Handleiding medisch-wetenschappelijk onderzoek
Hoofdstuk 1: Functie van medisch wetenschappelijk onderzoek
Gebruik van informatie
Geneeskunde is de wetenschap die zich bezighoudt met de aard en oorzaken van ziekten en met de
middelen om ziekten te genezen. De activiteiten hiervoor behoren tot de gezondheidszorg.
Een arts doet een diagnose (wat), etiognose (waarom) en prognose (ontwikkeling). Hierna komt de
interventie. Dit kan preventie zijn (voorkomen) of therapie (niet verergen).
Het proces van verzamelen van informatie is kenmerkend in de individuele patiëntenzorg. Alle
activiteiten in de gezondheidszorg zijn gericht op informatieverzameling en de maartregelen die
daaruit voorvloeien.
Om dit goed te kunnen is er mechanism-based medicine (inzicht door opleiding/ervaring), evidence-
based medicine (alle informatie afwegen) en de vaardigheid om met specifieke interventies om te
gaan.
De informatie is een combinatie van specifieke (gebonden aan plaats en tijd) en algemene
(onafhankelijk en is kennis (gnosis)). Medisch wetenschappelijk onderzoek richt zich op het vergroten
van de algemene medische kennis, met als uiteindelijke doel de gezondheid van mensen te
verbeteren. Dus is het onderzoek ook maatschappelijk. Hierin ligt vaak het motief van een
onderzoek. Dit motief moet goed doorgrond worden, anders wordt een antwoord gevonden op een
niet-gestelde vraag.
Gezondheidsonderzoek: gezondheid en determinanten ervan staan centraal.
Gezondheidszorgonderzoek: gezondheidszorgvoorziening en factoren die daarop ingrijpen staan
centraal.
Wetenschappelijk onderzoek
Door ervaringskennis, waarnemingen of eerder uitgevoerd onderzoek ontwikkelt men een theorie
over een onderwerp. Dit is een stelsel van veronderstellingen/verklaringen over wetmatigheden.
Hieruit kan een hypothese gehaald worden door deductie. Dit is een concrete, toetsbare voorspelling
over een klein deelgebied van de theorie. Dit wordt getoetst door waarnemingen uit de praktijk of in
een experimentele setting: empirisch onderzoek. Na het onderzoek wordt de theorie bijgesteld
d.m.v. inductie. En kan hieruit weer een hypothese vloeien. Dit heet de empirische cyclus/spiraal. In
de praktijk zal de cyclus niet altijd doorlopen worden. Bij acute bedreigingen van de volksgezondheid
zullen er meerdere studies tegelijk worden gestart.
Onderzoeksmethodologie
De nieuwe inzichten verkregen door de empirische cyclus hebben voor veel verbetering in de
gezondheid geleid. Het verkrijgen van meer en verbeterd inzicht in ziekteprocessen en de
determinanten is het belangrijkst. Hoe gevarieerd ook de onderwerpen, elk onderzoek doorloopt
dezelfde fasen.
Onderzoeksmethodologie: een aantal regels waaraan onderzoekers in de empirische wetenschappen
zich internationaal hebben geconformeerd. Dit zijn grofweg vier categorieën:
Transparantie: de onderzoeker moet een systematische en volledige beschrijving van het
onderzoek hebben en men moet toegang kunnen krijgen tot de oorspronkelijke gegevens.
Validiteit: Het onderzoeksresultaat moet overeenkomen met het echte resultaat.
Generaliseerbaarheid: het resultaat moet in het algemeen gelden.
Precisie: Men moet het resultaat kunnen onderscheiden van ruis.
Behalve deze eisen is creativiteit ook belangrijk. Dit wordt gevoed door nieuwsgierigheid,
gedrevenheid en serendipiteit (de gave om iets door toeval te ontdekken).
,Hoofdstuk 2: Fasen van onderzoek – stappenplan
Inleiding
Onderzoekers uit basisdisciplines (biologen etc) richten zich op het bestuderen van
werkingsmechanismen met modellen door kortcyclisch onderzoek. Onderzoekers uit de toegepaste
wetenschappen richten zich op het bestuderen van pathofysiologische/pathobiologische relaties bij
proefpersonen, wat vaak langer duurt.
Medisch-wetenschappelijk onderzoek heeft vaak wel een gemeenschappelijke basisstructuur. Dit
gaat volgens stappen, die niet altijd strikt te scheiden zijn.
Stap 1: Beschrijven van het motief voor het onderzoek
Dit is vaak nieuwsgierigheid, maar er zullen dan ook andere motieven meespelen.
Wetenschappelijke relevantie: voorgaand onderzoek roept nieuwe vragen op.
Maatschappelijke/klinische relevantie: maatschappelijk/klinisch probleem ligt ten grondslag.
Praktische relevantie: het moet leiden tot een oplossing van een praktijkprobleem.
Oneigenlijke motieven: van te voren iets hebben en van daaruit een probleem zoeken.
Het is ook goed te weten wie er belang bij het onderzoek heeft: de stakeholders.
Dit kunnen patiënten zijn (of patiëntenverenigingen).
Artsen of andere professionals uit de zorg om te zoeken naar betere interventie/preventie.
Overheidsinstanties willen dat de gezondheidszorg kan verbeteren.
Bedrijven die produceren voor de medische markt.
Verzekeraars hebben ook belang bij efficiënte van interventies.
Onderzoekers willen ook status verwerven door een onderzoek.
Nu wordt een groot gedeelte van het onderzoek betaald door subsidieverstrekkers. Onderzoekers die
met hun voorstellen aansluiten bij deze beleidsdocumenten maken meer kans op subsidie. Ze
moeten daarna het probleem wel goed doorgronden bij bijv. stakeholders, patiënten, clinici etc. om
te weten wat het werkelijke probleem is dat onderzoek nodig heeft.
Belangengroepen mogen druk uitoefenen op het onderwerp, zolang ze dat alleen doen met het
aandragen van een onderwerp. Het onderzoek moet namelijk zo onafhankelijk mogelijk zijn voor
goede kwaliteit.
Hierna wordt de voorlopige vraagstelling gesteld. Zijn er deelvragen, is het beter deze apart te zetten
en pas later naar te kijken.
Stap 2: Bestuderen van relevante literatuur
Aan de hand van informatie uit secundaire literatuur en gesprekken met experts kan de voorlopige
vraagstelling worden bijgesteld = trechtering. Hierna moet er gezocht worden naar literatuur die
antwoord op de aangepaste vraag kan geven. Hierbij is een kritische instelling nodig. Ook kan men
gesprekken houden met deskundigen. De bevindingen in de literatuur moeten in een
literatuuroverzicht staan. Hierna kan men de definitieve vraagstelling maken.
Stap 3: Formuleren van de definitieve vraagstelling
Hierbij is slechts 1 interpretatie mogelijk. Men maakt vaak gebruik van PICO: Patiënt, interventie,
vergelijking en uitkomst. De vergelijking kan ook de afwezigheid van een determinant zijn.
De onderzoeksvraag moet onderzoekbaar zijn. Ook moet er zo goed mogelijk gedefinieerd zijn naar
waar men op zoek naar is. De hypothesen moeten zo zijn dat duidelijk is wanneer de hypothese
weerlegd wordt en wanneer hij overeind blijft.
Inventariserend, beschrijvend of explorerend onderzoek wordt gekenmerkt door kennis te
verzamelen van de natuurlijke situatie. Hypothesen worden vooral gebruikt bij toetsend onderzoek.
, Stap 4: Selecteren van een passende onderzoeksvorm
Vaak is er een koppeling tussen vraag en onderzoeksvorm en valt er weinig te kiezen. Af en toe moet
men goed beargumenteren welke het meest geschikt is.
Stap 5: Beschrijven van het globale onderzoeksontwerp
Een beschrijving van het onderzoeksontwerp bevat:
De onderzoekspopulatie (onderzoekssubjecten).
Plaats en tijd van het onderzoek
Aard van de metingen: de centrale variabelen die het onderzoeksobject vormen, de
interventie/placebo wordt ook genoemd.
Hoe de gegevens verzameld en geanalyseerd worden.
Stap 6: Definiëren van de onderzoeksvariabelen
Er zijn verschillende variabelen:
Afhankelijke/uitkomst variabelen: het resultaat wat men wil voorspellen.
Onafhankelijke variabelen: ze zijn determinanten en hebben effect op de afhankelijke
variabelen.
Verstorende variabelen: Hier is men niet in geïnteresseerd, maar ze hebben altijd een
associatie met de onafhankelijke en afhankelijke variabelen.
Effectmodificerende/interactie variabelen: De sterkte van de uitkomst hangt hier van af.
Achtergrond/beschrijvende variabelen: Deze beschrijven de onderzoekspopulatie.
Intermediaire variabelen: Maken deel uit van de causale keten tussen afhankelijke en
onafhankelijke variabelen.
Dit wordt gezet in een onderzoeksmodel. Het is vooral van belang voor oorzaak-gevolg studies.
Als alle variabelen geselecteerd zijn moet er van allemaal een goede definitie gegeven worden, op
conceptueel niveau (van de theorie).
Stap 7: Operationalisering
Alle variabelen moeten geoperationaliseerd (meetbaar gemaakt) worden. Dit kan ook bestaan uit
uitsluitingen of opsommingen. Er is voortdurend de vraag naar validiteit: wordt met de werkdefinitie
en het instrument nog wel gemeten zoals met de vraagstelling bedoeld is? Van bestaande
meetinstrumenten staat de validiteit in literatuur, van nieuwe instrumenten moet de validiteit zelf
eerst onderzocht worden. Bij laboratoriumtechnieken moeten vaak aanpassingen gemaakt worden,
voordat het onderzoek kan plaatsvinden zijn dus pilotstudy’s nodig. Ook moeten de metingen
reproduceerbaar zijn, dit staat vaak ook in de literatuur.
Stap 8: Schrijven van het draaiboek
Hiermee wordt het onderzoek op papier al uitgevoerd. De volgende punten komen aan de orde:
1. Variabelen en meetmethode:
De werkdefinities, criteria en meetmethoden van alle variabelen worden beschreven. Ook eventuele
pilotstudy’s staan erin.
2. Onderzoekspopulatie:
Doelpopulatie: Waar de uitspraken overgaan.
Onderzoekspopulatie: Waar de steekproef uitgetrokken wordt.
Steekproef: Waar het onderzoek bij gedaan wordt.
Aselecte steekproeven: iedereen heeft evenveel kans om in een groep te komen. Systematische
steekproeven: dit is niet het geval, zoals bij cellijnen etc.
Hoofdstuk 1: Functie van medisch wetenschappelijk onderzoek
Gebruik van informatie
Geneeskunde is de wetenschap die zich bezighoudt met de aard en oorzaken van ziekten en met de
middelen om ziekten te genezen. De activiteiten hiervoor behoren tot de gezondheidszorg.
Een arts doet een diagnose (wat), etiognose (waarom) en prognose (ontwikkeling). Hierna komt de
interventie. Dit kan preventie zijn (voorkomen) of therapie (niet verergen).
Het proces van verzamelen van informatie is kenmerkend in de individuele patiëntenzorg. Alle
activiteiten in de gezondheidszorg zijn gericht op informatieverzameling en de maartregelen die
daaruit voorvloeien.
Om dit goed te kunnen is er mechanism-based medicine (inzicht door opleiding/ervaring), evidence-
based medicine (alle informatie afwegen) en de vaardigheid om met specifieke interventies om te
gaan.
De informatie is een combinatie van specifieke (gebonden aan plaats en tijd) en algemene
(onafhankelijk en is kennis (gnosis)). Medisch wetenschappelijk onderzoek richt zich op het vergroten
van de algemene medische kennis, met als uiteindelijke doel de gezondheid van mensen te
verbeteren. Dus is het onderzoek ook maatschappelijk. Hierin ligt vaak het motief van een
onderzoek. Dit motief moet goed doorgrond worden, anders wordt een antwoord gevonden op een
niet-gestelde vraag.
Gezondheidsonderzoek: gezondheid en determinanten ervan staan centraal.
Gezondheidszorgonderzoek: gezondheidszorgvoorziening en factoren die daarop ingrijpen staan
centraal.
Wetenschappelijk onderzoek
Door ervaringskennis, waarnemingen of eerder uitgevoerd onderzoek ontwikkelt men een theorie
over een onderwerp. Dit is een stelsel van veronderstellingen/verklaringen over wetmatigheden.
Hieruit kan een hypothese gehaald worden door deductie. Dit is een concrete, toetsbare voorspelling
over een klein deelgebied van de theorie. Dit wordt getoetst door waarnemingen uit de praktijk of in
een experimentele setting: empirisch onderzoek. Na het onderzoek wordt de theorie bijgesteld
d.m.v. inductie. En kan hieruit weer een hypothese vloeien. Dit heet de empirische cyclus/spiraal. In
de praktijk zal de cyclus niet altijd doorlopen worden. Bij acute bedreigingen van de volksgezondheid
zullen er meerdere studies tegelijk worden gestart.
Onderzoeksmethodologie
De nieuwe inzichten verkregen door de empirische cyclus hebben voor veel verbetering in de
gezondheid geleid. Het verkrijgen van meer en verbeterd inzicht in ziekteprocessen en de
determinanten is het belangrijkst. Hoe gevarieerd ook de onderwerpen, elk onderzoek doorloopt
dezelfde fasen.
Onderzoeksmethodologie: een aantal regels waaraan onderzoekers in de empirische wetenschappen
zich internationaal hebben geconformeerd. Dit zijn grofweg vier categorieën:
Transparantie: de onderzoeker moet een systematische en volledige beschrijving van het
onderzoek hebben en men moet toegang kunnen krijgen tot de oorspronkelijke gegevens.
Validiteit: Het onderzoeksresultaat moet overeenkomen met het echte resultaat.
Generaliseerbaarheid: het resultaat moet in het algemeen gelden.
Precisie: Men moet het resultaat kunnen onderscheiden van ruis.
Behalve deze eisen is creativiteit ook belangrijk. Dit wordt gevoed door nieuwsgierigheid,
gedrevenheid en serendipiteit (de gave om iets door toeval te ontdekken).
,Hoofdstuk 2: Fasen van onderzoek – stappenplan
Inleiding
Onderzoekers uit basisdisciplines (biologen etc) richten zich op het bestuderen van
werkingsmechanismen met modellen door kortcyclisch onderzoek. Onderzoekers uit de toegepaste
wetenschappen richten zich op het bestuderen van pathofysiologische/pathobiologische relaties bij
proefpersonen, wat vaak langer duurt.
Medisch-wetenschappelijk onderzoek heeft vaak wel een gemeenschappelijke basisstructuur. Dit
gaat volgens stappen, die niet altijd strikt te scheiden zijn.
Stap 1: Beschrijven van het motief voor het onderzoek
Dit is vaak nieuwsgierigheid, maar er zullen dan ook andere motieven meespelen.
Wetenschappelijke relevantie: voorgaand onderzoek roept nieuwe vragen op.
Maatschappelijke/klinische relevantie: maatschappelijk/klinisch probleem ligt ten grondslag.
Praktische relevantie: het moet leiden tot een oplossing van een praktijkprobleem.
Oneigenlijke motieven: van te voren iets hebben en van daaruit een probleem zoeken.
Het is ook goed te weten wie er belang bij het onderzoek heeft: de stakeholders.
Dit kunnen patiënten zijn (of patiëntenverenigingen).
Artsen of andere professionals uit de zorg om te zoeken naar betere interventie/preventie.
Overheidsinstanties willen dat de gezondheidszorg kan verbeteren.
Bedrijven die produceren voor de medische markt.
Verzekeraars hebben ook belang bij efficiënte van interventies.
Onderzoekers willen ook status verwerven door een onderzoek.
Nu wordt een groot gedeelte van het onderzoek betaald door subsidieverstrekkers. Onderzoekers die
met hun voorstellen aansluiten bij deze beleidsdocumenten maken meer kans op subsidie. Ze
moeten daarna het probleem wel goed doorgronden bij bijv. stakeholders, patiënten, clinici etc. om
te weten wat het werkelijke probleem is dat onderzoek nodig heeft.
Belangengroepen mogen druk uitoefenen op het onderwerp, zolang ze dat alleen doen met het
aandragen van een onderwerp. Het onderzoek moet namelijk zo onafhankelijk mogelijk zijn voor
goede kwaliteit.
Hierna wordt de voorlopige vraagstelling gesteld. Zijn er deelvragen, is het beter deze apart te zetten
en pas later naar te kijken.
Stap 2: Bestuderen van relevante literatuur
Aan de hand van informatie uit secundaire literatuur en gesprekken met experts kan de voorlopige
vraagstelling worden bijgesteld = trechtering. Hierna moet er gezocht worden naar literatuur die
antwoord op de aangepaste vraag kan geven. Hierbij is een kritische instelling nodig. Ook kan men
gesprekken houden met deskundigen. De bevindingen in de literatuur moeten in een
literatuuroverzicht staan. Hierna kan men de definitieve vraagstelling maken.
Stap 3: Formuleren van de definitieve vraagstelling
Hierbij is slechts 1 interpretatie mogelijk. Men maakt vaak gebruik van PICO: Patiënt, interventie,
vergelijking en uitkomst. De vergelijking kan ook de afwezigheid van een determinant zijn.
De onderzoeksvraag moet onderzoekbaar zijn. Ook moet er zo goed mogelijk gedefinieerd zijn naar
waar men op zoek naar is. De hypothesen moeten zo zijn dat duidelijk is wanneer de hypothese
weerlegd wordt en wanneer hij overeind blijft.
Inventariserend, beschrijvend of explorerend onderzoek wordt gekenmerkt door kennis te
verzamelen van de natuurlijke situatie. Hypothesen worden vooral gebruikt bij toetsend onderzoek.
, Stap 4: Selecteren van een passende onderzoeksvorm
Vaak is er een koppeling tussen vraag en onderzoeksvorm en valt er weinig te kiezen. Af en toe moet
men goed beargumenteren welke het meest geschikt is.
Stap 5: Beschrijven van het globale onderzoeksontwerp
Een beschrijving van het onderzoeksontwerp bevat:
De onderzoekspopulatie (onderzoekssubjecten).
Plaats en tijd van het onderzoek
Aard van de metingen: de centrale variabelen die het onderzoeksobject vormen, de
interventie/placebo wordt ook genoemd.
Hoe de gegevens verzameld en geanalyseerd worden.
Stap 6: Definiëren van de onderzoeksvariabelen
Er zijn verschillende variabelen:
Afhankelijke/uitkomst variabelen: het resultaat wat men wil voorspellen.
Onafhankelijke variabelen: ze zijn determinanten en hebben effect op de afhankelijke
variabelen.
Verstorende variabelen: Hier is men niet in geïnteresseerd, maar ze hebben altijd een
associatie met de onafhankelijke en afhankelijke variabelen.
Effectmodificerende/interactie variabelen: De sterkte van de uitkomst hangt hier van af.
Achtergrond/beschrijvende variabelen: Deze beschrijven de onderzoekspopulatie.
Intermediaire variabelen: Maken deel uit van de causale keten tussen afhankelijke en
onafhankelijke variabelen.
Dit wordt gezet in een onderzoeksmodel. Het is vooral van belang voor oorzaak-gevolg studies.
Als alle variabelen geselecteerd zijn moet er van allemaal een goede definitie gegeven worden, op
conceptueel niveau (van de theorie).
Stap 7: Operationalisering
Alle variabelen moeten geoperationaliseerd (meetbaar gemaakt) worden. Dit kan ook bestaan uit
uitsluitingen of opsommingen. Er is voortdurend de vraag naar validiteit: wordt met de werkdefinitie
en het instrument nog wel gemeten zoals met de vraagstelling bedoeld is? Van bestaande
meetinstrumenten staat de validiteit in literatuur, van nieuwe instrumenten moet de validiteit zelf
eerst onderzocht worden. Bij laboratoriumtechnieken moeten vaak aanpassingen gemaakt worden,
voordat het onderzoek kan plaatsvinden zijn dus pilotstudy’s nodig. Ook moeten de metingen
reproduceerbaar zijn, dit staat vaak ook in de literatuur.
Stap 8: Schrijven van het draaiboek
Hiermee wordt het onderzoek op papier al uitgevoerd. De volgende punten komen aan de orde:
1. Variabelen en meetmethode:
De werkdefinities, criteria en meetmethoden van alle variabelen worden beschreven. Ook eventuele
pilotstudy’s staan erin.
2. Onderzoekspopulatie:
Doelpopulatie: Waar de uitspraken overgaan.
Onderzoekspopulatie: Waar de steekproef uitgetrokken wordt.
Steekproef: Waar het onderzoek bij gedaan wordt.
Aselecte steekproeven: iedereen heeft evenveel kans om in een groep te komen. Systematische
steekproeven: dit is niet het geval, zoals bij cellijnen etc.
