Politie en Veiligheid
College 1
H1 De modernisering van de Nederlandse politie: een drietrapsraket?
Eerste periode – professionalisering kreeg haar beslag en ontspoorde tijdens de Duitse
bezetting
Gedetailleerde schets van de wording van de tegenwoordige situatie, ontstaan in reactie op
de tweede, eind jaren ’60 ingezette globalisering van de samenleving.
Oprichting Nationale politie in 2013, ook hierna is de instelling nog zoekende naar haar rol in
de deels gedigitaliseerde wereld.
Een burgerlijke politie in de knel
Waar elders in Europa politiekorpsen werden opgericht, was dit voor Nederland nog niet het geval.
Tijdens de inlijving bij Frankrijk (1810-1813) werd de nadruk op bestuur, justitie en strafwetgeving
gelegd, wat een fundament voor modern bestuur was. Er kwamen burgemeesters en commissarissen
die processen-verbaal konden opmaken. Overdag had je opererende, gemeentelijke dienaren en
nachtwakers ’s nachts en op het platteland losse veldwachters.
Een tweede impuls tot vorming van moderne politie in Nederland ging uit van een reeks opstanden
en revoluties in het voorjaar van 1848 elders in Europa. Thorbecke kreeg de mogelijkheid om een
nieuwe, liberale grondwet op te stellen – Gemeentewet 1851 van belang: burgemeester is hoofd van
de politie ter plaatse, gemeenteraad kon verordeningen vaststellen, moest toezien op naleving
politie. De basis voor een liberaal bestuur was gelegd; een structuur die lokale elites zou
aanmoedigen bestuurlijke verantwoordelijkheid te dragen en regels uit te vaardigen die niet drukten
op de samenleving. Zeggenschap vorst werd ingeperkt.
Er was verzet tegen deze gemeentewet. Het zou te duur zijn en de politie kon het wel af zonder deze
vorm van sturing. In de laatste kwart van de eeuw draaide dit om en besturen stapten over om de
uiteenlopende handhavers in één korps samen te brengen. Nederland wilde Parijs volgen na de
staatsgreep van Napoleon in 1851. Hij had het politiekorps samengebracht: agenten werkten in
shiften, konden snel gemobiliseerd worden, de eerste verkeersagenten kwamen.
WW1: politie werd alleen gebruikt voor bestrijding van smokkel, indammen prostitutie en
bedwingen hongeroproer.
Hierna roaring twenties: politie ging mee met de tijd/modernisering je kreeg de recherche,
verkeerspolitie, kinder- en zedenpolitie en inlichtingendiensten. Kregen alleen amper financiering.
Politie in Nederlands-Indië: professionaliseerde, maar na nationalistische/islamitische bewegingen
repressie van volk. Economie ging daar slecht.
WW2: Hitler liet de politie, verbeterde het zelf. Velen gingen hier in mee, maar na het
nationaalsocialistische karakter van veel veranderingen, stopte een deel van de agenten.
Genocide begon. Nederlandse regering riep op tot dienstweigering en een deel luisterde. De Duitse
bezetter moest het zelf gaan doen, waardoor het openbare leven ontregeld raakte. Hierna ook nog
eens hongerwinter; er heerste chaos.
Na oorlog: Politiebesluit 1945/Politiewet 1957: Justitie kreeg een korps rijkspolitie en de
burgemeesters van 65 grotere steden kregen eigen korpsen Gemeentepolitie. De Koninklijke
marechaussee moest de grensbewaking en de politietaak binnen het leger uitvoeren.
Hierna volgde een periode van weinig geld, de Koude Oorlog, veel scholen voor agenten werden
opgericht, verhouding politie – publiek bleef afstandelijk en kil.
,De eerste aankondigingen voor een tweede modernisering kwam in de jaren ’50: nieuwe korpschef
werd hoofdredacteur van het tijdschrift voor de politie en de eerste cursus opsporingstechniek
kwam, wat een voorbode was voor de rechercheschool.
De burger vraagt om aandacht
In de jaren ’60 werden maatschappelijke ontevredenheden veel meer aan de tand gevoeld.
Wereldwijd was er het gevoel dat er verandering zou komen. Demonstraties werden gehouden door
politiek radicale jongeren en ze hadden een flinke vrijheidsdrang. Deze opgebouwde sociale
spanningen kwamen in 1966 in Amsterdam tot ontlading: rookbom huwelijk Beatrix, rellen. Politie
werd bekritiseerd, korpschef moest het veld ruimen van Amsterdam, later ook de burgemeester. Er
werd gekeken naar het politieel falen. De politici stond aan de kant van de jongeren en kwamen met
beleidsplannen die op hun wensen inspeelden. In rapporten werd bekendgemaakt wat de politie
allemaal fout had gedaan, dus het was de vraag wat er met de politie moest gebeuren.
De politiechefs zagen deze afkeur toe en voelden zich in de steek gelaten door het gezag. Hij pleitte
voor betere begeleiding in de scholen van agenten, vrouwen te werven en demonstraties goed te
laten verlopen. Dit zou de problemen oplossen. Hij kreeg amper steun van zijn collega’s.
In 1974 werd budget vrijgemaakt voor de politie en stelden een aantal mannen voor dat de politie
anders moest gaan werken; allround politiepersoneel moest in teams gaan werken en zich oriënteren
op de behoeften van de buurtbewoners. Bij de partijen die op dat moment aan de macht probeerden
te komen, viel dit niet in goede aarde. Zij stelden dat dit de oplopende criminaliteitscijfers niet zou
laten dalen.
Eind jaren 70 leek de tijd van maatschappelijke en politieke vernieuwing voorbij. Er was geen
progressief kabinet, er was vrees voor de Koude Oorlog, er was een kraakbeweging van jongeren. De
sociale spanningen bouwden weer op. Op 30 april 1980 waren er gewelddadige clashes tussen
demonstranten en politie.
Hierna kreeg de politie eindelijk de middelen om te vernieuwen. De nieuwe aanpak van de politie
bleek erg effectief. Er werd ook meer gevraagd aan de burgers om met de politie/wijkagenten samen
te gaan werken. Ze wilden deconcentratie.
Er kwam ook een verandering in de interne omgangsvormen op gang: corruptie aan de tand gevoeld,
kwam het bureau interne onderzoeken en meer nadruk op interne zelfreflectie.
Opkomst georganiseerde criminaliteit. Na executie Bruinsma kwam de bestrijding hiervan hoog op
de politieke agenda. IRT leidde dit, door infiltranten. IRT-affaire. Nadruk kwam tijdelijk op onderlinge
verhouding bij de politie, want er heerste spanningen tussen verschillende organisaties.
Verdrag van Schengen ondertekend – geen grensbewaking meer voor Koninklijke marechaussee.
Om hun bestaan te blijven voortzetten, kwam er een moderne, transnationaal opererende
gendarmerie. Gebiedsgebonden politiewerk in de vorm van wijkteams werd in alle regio’s het
fundament van de organisatie.
Een fragiel bouwwerk
De IRT-affaire overschaduwde de start van het nieuwe politiebestel. Het werd gegooid op een
overkomelijk aansturingsprobleem. Die boodschap bracht de storm aan publiciteit niet tot bedaren,
zoals wel de bedoeling was geweest. Uit een rapport een paar jaar later kwam de ernstige drieledige
misstanden naar voren: vage normen voor de inzet van de opsporingsmethoden, een gebrekkige
organisatie van de recherche en tekortschieten justitieel gezag. In de volgende jaren zou aan alle drie
wat gedaan worden. Er kwam een wettelijke plicht bij aanwending van bijzondere
opsporingsmethoden, geen gebruik meer maken van burgerlijke infiltranten.
,Er werd in deze tijd ook een nieuwe regiopolitie gebouwd.
De misstanden in alle delen van overheid/politie werden aan de kaak gesteld en doorlicht.
Veranderingen vonden plaats. Verder was er in het land en in Europa een liberale opmars en
optimisme.
De IRT-affaire en de daaruit voortvloeiende vergrote aandacht in de media voor
criminaliteitsbestrijding dwongen de hele justitiële keten tot modernisering. Misdaadjournalistiek
was in korte tijd een belangrijk specialisme geworden. Rechters keken met verscherpte blik naar de
methoden van bewijsvergaring. Advocaten zochten de publiciteit op, soms reeds voor de eerste
zitting, en dwongen zo het OM om dat ook te doen. Zogeheten vormfouten in de strafvordering
werden uitgelicht en fel gehekeld.
Eind jaren ’90 / begin 2000 waren er weer stijgende criminaliteitscijfers. Men wilde meer blauw op
straat. Er werd weer met het beheer van de regiokorpsen gemoeid. Ze kregen cijfermatige doelen, er
kwam meer verkeerstoezicht (camera’s). Dit leidde tot minder verkeersslachtoffers, maar ook hier
weer was het publiek ontevreden (boetes).
Politiek op drift
9/11 aanslag. In 2002 maakte Pim Fortuyn hier gebruik van en vertolkte de onvrede van het volk.
Werd doodgeschoten. Nadat zijn partij een regering mocht vormen met CDA, werd besloten dat
Nederlandse militairen meegestuurd werden met de VS naar Afghanistan. War on terror.
De nieuwe confessioneel-liberale regering ging voort op de ingeslagen weg van stapsgewijze
centralisering van de politie; persoonsbeveiliging, vijf IRT’s werden ondergebracht in kernteams tot
de Nationale recherche (KLPD).
Hoewel de angst voor aanslagen van terroristen steeds hoger werd, kwam er een kantelpunt in de
stijging van de criminaliteitscijfers: deze begonnen namelijk te dalen.
Schiedammer Parkmoord – aandacht voor gerechtelijke dwalingen.
Wet Bibob – de wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbare bestuur – deze stelde
lokale besturen in staat om landelijk navraag te doen naar eventuele criminele antecedenten van
aanvragers van subsidies en vergunningen.
Willem Holleeder organiseerde veel executies en onrust, werd veroordeeld.
Verkiezingen 2006. PVV rechts nieuwkomer. Een van de zware klussen van het nieuwe kabinet was
het opvangen van de internationale financiële crisis die ook Nederlandse banken aan het wankelen
bracht. Omvorming van de politie stond even niet op de agenda.
Een gesmede eenheid
De verkiezingen van 2010 maakten duidelijk dat in Nederland politieke stabiliteit nog steeds niet was
teruggekeerd. VVD won net aan. De vraag was wat de voordelen van een Nationale politie waren en
hoe dit vormgegeven moest worden. Voorstel was:
, Na wat moeilijkheden, kon dit in 2013 eindelijk van start. De vormgeving was er, de invulling nog
niet. heel veel agenten moesten nog een plek gaan krijgen, hiervoor hadden ze drie jaar voor
uitgetrokken. Dit kwam alleen onder druk te staan door de doelstellingen van hogerop, die behaald
moesten worden. De omvorming ging grotendeels goed, totdat het stagneerde bij de transitie van
het personeel naar hun nieuwe functies. Er werd besloten tot een algehele herrijking van de
plannen.
In de jaren daarna waren er ook de nodige klachten bij de politie en ophef (dood burger na
politiegeweld). Er waren vragen of de politie nog wel opgewassen was tegen de criminelen
(liquidaties Taghi).
Conclusie
Hoorcollege 1 De politiefunctie en de geschiedenis van de Nederlandse politie
Week 1: Functie, taken en aansturing Nederlandse politie
Functie van de politie in de samenleving
‘Politie’
Politie: rechtshandhavende overheidsinstantie (het is geen private partij) met geweldsmonopolie
(bepaalde bevoegdheden die andere organisaties niet hebben)
College 1
H1 De modernisering van de Nederlandse politie: een drietrapsraket?
Eerste periode – professionalisering kreeg haar beslag en ontspoorde tijdens de Duitse
bezetting
Gedetailleerde schets van de wording van de tegenwoordige situatie, ontstaan in reactie op
de tweede, eind jaren ’60 ingezette globalisering van de samenleving.
Oprichting Nationale politie in 2013, ook hierna is de instelling nog zoekende naar haar rol in
de deels gedigitaliseerde wereld.
Een burgerlijke politie in de knel
Waar elders in Europa politiekorpsen werden opgericht, was dit voor Nederland nog niet het geval.
Tijdens de inlijving bij Frankrijk (1810-1813) werd de nadruk op bestuur, justitie en strafwetgeving
gelegd, wat een fundament voor modern bestuur was. Er kwamen burgemeesters en commissarissen
die processen-verbaal konden opmaken. Overdag had je opererende, gemeentelijke dienaren en
nachtwakers ’s nachts en op het platteland losse veldwachters.
Een tweede impuls tot vorming van moderne politie in Nederland ging uit van een reeks opstanden
en revoluties in het voorjaar van 1848 elders in Europa. Thorbecke kreeg de mogelijkheid om een
nieuwe, liberale grondwet op te stellen – Gemeentewet 1851 van belang: burgemeester is hoofd van
de politie ter plaatse, gemeenteraad kon verordeningen vaststellen, moest toezien op naleving
politie. De basis voor een liberaal bestuur was gelegd; een structuur die lokale elites zou
aanmoedigen bestuurlijke verantwoordelijkheid te dragen en regels uit te vaardigen die niet drukten
op de samenleving. Zeggenschap vorst werd ingeperkt.
Er was verzet tegen deze gemeentewet. Het zou te duur zijn en de politie kon het wel af zonder deze
vorm van sturing. In de laatste kwart van de eeuw draaide dit om en besturen stapten over om de
uiteenlopende handhavers in één korps samen te brengen. Nederland wilde Parijs volgen na de
staatsgreep van Napoleon in 1851. Hij had het politiekorps samengebracht: agenten werkten in
shiften, konden snel gemobiliseerd worden, de eerste verkeersagenten kwamen.
WW1: politie werd alleen gebruikt voor bestrijding van smokkel, indammen prostitutie en
bedwingen hongeroproer.
Hierna roaring twenties: politie ging mee met de tijd/modernisering je kreeg de recherche,
verkeerspolitie, kinder- en zedenpolitie en inlichtingendiensten. Kregen alleen amper financiering.
Politie in Nederlands-Indië: professionaliseerde, maar na nationalistische/islamitische bewegingen
repressie van volk. Economie ging daar slecht.
WW2: Hitler liet de politie, verbeterde het zelf. Velen gingen hier in mee, maar na het
nationaalsocialistische karakter van veel veranderingen, stopte een deel van de agenten.
Genocide begon. Nederlandse regering riep op tot dienstweigering en een deel luisterde. De Duitse
bezetter moest het zelf gaan doen, waardoor het openbare leven ontregeld raakte. Hierna ook nog
eens hongerwinter; er heerste chaos.
Na oorlog: Politiebesluit 1945/Politiewet 1957: Justitie kreeg een korps rijkspolitie en de
burgemeesters van 65 grotere steden kregen eigen korpsen Gemeentepolitie. De Koninklijke
marechaussee moest de grensbewaking en de politietaak binnen het leger uitvoeren.
Hierna volgde een periode van weinig geld, de Koude Oorlog, veel scholen voor agenten werden
opgericht, verhouding politie – publiek bleef afstandelijk en kil.
,De eerste aankondigingen voor een tweede modernisering kwam in de jaren ’50: nieuwe korpschef
werd hoofdredacteur van het tijdschrift voor de politie en de eerste cursus opsporingstechniek
kwam, wat een voorbode was voor de rechercheschool.
De burger vraagt om aandacht
In de jaren ’60 werden maatschappelijke ontevredenheden veel meer aan de tand gevoeld.
Wereldwijd was er het gevoel dat er verandering zou komen. Demonstraties werden gehouden door
politiek radicale jongeren en ze hadden een flinke vrijheidsdrang. Deze opgebouwde sociale
spanningen kwamen in 1966 in Amsterdam tot ontlading: rookbom huwelijk Beatrix, rellen. Politie
werd bekritiseerd, korpschef moest het veld ruimen van Amsterdam, later ook de burgemeester. Er
werd gekeken naar het politieel falen. De politici stond aan de kant van de jongeren en kwamen met
beleidsplannen die op hun wensen inspeelden. In rapporten werd bekendgemaakt wat de politie
allemaal fout had gedaan, dus het was de vraag wat er met de politie moest gebeuren.
De politiechefs zagen deze afkeur toe en voelden zich in de steek gelaten door het gezag. Hij pleitte
voor betere begeleiding in de scholen van agenten, vrouwen te werven en demonstraties goed te
laten verlopen. Dit zou de problemen oplossen. Hij kreeg amper steun van zijn collega’s.
In 1974 werd budget vrijgemaakt voor de politie en stelden een aantal mannen voor dat de politie
anders moest gaan werken; allround politiepersoneel moest in teams gaan werken en zich oriënteren
op de behoeften van de buurtbewoners. Bij de partijen die op dat moment aan de macht probeerden
te komen, viel dit niet in goede aarde. Zij stelden dat dit de oplopende criminaliteitscijfers niet zou
laten dalen.
Eind jaren 70 leek de tijd van maatschappelijke en politieke vernieuwing voorbij. Er was geen
progressief kabinet, er was vrees voor de Koude Oorlog, er was een kraakbeweging van jongeren. De
sociale spanningen bouwden weer op. Op 30 april 1980 waren er gewelddadige clashes tussen
demonstranten en politie.
Hierna kreeg de politie eindelijk de middelen om te vernieuwen. De nieuwe aanpak van de politie
bleek erg effectief. Er werd ook meer gevraagd aan de burgers om met de politie/wijkagenten samen
te gaan werken. Ze wilden deconcentratie.
Er kwam ook een verandering in de interne omgangsvormen op gang: corruptie aan de tand gevoeld,
kwam het bureau interne onderzoeken en meer nadruk op interne zelfreflectie.
Opkomst georganiseerde criminaliteit. Na executie Bruinsma kwam de bestrijding hiervan hoog op
de politieke agenda. IRT leidde dit, door infiltranten. IRT-affaire. Nadruk kwam tijdelijk op onderlinge
verhouding bij de politie, want er heerste spanningen tussen verschillende organisaties.
Verdrag van Schengen ondertekend – geen grensbewaking meer voor Koninklijke marechaussee.
Om hun bestaan te blijven voortzetten, kwam er een moderne, transnationaal opererende
gendarmerie. Gebiedsgebonden politiewerk in de vorm van wijkteams werd in alle regio’s het
fundament van de organisatie.
Een fragiel bouwwerk
De IRT-affaire overschaduwde de start van het nieuwe politiebestel. Het werd gegooid op een
overkomelijk aansturingsprobleem. Die boodschap bracht de storm aan publiciteit niet tot bedaren,
zoals wel de bedoeling was geweest. Uit een rapport een paar jaar later kwam de ernstige drieledige
misstanden naar voren: vage normen voor de inzet van de opsporingsmethoden, een gebrekkige
organisatie van de recherche en tekortschieten justitieel gezag. In de volgende jaren zou aan alle drie
wat gedaan worden. Er kwam een wettelijke plicht bij aanwending van bijzondere
opsporingsmethoden, geen gebruik meer maken van burgerlijke infiltranten.
,Er werd in deze tijd ook een nieuwe regiopolitie gebouwd.
De misstanden in alle delen van overheid/politie werden aan de kaak gesteld en doorlicht.
Veranderingen vonden plaats. Verder was er in het land en in Europa een liberale opmars en
optimisme.
De IRT-affaire en de daaruit voortvloeiende vergrote aandacht in de media voor
criminaliteitsbestrijding dwongen de hele justitiële keten tot modernisering. Misdaadjournalistiek
was in korte tijd een belangrijk specialisme geworden. Rechters keken met verscherpte blik naar de
methoden van bewijsvergaring. Advocaten zochten de publiciteit op, soms reeds voor de eerste
zitting, en dwongen zo het OM om dat ook te doen. Zogeheten vormfouten in de strafvordering
werden uitgelicht en fel gehekeld.
Eind jaren ’90 / begin 2000 waren er weer stijgende criminaliteitscijfers. Men wilde meer blauw op
straat. Er werd weer met het beheer van de regiokorpsen gemoeid. Ze kregen cijfermatige doelen, er
kwam meer verkeerstoezicht (camera’s). Dit leidde tot minder verkeersslachtoffers, maar ook hier
weer was het publiek ontevreden (boetes).
Politiek op drift
9/11 aanslag. In 2002 maakte Pim Fortuyn hier gebruik van en vertolkte de onvrede van het volk.
Werd doodgeschoten. Nadat zijn partij een regering mocht vormen met CDA, werd besloten dat
Nederlandse militairen meegestuurd werden met de VS naar Afghanistan. War on terror.
De nieuwe confessioneel-liberale regering ging voort op de ingeslagen weg van stapsgewijze
centralisering van de politie; persoonsbeveiliging, vijf IRT’s werden ondergebracht in kernteams tot
de Nationale recherche (KLPD).
Hoewel de angst voor aanslagen van terroristen steeds hoger werd, kwam er een kantelpunt in de
stijging van de criminaliteitscijfers: deze begonnen namelijk te dalen.
Schiedammer Parkmoord – aandacht voor gerechtelijke dwalingen.
Wet Bibob – de wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbare bestuur – deze stelde
lokale besturen in staat om landelijk navraag te doen naar eventuele criminele antecedenten van
aanvragers van subsidies en vergunningen.
Willem Holleeder organiseerde veel executies en onrust, werd veroordeeld.
Verkiezingen 2006. PVV rechts nieuwkomer. Een van de zware klussen van het nieuwe kabinet was
het opvangen van de internationale financiële crisis die ook Nederlandse banken aan het wankelen
bracht. Omvorming van de politie stond even niet op de agenda.
Een gesmede eenheid
De verkiezingen van 2010 maakten duidelijk dat in Nederland politieke stabiliteit nog steeds niet was
teruggekeerd. VVD won net aan. De vraag was wat de voordelen van een Nationale politie waren en
hoe dit vormgegeven moest worden. Voorstel was:
, Na wat moeilijkheden, kon dit in 2013 eindelijk van start. De vormgeving was er, de invulling nog
niet. heel veel agenten moesten nog een plek gaan krijgen, hiervoor hadden ze drie jaar voor
uitgetrokken. Dit kwam alleen onder druk te staan door de doelstellingen van hogerop, die behaald
moesten worden. De omvorming ging grotendeels goed, totdat het stagneerde bij de transitie van
het personeel naar hun nieuwe functies. Er werd besloten tot een algehele herrijking van de
plannen.
In de jaren daarna waren er ook de nodige klachten bij de politie en ophef (dood burger na
politiegeweld). Er waren vragen of de politie nog wel opgewassen was tegen de criminelen
(liquidaties Taghi).
Conclusie
Hoorcollege 1 De politiefunctie en de geschiedenis van de Nederlandse politie
Week 1: Functie, taken en aansturing Nederlandse politie
Functie van de politie in de samenleving
‘Politie’
Politie: rechtshandhavende overheidsinstantie (het is geen private partij) met geweldsmonopolie
(bepaalde bevoegdheden die andere organisaties niet hebben)
