10
4. Executele en overgangsrecht...................................................................................10
4.1 Bevoegdheden executeur: art. 133 Overgangswet.............................................10
⚖️1. De executeur onder oud erfrecht (vóór 1-1-2003).............................................10
⚖️2. De executeur onder nieuw erfrecht (vanaf 1-1-2003)........................................11
🧾 3. Wat regelt art. 133 Overgangswet?..................................................................11
📌 Waarom dit onderscheid?.....................................................................................12
💡 Voorbeeld:............................................................................................................ 12
5. Testamentaire clausules en de legitieme..................................................................13
6. Tot slot: tentamentips............................................................................................... 13
Hoorcollege 2............................................................................................... 14
1. De legitieme portie: basis en berekening..................................................................14
Wat is de legitieme portie?........................................................................................14
Hoogte van de legitieme portie.................................................................................14
De legitimaire massa................................................................................................. 14
Schenkingen (inkorting)............................................................................................ 14
2. Soorten legitimarissen..............................................................................................14
a. De niets verkrijgende legitimaris...........................................................................14
b. De ontevreden legitimaris.....................................................................................14
c. De aanvullende legitimaris....................................................................................14
3. Verwerping en contantenverklaring..........................................................................15
Verwerping en alsnog beroep op de legitieme..........................................................15
Wat is een inferieure verkrijging?..............................................................................15
Voorwaarden contantenverklaring............................................................................15
4. Aansprakelijkheid, uitwinbaarheid en draagplicht.....................................................15
Aansprakelijkheid voor betaling van de legitieme (art. 4:79 BW)..............................15
Uitwinbaarheid.......................................................................................................... 15
Draagplicht (art. 4:81 e.v. BW)..................................................................................15
5. Erfgenamen onder last of bewind: rechten & opties.................................................16
Erfgenaam met een testamentaire last (art. 4:130 BW)............................................16
Erfgenaam onder bewind (art. 4:153 BW e.v.)..........................................................16
6. Inkorting bij legatarissen en begiftigden...................................................................16
Inkorting van legaten (art. 4:89 BW).........................................................................16
Inkorting bij begiftigden (art. 4:87-88 BW)................................................................16
7. Niet-opeisbaarheid en draagplicht............................................................................16
Niet-opeisbaarheid (art. 4:82 BW).............................................................................16
Draagplicht expliciet regelen in testament................................................................16
2
, 8. Aanwas, plaatsvervulling en verwerping...................................................................17
9. Uitspraak: Rb. Rotterdam 18 oktober 2021 (ECLI:NL:RBROT:2021:10145)...............17
10. Internationale vergelijking: Engelse Family Law Provision......................................17
Inheritance (Provision for Family and Dependants) Act 1975 (UK)............................17
Vergelijking............................................................................................................... 17
11. Aanbevolen literatuur............................................................................................. 17
✅ Stappenplan: Berekening van de Legitieme Portie.....................................17
⚖️Stap 1: Bepaal wie legitimaris is............................................................................17
🧮 Stap 2: Bepaal het versterferfdeel........................................................................18
💰 Stap 3: Bepaal de legitimaire massa....................................................................18
➗ Stap 4: Bereken de legitieme portie.....................................................................18
💸 Stap 5: Wat heeft de legitimaris al gekregen?......................................................19
📉 Stap 6: Is er een tekort? → Inkorten......................................................................19
🔄 Stap 7: Bepaal draagplicht en uitwinbaarheid......................................................19
🧾 Visueel schema: berekening legitieme portie............................................19
📚 Voorbeeldcasus........................................................................................................ 19
Hoorcollege 3............................................................................................... 20
UITWERKING ART. 4:82 BW, 4:87 BW EN DE DRAAGPLICHT..........................................21
🌿 Situatie: vruchtgebruiktestament + legitimaris C doet beroep op legitieme ........21
⚖️ RECHTSGEVOLGEN VAN VERWERPING DOOR DE LEGITIMARIS.................................21
⚖️ Wat is een natuurlijke verbintenis?...........................................................................22
🧩 De natuurlijke verbintenis in het erfrecht (casuscontext)........................................22
→ Vraag: kan C zijn legitieme afdwingen bij D, terwijl D niets concreets heeft
gekregen?................................................................................................................. 22
1. Strikte verbintenis-benadering (huidige wet)........................................................22
2. Natuurlijke verbintenis-benadering (kritische literatuur).......................................23
🧠 Juridisch spanningsveld........................................................................................... 23
📚 Literatuur en kritiek................................................................................................. 23
📚 1. Kralingsman over natuurlijke verbintenis en draagplicht bij legitieme................23
📖 Bronnen:............................................................................................................... 23
🔍 Kernpunten:.......................................................................................................... 23
🧠 Zijn suggestie:...................................................................................................... 24
📚 2. Bregman over rechtvaardigheid, redelijkheid en testamentaire draagplicht.......24
📖 Bronnen:............................................................................................................... 24
🔍 Kernpunten:.......................................................................................................... 24
🧠 Samenvattende vergelijking:...................................................................................25
🏁 Praktische implicaties voor jouw analyse:................................................................25
✅ Kort samengevat..................................................................................................... 25
🧩 ART. 4:71 BW EN DE ‘AUSSER BETRACHT’-DISCUSSIE.............................................26
Kernvraag: hoe waardeer je een verkrijging onder last (zoals vruchtgebruik of
bewind)?.................................................................................................................... 26
⚠️ STRAFSANCTIES EN DE LEGITIEME (HR 2015)...........................................................26
✅ SAMENVATTING CLAUSULE 10 (zoals in casus besproken)......................................26
DE KERN VAN ART. 4:71 BW EN DE AUSSER BETRACHT-DISCUSSIE..............................27
⚖️De vraag: hoe waardeer je een verkrijging onder last (zoals vruchtgebruik of
bewind) bij de legitieme?.......................................................................................... 27
3
, 🔀 TWEE BENADERINGEN.............................................................................................27
1. EV-benadering: Waarde in het economisch verkeer..............................................27
2. Duitse benadering (‘ausser Betracht lassen’): vruchtgebruik negeren..................27
🇳🇱 DE NEDERLANDSE REGEL (art. 4:71 BW jo. 4:76 BW)..............................................28
➤ Art. 4:71 lid 1 BW................................................................................................... 28
➤ Uitzondering: art. 4:76 BW – vruchtgebruik 'buiten beschouwing'.........................28
❌ Maar let op: geldt niet bij andere vruchtgebruiken!.............................................28
CONCLUSIE................................................................................................................... 28
Wat is beter voor het onterfde kind (de legitimaris)?....................................................29
➤ EV-benadering (economische waarde): BÉTER voor het kind.................................29
➤ Ausser Betracht (vruchtgebruik ‘wegdenken’): SLECHTER voor het kind...............29
Hoorcollege 4............................................................................................... 30
1. Wat zijn quasi-legaten? (art. 4:126 BW)................................................................31
🔹 2. Vier soorten quasi-legaten (art. 4:126 lid 1 BW)...............................................31
🔹 3. Gevolgen van quasi-legaten.............................................................................32
🔹 4. Contracten ter zake des doods – uitgebreid uitgelegd......................................32
🔹 5. Delegatieverbod – art. 4:115-117 BW...............................................................33
Uiterste wilsbeschikkingen versus contracten ter zake des doods................................34
1. Uiterste wilsbeschikking (art. 4:42 BW).................................................................34
2. Contracten ter zake des doods (art. 4:4 BW).........................................................34
3. Verschil tussen uiterste wil en contract ter zake des doods..................................35
4. Praktisch voorbeeld: samenlevingscontract vs testament.....................................35
Hoorcollege 5............................................................................................... 37
Quasi-legaten, verblijvingsbedingen en de legitieme portie.........................................37
Analyse in het licht van art. 4:65 jo. art. 4:126 BW...................................................37
1. Inleiding................................................................................................................ 37
2. Quasi-legaten in art. 4:126 BW..............................................................................37
3. Verblijvingsbedingen: schenking of kanscontract?................................................38
4. Effect op de legitimaire massa..............................................................................38
5. Niet-opeisbaarheid en bescherming verkrijger......................................................39
6. Levensverzekeringen als quasi-legaat (art. 4:126 lid 2 sub b)...............................39
7. Conclusie en toepassing........................................................................................40
Casus: Onterving, verblijvingsbeding en de legitieme portie.......................................40
Juridische analyse......................................................................................................... 40
1. Inleiding................................................................................................................ 40
2. Quasi-legaten en de legitimaire massa.................................................................41
3. Berekening legitimaire massa en legitieme portie................................................41
4. Inkorting en draagplicht........................................................................................42
5. Opeisbaarheid en bescherming verkrijger.............................................................42
6. Conclusie............................................................................................................... 42
Hoorcollege 6............................................................................................... 43
1. Voorwaardelijke makingen en tijdsbepalingen..........................................................43
1.1. Begripsmatig onderscheid:.................................................................................43
1.2. Juridische werking bij erfrechtelijke makingen...................................................43
2. Tweetrapsmaking (art. 4:138 BW e.v.)......................................................................44
2.1. Kernconcept:...................................................................................................... 44
2.2. Wettelijke regeling............................................................................................. 44
3. Making-plusconstructie.............................................................................................44
3.1. Wat is het?......................................................................................................... 44
3.2. Gevolgen:........................................................................................................... 44
4
