HOORCOLLEGE 1 ETHIEK VOOR JURISTEN
Wat is ethiek en waar is ze goed voor?
Een discussie over wat je leuk vindt is meestal kort. Je hoeft elkaar niet te overtuigen dat het ene beter
of leuker is dan het ander. Jij vindt iets en ik vind iets, we noemen dat smaak. Je kunt ook een ander
soort discussie krijgen bijvoorbeeld over de co2-uitstoot van het vliegtuig doordat jij op vakantie gaat.
Hier kan je langer over discussiëren. Deze discussie kan ook onaangenamer worden. Dit noemen we
ethisch/moreel. Het gaat over zaken waar we allemaal mee te maken hebben waarbij waarde en
normen een belangrijke rol spelen. Je kan daar lang over discussiëren omdat je kan afvragen wat nou
goed handelen is.
- Het grootste verschil is dat over smaak niet valt te twisten en over ethisch/moraal wel.
In de ethiek hebben we theorieën en die gebruiken we om op een verstandige manier over de ethiek te
praten.
Relatie tussen recht en ethiek
Ethiek heeft iets gemeenschappelijks met het recht. Ze zeggen namelijk allebei wat wel en niet goed
is. Ethiek en recht zijn beide normatief.
Voorbeeld: Een advocaat heeft een cliënt en die cliënt zeurt aan het hoofd van de advocaat dat hij van
alles moet doen. De advocaat gaat nadenken wat je eigenlijk wel en niet moet doen met je cliënt en in
hoeverre je mee moet wegen met de cliënt. De advocaat neemt daarbij even afstand van de juridische
wereld en meer algemene vragen naar voren neemt. Deze jurist is dan beroepsethisch aan het
nadenken. Hij denkt na over kernwaarden van het vak. Als advocaat moet je ook onafhankelijk zijn, je
moet niet altijd meegaan in wat de cliënt wil.
Voorbeeld: Een rechter heeft de mogelijkheid om zijn huis te laten schilderen maar de schilder wil dat
wel doen voor een goed prijsje maar dan moet het wel contant betaald worden. Dan denkt de rechter,
kan dat wel nu ik rechter ben? Ik hou me dan eigenlijk niet aan de wet. De rechter is op dit moment
ook even aan het uitzoomen en aan het denken wat de verwachtingen zijn van de rechter, ook als
mens.
Het manier van nadenken in deze voorbeelden is niet strikt juridisch en je kan ze ook niet met het
wetboek oplossen.
Verhouding tussen de juridische en ethische manier van nadenken
Op allerlei manieren draaien ze om elkaar heen. De meest bekende relatie is dat het recht grond in het
moraal. Wij hebben in de samenleving regels en die hebben we omdat wij bepaalde dingen vinden
over goed en kwaad en die regels moeten dat uitdrukken. Het moraal is het fundament van het recht.
Het recht is gestolde moraal, het recht is eigenlijk het moraal maar dan in een wat vastere vorm.
- Voorbeeld: verhouding tussen verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid.
o Aansprakelijkheid is de verplichting tot schadevergoeding (juridisch)
o Verantwoordelijkheid is houding van zorg (ethisch)
De aansprakelijkheid grondt in verantwoordelijkheid. We stellen iemand aansprakelijk omdat
deze in verantwoordelijkheid tekort is geschoten.
,Het burgerlijk wetboek zegt dit eigenlijk precies in art. 2:9 BW. We vinden van bestuurders dat ze hun
taak goed moeten doen maar als ze hun verantwoordelijkheid niet nakomen dan vinden wij dat ze
aansprakelijk zijn voor de schade die er is. Maar vanuit het ethische kan je afvragen: wanneer ben je
nalatig?
Soms kan het zo zijn dat recht en ethiek uit elkaar gaan lopen want soms worden partijen
aansprakelijk gesteld terwijl deze niets verkeerd hebben gedaan vanuit moreel perspectief maar
omdat zij zich eenvoudiger dan mogelijke slachtoRers kunnen verzekeren, dat is praktischer. Dat zijn
interessante discussies dat het recht zon eigen dynamiek gaan krijgen waarbij het recht niet uitmondt
in het moraal.
Recht en moraal vullen elkaar aan
Hugo de Groot heeft gezegd dat als rechtelijke beslissingen tekortschieten de oorlog begint. Er waren
in die tijd regelmatig oorlogen. Hugo de Groot was een van de grondleggers van het internationaal
recht zodat de oorlogen zich verminderden. Hij zei: als er geen regels in de samenleving zijn waar we
het over eens zijn dan hebben we oorlog.
Een advocaat heeft eens gezegd dat als er geen toegang is tot de rechter dat er dan ook een oorlog
begint. De ene groep kan de andere groep dan onderdrukken. Je kan dus een beetje creatief spelen
met de uitspraak van Hugo de Groot.
De docent heeft er ook een eigen uitleg aangegeven. Iets wat je moet maken kan je niet maken. Wat er
eigenlijk moet zijn dat lukt niet. Je kan zeggen dat het soms niet lukt dat ene jurist een goed oordeel
velt over de situatie. Ze doen wel hun best maar schieten te kort om wat de samenleving belangrijk is.
Dan hebben we weer te maken met ethiek. Soms kunnen juristen niet uit de voeten met het goed en
kwaad en schiet het recht te kort. Maar dan is er de ethiek, die is instaat te helpen om goed over de
situatie na te denken. Een paar voorbeelden:
- Discussie over de vrijheid van meningsuiting. Soms kan het recht niet alles dekken wat er in
termen van goed en slecht aan de hand is. Zo zijn heel veel uitspraken geoorloofd. Denk aan
Geert Wilders die wilde dingen zegt. De islamitische partijen zijn naar de rechter gegaan en er
kwam een uitspraak: hij mocht dit zeggen. Juridisch kon het dus, tegelijk was er bij veel mensen
veel ongemak over de uitspraak. Het gaat dan om ethische discussies. Op het gebied van goed
en kwaad is er nog heel veel aan de hand waar het recht niet bij kan komen. Je kan ook denken
aan de fatsoensnormen in de samenleving. Is dit niet in strijd met fatsoen? Een politici heeft
speciale verantwoordelijkheid als je het vergelijkt met cabaretiers.
- Vrijheid van meningsuiting is een juridische grondwet. In Amerika zijn ze heel erg voorstanders
van de vrijheid van meningsuiting. Vanuit het recht is het prima dat ze voorstanders zijn van
deze grondwet. Vanuit de ethiek kan je de vraag stellen: waarom vinden we vrijheid van
meningsuiting zo belangrijk?
§ Als verzet tegen de macht
§ Om mensen de mogelijkheid te geven zich te ontwikkelen
§ In vrije discussie komt de waarheid naar boven
Vanuit deze redenen kun je kritisch kijken naar dogmatische verdedigingen van het recht op
vrijheid van meningsuiting. Door te kijken vanuit de wortels van het recht dan kan je
kanttekeningen zetten tegen het verdedigingen van het recht op vrijheid van meningsuiting.
, Recht en ethiek doen beiden iets anders. We kijken naar de uitingsvrijheid van de rechter, discussie
over wat een rechter wel en niet in het openbaar mag zeggen. Mag de rechter wat zeggen over
maatschappelijke ontwikkelingen? Niet per se als dat ook op het vak van zijn rechtsgebied ligt. De
rechter is toch ook maar een mens en hij mag toch ook dingen denken? Er zijn hier ene aantal
rechtsregels over. Art. 46c Wet rechtspositie rechtelijke ambtenaren zegt: ‘waardigheid’ van het ambt.
Dat is een intrigerend begrip: we kennen het in een andere betekenis. Je moet de naam en de eer van
het ambt hoog houden. De burgers moeten het gezag van de rechter blijven erkennen. Ook art. 6 en 10
EVRM zeggen hier wat over.
Vanuit de ethiek zeggen we dat de rechter wel in bepaalde situaties gezag heeft in de samenleving en
de rechter kan dan juist aan de wetgever tonen wat in een samenleving speelt. Hij kan met gezag iets
belangrijkst zeggen over de ontwikkeling, dat is goed voor de maatschappelijke discussie. Vanuit het
ethiek kun je ook denken: voor veel mensen is een uitspraak moeilijk te begrijpen, het zou fijn zijn als
de rechter in de media wat toelicht wat nou eigenlijk in zo’n uitspraak gebeurd is. Rechters twitteren
ook vaak over hun juridische werk, zo kan je laten zien dat je ook gewoon een mens bent. De ethiek
heeft wat meer speelruimte dan het recht die gebonden zijn aan de rechtsregels.
Bonussen en topsalarissen worden met regelmaat verontwaardigd. Het gaat dan vooral om inkomen
van topmannen in het bedrijfsleven. Juridisch is het geoorloofd maar ethisch zijn er grote bezwaren.
We kunnen het niet voorkomen want het mag juridisch gewoon. Dit is een goed voorbeeld van
juridisch kan iets niets terwijl we er ethisch alles van vinden.
Balanceren recht-ethiek
Belastingontwijking is juridisch een probleem, een advocaat klopt aan bij de politiek maar de politiek
is een heel ander domein en die kan daar niks mee omdat hij er in de politiek niet mee kan scoren. Een
paar jaar daarna kon hij er wel degelijk mee scoren. En nu zijn er zelf internationale afspraken
gemaakt.
Juridisch is er heel duidelijk een spanningsveld. Enerzijds zeggen we dat aan iedere belastingplichtige
het is toegestaan in de nakoming van zijn fiscale verplichtingen zijn eigen belang voorop te stellen. De
belastingplichtige mag de fiscaal voordeligste weg kiezen. Anderzijds oordeelt het HR over fraus legis:
een constructie die enkel wordt opgezet om belasting te besparen en verder geen fiscale betekenis
heeft is problematisch. Wanneer de structuur strijdig is met het doel en strekking van de wet. Hierbij is
het moreel kompas dus erg belangrijk want juridisch komen we er niet uit.
Waarom doen we in de samenleving (meer) aan ethiek?
Vroeger was ethiek in de samenleving veel minder een thema. Er is blijkbaar iets gebeurt in de
samenleving in het algemeen waardoor we nu meer aan ethiek doen. Vroeger waren er een aantal
grote maatschappelijke structuren die zorgden voor een hele sterke normen en waarden overdracht,
zoals de kerk, ideologieën en tradities.
Wat vroeger vanzelfsprekend was is dat nu niet meer. Dit komt door verschillende veranderingen, denk
aan globalisering, digitalisering en netwerksamenleving. Hierdoor wordt de
vertrouwensvraag/integriteitsvraag belangrijker. Maar ook door dat we meer keuzevrijheid hebben,
hebben we meer eigen verantwoordelijkheid.
Wat is ethiek en waar is ze goed voor?
Een discussie over wat je leuk vindt is meestal kort. Je hoeft elkaar niet te overtuigen dat het ene beter
of leuker is dan het ander. Jij vindt iets en ik vind iets, we noemen dat smaak. Je kunt ook een ander
soort discussie krijgen bijvoorbeeld over de co2-uitstoot van het vliegtuig doordat jij op vakantie gaat.
Hier kan je langer over discussiëren. Deze discussie kan ook onaangenamer worden. Dit noemen we
ethisch/moreel. Het gaat over zaken waar we allemaal mee te maken hebben waarbij waarde en
normen een belangrijke rol spelen. Je kan daar lang over discussiëren omdat je kan afvragen wat nou
goed handelen is.
- Het grootste verschil is dat over smaak niet valt te twisten en over ethisch/moraal wel.
In de ethiek hebben we theorieën en die gebruiken we om op een verstandige manier over de ethiek te
praten.
Relatie tussen recht en ethiek
Ethiek heeft iets gemeenschappelijks met het recht. Ze zeggen namelijk allebei wat wel en niet goed
is. Ethiek en recht zijn beide normatief.
Voorbeeld: Een advocaat heeft een cliënt en die cliënt zeurt aan het hoofd van de advocaat dat hij van
alles moet doen. De advocaat gaat nadenken wat je eigenlijk wel en niet moet doen met je cliënt en in
hoeverre je mee moet wegen met de cliënt. De advocaat neemt daarbij even afstand van de juridische
wereld en meer algemene vragen naar voren neemt. Deze jurist is dan beroepsethisch aan het
nadenken. Hij denkt na over kernwaarden van het vak. Als advocaat moet je ook onafhankelijk zijn, je
moet niet altijd meegaan in wat de cliënt wil.
Voorbeeld: Een rechter heeft de mogelijkheid om zijn huis te laten schilderen maar de schilder wil dat
wel doen voor een goed prijsje maar dan moet het wel contant betaald worden. Dan denkt de rechter,
kan dat wel nu ik rechter ben? Ik hou me dan eigenlijk niet aan de wet. De rechter is op dit moment
ook even aan het uitzoomen en aan het denken wat de verwachtingen zijn van de rechter, ook als
mens.
Het manier van nadenken in deze voorbeelden is niet strikt juridisch en je kan ze ook niet met het
wetboek oplossen.
Verhouding tussen de juridische en ethische manier van nadenken
Op allerlei manieren draaien ze om elkaar heen. De meest bekende relatie is dat het recht grond in het
moraal. Wij hebben in de samenleving regels en die hebben we omdat wij bepaalde dingen vinden
over goed en kwaad en die regels moeten dat uitdrukken. Het moraal is het fundament van het recht.
Het recht is gestolde moraal, het recht is eigenlijk het moraal maar dan in een wat vastere vorm.
- Voorbeeld: verhouding tussen verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid.
o Aansprakelijkheid is de verplichting tot schadevergoeding (juridisch)
o Verantwoordelijkheid is houding van zorg (ethisch)
De aansprakelijkheid grondt in verantwoordelijkheid. We stellen iemand aansprakelijk omdat
deze in verantwoordelijkheid tekort is geschoten.
,Het burgerlijk wetboek zegt dit eigenlijk precies in art. 2:9 BW. We vinden van bestuurders dat ze hun
taak goed moeten doen maar als ze hun verantwoordelijkheid niet nakomen dan vinden wij dat ze
aansprakelijk zijn voor de schade die er is. Maar vanuit het ethische kan je afvragen: wanneer ben je
nalatig?
Soms kan het zo zijn dat recht en ethiek uit elkaar gaan lopen want soms worden partijen
aansprakelijk gesteld terwijl deze niets verkeerd hebben gedaan vanuit moreel perspectief maar
omdat zij zich eenvoudiger dan mogelijke slachtoRers kunnen verzekeren, dat is praktischer. Dat zijn
interessante discussies dat het recht zon eigen dynamiek gaan krijgen waarbij het recht niet uitmondt
in het moraal.
Recht en moraal vullen elkaar aan
Hugo de Groot heeft gezegd dat als rechtelijke beslissingen tekortschieten de oorlog begint. Er waren
in die tijd regelmatig oorlogen. Hugo de Groot was een van de grondleggers van het internationaal
recht zodat de oorlogen zich verminderden. Hij zei: als er geen regels in de samenleving zijn waar we
het over eens zijn dan hebben we oorlog.
Een advocaat heeft eens gezegd dat als er geen toegang is tot de rechter dat er dan ook een oorlog
begint. De ene groep kan de andere groep dan onderdrukken. Je kan dus een beetje creatief spelen
met de uitspraak van Hugo de Groot.
De docent heeft er ook een eigen uitleg aangegeven. Iets wat je moet maken kan je niet maken. Wat er
eigenlijk moet zijn dat lukt niet. Je kan zeggen dat het soms niet lukt dat ene jurist een goed oordeel
velt over de situatie. Ze doen wel hun best maar schieten te kort om wat de samenleving belangrijk is.
Dan hebben we weer te maken met ethiek. Soms kunnen juristen niet uit de voeten met het goed en
kwaad en schiet het recht te kort. Maar dan is er de ethiek, die is instaat te helpen om goed over de
situatie na te denken. Een paar voorbeelden:
- Discussie over de vrijheid van meningsuiting. Soms kan het recht niet alles dekken wat er in
termen van goed en slecht aan de hand is. Zo zijn heel veel uitspraken geoorloofd. Denk aan
Geert Wilders die wilde dingen zegt. De islamitische partijen zijn naar de rechter gegaan en er
kwam een uitspraak: hij mocht dit zeggen. Juridisch kon het dus, tegelijk was er bij veel mensen
veel ongemak over de uitspraak. Het gaat dan om ethische discussies. Op het gebied van goed
en kwaad is er nog heel veel aan de hand waar het recht niet bij kan komen. Je kan ook denken
aan de fatsoensnormen in de samenleving. Is dit niet in strijd met fatsoen? Een politici heeft
speciale verantwoordelijkheid als je het vergelijkt met cabaretiers.
- Vrijheid van meningsuiting is een juridische grondwet. In Amerika zijn ze heel erg voorstanders
van de vrijheid van meningsuiting. Vanuit het recht is het prima dat ze voorstanders zijn van
deze grondwet. Vanuit de ethiek kan je de vraag stellen: waarom vinden we vrijheid van
meningsuiting zo belangrijk?
§ Als verzet tegen de macht
§ Om mensen de mogelijkheid te geven zich te ontwikkelen
§ In vrije discussie komt de waarheid naar boven
Vanuit deze redenen kun je kritisch kijken naar dogmatische verdedigingen van het recht op
vrijheid van meningsuiting. Door te kijken vanuit de wortels van het recht dan kan je
kanttekeningen zetten tegen het verdedigingen van het recht op vrijheid van meningsuiting.
, Recht en ethiek doen beiden iets anders. We kijken naar de uitingsvrijheid van de rechter, discussie
over wat een rechter wel en niet in het openbaar mag zeggen. Mag de rechter wat zeggen over
maatschappelijke ontwikkelingen? Niet per se als dat ook op het vak van zijn rechtsgebied ligt. De
rechter is toch ook maar een mens en hij mag toch ook dingen denken? Er zijn hier ene aantal
rechtsregels over. Art. 46c Wet rechtspositie rechtelijke ambtenaren zegt: ‘waardigheid’ van het ambt.
Dat is een intrigerend begrip: we kennen het in een andere betekenis. Je moet de naam en de eer van
het ambt hoog houden. De burgers moeten het gezag van de rechter blijven erkennen. Ook art. 6 en 10
EVRM zeggen hier wat over.
Vanuit de ethiek zeggen we dat de rechter wel in bepaalde situaties gezag heeft in de samenleving en
de rechter kan dan juist aan de wetgever tonen wat in een samenleving speelt. Hij kan met gezag iets
belangrijkst zeggen over de ontwikkeling, dat is goed voor de maatschappelijke discussie. Vanuit het
ethiek kun je ook denken: voor veel mensen is een uitspraak moeilijk te begrijpen, het zou fijn zijn als
de rechter in de media wat toelicht wat nou eigenlijk in zo’n uitspraak gebeurd is. Rechters twitteren
ook vaak over hun juridische werk, zo kan je laten zien dat je ook gewoon een mens bent. De ethiek
heeft wat meer speelruimte dan het recht die gebonden zijn aan de rechtsregels.
Bonussen en topsalarissen worden met regelmaat verontwaardigd. Het gaat dan vooral om inkomen
van topmannen in het bedrijfsleven. Juridisch is het geoorloofd maar ethisch zijn er grote bezwaren.
We kunnen het niet voorkomen want het mag juridisch gewoon. Dit is een goed voorbeeld van
juridisch kan iets niets terwijl we er ethisch alles van vinden.
Balanceren recht-ethiek
Belastingontwijking is juridisch een probleem, een advocaat klopt aan bij de politiek maar de politiek
is een heel ander domein en die kan daar niks mee omdat hij er in de politiek niet mee kan scoren. Een
paar jaar daarna kon hij er wel degelijk mee scoren. En nu zijn er zelf internationale afspraken
gemaakt.
Juridisch is er heel duidelijk een spanningsveld. Enerzijds zeggen we dat aan iedere belastingplichtige
het is toegestaan in de nakoming van zijn fiscale verplichtingen zijn eigen belang voorop te stellen. De
belastingplichtige mag de fiscaal voordeligste weg kiezen. Anderzijds oordeelt het HR over fraus legis:
een constructie die enkel wordt opgezet om belasting te besparen en verder geen fiscale betekenis
heeft is problematisch. Wanneer de structuur strijdig is met het doel en strekking van de wet. Hierbij is
het moreel kompas dus erg belangrijk want juridisch komen we er niet uit.
Waarom doen we in de samenleving (meer) aan ethiek?
Vroeger was ethiek in de samenleving veel minder een thema. Er is blijkbaar iets gebeurt in de
samenleving in het algemeen waardoor we nu meer aan ethiek doen. Vroeger waren er een aantal
grote maatschappelijke structuren die zorgden voor een hele sterke normen en waarden overdracht,
zoals de kerk, ideologieën en tradities.
Wat vroeger vanzelfsprekend was is dat nu niet meer. Dit komt door verschillende veranderingen, denk
aan globalisering, digitalisering en netwerksamenleving. Hierdoor wordt de
vertrouwensvraag/integriteitsvraag belangrijker. Maar ook door dat we meer keuzevrijheid hebben,
hebben we meer eigen verantwoordelijkheid.
