lesnotities familiale vermogensplanning 2026 tot aan de paasvakantie

FAMILIALE VERMOGENSPLANNING
DEEL I. ERFRECHT ................................................................................................... 8
1. INLEIDING ........................................................................................................ 8
1.1. ERFLATER .................................................................................................. 8
1.2. ERFENIS..................................................................................................... 8
1.3. WETTELIJK ERFRECHT ................................................................................. 8
1.4. VOORWAARDEN ERVEN ............................................................................. 8
2. WETTELIJKE ERFGENAMEN................................................................................ 9
2.1. WETTELIJK ERFRECHT VAN DE (BLOED)VERWANTEN .................................... 9
2.1.1. BASISPRINCIPES IN HET WETTELIJK ERFRECHT VAN VERWANTEN ........ 10
2.1.2. VIER ERFRECHTELIJKE SITUATIES (ART 4.10 BW) .................................. 11
2.1.3. UITZONDERING: PLAATSVERVULLING (ART 4.13-4.15 BW).................... 15
2.1.4. UITZONDERING: KLOVING .................................................................. 18
2.1.5. RECHT VAN WETTELIJKE TERUGKEER (ART 4.24 BW) ............................ 21
2.1.6. ERFAANSPRAKEN EN ADOPTIE ........................................................... 23
2.1.7. AANDACHTSPUNTEN BIJ ELKE ERFRECHTELIJKE SITUATIE .................... 29
2.2. WETTELIJK ERFRECHT LANGSTLEVENDE ECHTGENOOT ............................. 30
2.2.1. VOORWAARDEN ................................................................................ 30
2.2.2. WAT ERFT DE LLE ............................................................................... 31
2.2.3. OMZETTING VAN HET VRUCHTGEBRUIK VAN DE LLE (ART 4.60 EV BW) .. 34
2.3. WETTELIJK ERFECHT LANGSTLEVENDE WETTELIJKE SAMENWONENDE....... 37
2.3.1. VOORWAARDEN ................................................................................ 37
2.3.2. WAT ERFT DE WETTELIJK SAMENWONENDE (ART 4.23 BW) ................... 38
3. ERFLOZE NALATENSCHAP .............................................................................. 38
DEEL II. TESTAMENTEN .......................................................................................... 39
1. LINK MET WETTELIJK ERFRECHT ...................................................................... 39
2. AUTONOMIE VERSUS SOLIDARITEIT................................................................. 39
3. KENMERKEN EN DEFINITIE VAN HET TESTAMENT ............................................. 39
4. GRONDVEREISTEN ......................................................................................... 40
4.1. TOESTEMMING ......................................................................................... 40
4.1.1. GEZONDHEID VAN GEEST .................................................................. 40

1

, 4.1.2. WILSGEBREKEN ................................................................................. 41
4.2. BEKWAAMHEID ........................................................................................ 42
4.2.1. TESTAMENT MAKEN ............................................................................ 42
4.2.2. LEGATEREN/ LEGAAT ONTVANGEN ..................................................... 42
4.3. VOORWERP ............................................................................................. 47
4.3.1. IN DE HANDEL ................................................................................... 47
4.4. OORZAAK ................................................................................................. 48
4.4.1. NIET ONGEOORLOOFD ...................................................................... 48
4.4.2. VERDWIJNEN VAN DE OORZAAK ......................................................... 48
5. TESTAMENTVORMEN ...................................................................................... 49
5.1. EIGENHANDIG TESTAMENT (ART 4.181 BW) ............................................... 50
5.2. NOTARIEEL TESTAMENT (ART 4.183 BW) .................................................... 51
5.3. INTERNATIONAAL TESTAMENT (ART 4.184-4.185 BW J° WET 2/2/1983) ......... 53
5.4. HERKWALIFICATIE VAN ONGELDIG NOTARIEEL TESTAMENT ALS GELDIG
INTERNATIONAAL TESTAMENT......................................................................... 54
5.5. VOOR- EN NADELEN EIGENHANDIG, NOTARIEEL EN INTERNATIONAAL
TESTAMENT .................................................................................................... 54
5.5.1. VERLIES OF VERNIETIGING ................................................................. 54
5.5.2. VERVALSING OF BETWISTING ............................................................. 54
5.5.3. ONTKENNING GESCHRIFT OF HANDTEKENING ................................... 55
5.5.4. INBEZITSTELLING ............................................................................... 55
5.5.5. NEERLEGGING ................................................................................... 55
5.5.6. REDACTIE .......................................................................................... 55
5.5.7. BETWISTING GEZONDHEID VAN GEEST ............................................... 55
5.5.8. KOSTENPLAATJE, DISCRETIE, EENVOUD ............................................. 56
5.6. FYSISCHE ONBEKWAAMHEDEN ................................................................ 56
5.6.1. BLIND ................................................................................................ 56
5.6.2. DOOF ................................................................................................ 56
5.6.3. STOM ................................................................................................ 56
5.6.4. DOOFSTOM ....................................................................................... 56
5.6.5. NIET TEKENEN ................................................................................... 57
5.6.6. ONGELETTERD ................................................................................... 57

2

,6. PUBLICITEIT VAN HET TESTAMENT ................................................................... 57
7. ERFKEUZE ...................................................................................................... 57
7.1. ZUIVER AANVAARDEN .............................................................................. 57
7.2. AANVAARDEN ONDER VOORRECHT VAN BOEDELBESCHRIJVING ............... 58
7.3. VERWERPEN ............................................................................................ 58
8. INHOUD VAN HET TESTAMENT ........................................................................ 58
8.1. DE VERSCHILLENDE SOORTEN LEGATEN .................................................. 58
8.1.1. ALGEMEEN LEGAAT (ART. 4.193 BW) ................................................... 58
8.1.2. LEGAAT ONDER ALGEMENE TITEL (ART. 4.195 BW) ............................... 59
8.1.3. BIJZONDER LEGAAT (ART. 4.201 BW) ................................................... 59
8.2. SAISINE (BEZITSRECHT) (ART 4,3 J° 4.194 BW) ............................................ 59
8.2.1. IMPLICATIES ROND AFGIFTE VAN LEGAAT (ART. 4.194-4.196-4.202 BW) 60
8.3. AANWAS .................................................................................................. 61
8.3.1. ALGEMEEN LEGATARIS ....................................................................... 61
8.3.2. LEGAAT ONDER ALGEMENE TITEL ....................................................... 61
8.3.3. BIJZONDER LEGAAT............................................................................ 61
8.3.4. UITZONDERINGEN ............................................................................. 61
8.4. BIJDRAGE IN DE LASTEN EN DE SCHULDEN VAN DE NALATENSCHAP (ART
4.199 J° 4.206 BW)........................................................................................... 62
8.4.1. ALGEMEEN LEGATARIS ....................................................................... 62
8.4.2. LEGAAT ONDER ALGEMENE TITEL ....................................................... 62
8.4.3. BIJZONDER LEGAAT............................................................................ 62
8.5. VRUCHTEN .............................................................................................. 62
8.5.1. ALGEMENE LEGATARIS ....................................................................... 62
8.5.2. LEGATARIS ONDER ALGEMENE TITEL .................................................. 63
8.5.3. BIJZONDERE LEGATARIS ..................................................................... 63
8.5.4. UITZONDERING (ART. 4.202, § 3 BW) ................................................... 63
8.6. HELING (ART 4.48 BW) .............................................................................. 63
8.7. VERDERE INHOUD VAN HET TESTAMENT ................................................... 64
8.8. HERROEPING VAN TESTAMENTEN ............................................................. 73
8.8.1. UITDRUKKELIJKE HERROEPING ........................................................... 74
8.8.2. STILZWIJGENDE HERROEPING ............................................................ 74

3

, 8.8.3. DE VERVREEMDING VAN DE VERMAAKTE ZAAK .................................... 75
8.8.4. DE VERNIETIGING VAN HET TESTAMENT DOOR DE TESTATOR .............. 75
8.9. INTERPRETATIE VAN TESTAMENTEN .......................................................... 76
8.9.1. ALGEMENE INTERPRETATIEREGELS UIT HET VERBINTENISSENRECHT .. 76
8.9.2. SPECIFIEKE INTERPRETATIEREGELS .................................................... 77
8.9.3. BETEKENIS VAN DE INTERPRETATIEREGELS......................................... 77
8.10. NIETIGHEID VAN HET TESTAMENT OF LEGAAT .......................................... 77
8.11. GERECHTELIJKE ONTBINDING OF HERROEPING ...................................... 77
8.11.1 NIET VERVULLING VAN DE LASTEN ..................................................... 77
8.11.2. ONDANKBAARHEID .......................................................................... 77
8.12. VERVAL VAN HET LEGAAT........................................................................ 78
8.12.1. VOOROVERLIJDEN ........................................................................... 78
8.12.2. TENIETGAAN .................................................................................... 78
8.12.3. VERDWIJNING VAN DE OORZAAK ...................................................... 78
DEEL III. SCHENKINGEN ......................................................................................... 79
1. LINK MET WETTELIJK ERFRECHT ...................................................................... 79
2. AUTONOMIE VS. SOLIDARITEIT ........................................................................ 79
3. BEGRIP .......................................................................................................... 79
4. CONSTITUTIEVE BESTANDDELEN .................................................................... 79
4.1. GIFT ......................................................................................................... 79
4.1.1. MATERIEEL ELEMENT ......................................................................... 80
4.1.2. INTENTIONEEL ELEMENT (DE ANIMUS DONANDI) ................................ 80
4.1.3. BEWIJS DAT RECHTSHANDELING EEN GIFT IS ...................................... 80
5. GRONDVEREISTEN ......................................................................................... 80
5.1. SPECIFIEKE GRONDVEREISTEN VOOR SCHENKINGEN ............................... 80
5.1.1. TOESTEMMING .................................................................................. 81
5.1.2. BEKWAAMHEID .................................................................................. 81
5.1.3. VOORWERP ....................................................................................... 85
5.1.4. OORZAAK .......................................................................................... 85
6. VORM- EN GELDIGHEIDSVEREISTEN ............................................................... 86
6.1. NOTARIËLE AKTE (= RECHTSTREEKSE SCHENKING) ................................... 86
6.1.1. SCHENKINGSAANBOD: VOLMACHT OM TE SCHENKEN MOGELIJK ....... 87
4

, 6.1.2. AANVAARDING VAN DE SCHENKING DOOR DE BEGIFTIGDE (ART. 4.161
BW) ............................................................................................................ 87
6.1.3. SCHENKING VAN (LICHAMELIJKE OF ONLICHAMELIJKE) ROERENDE
GOEDEREN NOTARIËLE AKTE (ART. 4.159 BW) .............................................. 88
6.2. DRIE ALTERNATIEVE SCHENKINGSVORMEN .............................................. 89
6.2.1. DE GIFT VAN HAND TOT HAND (= HANDGIFT)....................................... 89
6.2.1. DE ONRECHTSTREEKSE SCHENKING .................................................. 94
6.2.2. DE VERMOMDE SCHENKING .............................................................. 96
7. INHOUD VAN DE SCHENKINGSAKTE................................................................ 97
7.1. LASTEN VERBONDEN AAN DE SCHENKING? .............................................. 97
7.1.1. VOORBEHOUD VAN VRUCHTGEBRUIK / VOORBEHOUD VAN RECHT VAN
BEWONING ................................................................................................. 97
7.1.2. BEDING VAN AANWAS ........................................................................ 97
7.1.3. BEDING VAN TERUGVAL ..................................................................... 98
7.1.4. LAST VAN BIJSTAND OF ONDERHOUD ................................................. 98
7.1.5. LAST VAN EEN LIJFRENTE ................................................................... 98
7.1.6. VERBOD TOT VERVREEMDING ............................................................ 98
7.1.7. ONTBINDENDE VOORWAARDE: CONVENTIONEEL RECHT VAN
TERUGKEER ................................................................................................ 99
7.1.8. BEDING VAN UITSLUITING UIT DE HUWGEMEENSCHAP ....................... 99
7.2. ZIJN ER RESERVATOIRE ERFGENAMEN? ................................................... 100
8. SCHENKINGEN VAN TEGENWOORDIGDE GOEDEREN TUSSEN ECHTGENOTEN
....................................................................................................................... 100
9. SCHENKIN AAN RECHTSPERSONEN .............................................................. 102
9. GERECHTELIJKE ONTBINDING OF HERROEPING VAN EEN SCHENKING .......... 103
DEEL III. CONTRACTUELE ERFSTELLINGEN ........................................................... 104
1. LINK MET WETTELIJK ERFRECHT .................................................................... 104
2. CONTRACTUELE ERFSTELLING...................................................................... 104
2.1. TUSSEN (AANSTAANDE) ECHTGENOTEN ................................................. 104
2.2. DOOR DERDEN TEN GUNSTE VAN DE ECHTGENOTEN.............................. 105
DEEL IV. FISCALE ASPECTEN: ERFBELASTING EN SCHENKBELASTING ................... 107
1.ERFBELASTING.............................................................................................. 107
1.1.GEWESTELIJKE BELASTING ...................................................................... 107

5

, 1.2. TARIEVEN (ART. 2.7.4.1.1 VCF) ................................................................ 108
1.2.1. EERSTE CATEGORIE ......................................................................... 108
1.2.2. TWEEDE EN DERDE CATEGORIE ....................................................... 109
1.2.3. WAAROP WORDT HET PROGRESSIEF TARIEF TOEGEPAST?................. 110
1.2.4. FICTIEBEPALINGEN .......................................................................... 110
1.3. BIJZONDERE REGELS .............................................................................. 110
2.SCHENKBELASTING ...................................................................................... 111
2.1. GEWESTELIJKE BELASTING ..................................................................... 111
2.2. SCHENKING ONROEREND GOED ............................................................ 112
2.2.1. TARIEVEN ........................................................................................ 113
2.2.2. BIJZONDERE REGELS VLABEL ........................................................... 114
2.3. SCHENKING ROEREND GOED ................................................................. 115
2.4. CONCLUSIE ........................................................................................... 115
2.5. BIJZONDERE REGELS .............................................................................. 116
2.5.1. PROGRESSIEVOORBEHOUD ............................................................. 116
2.5.2. SCHENKING MET FIDEÏ-COMMIS DE RESIDUO ................................... 117
2.5.3. SCHENKING MET VOORBEHOUD VAN VRUCHTGEBRUIK ................... 117
DEEL V. HUWELIJKS-VERMOGENSRECHT ............................................................. 118
1.WETTELIJK STELSEL (ZELFSTUDIE) .................................................................. 118
1.1. ACTIVA................................................................................................... 118
1.2. PASSIVA ................................................................................................. 118
1.2.1. TUSSEN ECHTGENOTEN ................................................................... 118
1.2.2. TEGENOVER DERDEN....................................................................... 118
1.3. BESTUUR ............................................................................................... 119
2. ZUIVERE SCHEIDING VAN GOEDEREN ........................................................... 120
2.1. ACTIVA................................................................................................... 120
2.2. PASSIVA ................................................................................................. 121
2.3. BESTUUR ............................................................................................... 121
3. VERGELIJKING: VOOR- EN NADELEN WETTELIJK STELSEL EN SCHEIDING VAN
GOEDEREN ...................................................................................................... 121
3.1. WETTELIJK STELSEL ................................................................................ 121
3.1.1. VOORDELEN .................................................................................... 121

6

, 3.1.2. NADELEN ........................................................................................ 122
3.2. ZUIVERE SCHEIDING VAN GOEDEREN ..................................................... 123
3.2.1. NADELEN ........................................................................................ 123
3.2.2. VOORDELEN .................................................................................... 123
3.3. VERDERE VERGELIJKINGEN .................................................................... 123
3.3.1. BEVEILIGING LLE.............................................................................. 123
3.3.2. BEDING VAN AANWAS ...................................................................... 124
3.3.3. INBRENG ONROEREND GOED .......................................................... 124
3.3.4. DEBLOKKERING BANKTEGOEDEN NA OVERLIJDEN ............................ 125
3.3.5. LEVENSVERZEKERINGEN.................................................................. 125
3.3.6. VERZEKERINGEN INZAKE ERFBELASTING/SUCCESSIERECHTEN ........ 125
3.4. WAT SPEELT VERDER EEN ROL BIJ DE KEUZE VAN HET STELSEL VAN
SCHEIDING VAN GOEDEREN? ....................................................................... 126
4. VERDERE MOGELIJKHEDEN .......................................................................... 126
4.1. ALS KEUZE VOOR WETTELIJK STELSEL ..................................................... 126
4.1.2. BEDINGEN OM (OOK) IN HUWELIJKSOVEREENKOMST TE ZETTEN ....... 126
4.1.3. BEDINGEN TOT UITBREIDING VAN DE GEMEENSCHAP....................... 126
4.1.4. BEDINGEN TOT BEPERKING VAN DE GEMEENSCHAP ......................... 130
4.1.5. BEDINGEN DIE AFWIJKEN VAN DE REGELS VAN GELIJKE VERDELING .. 131




7

, DEEL I. ERFRECHT
1. INLEIDING
1.1. ERFLATER
overledene = erflater = de cuius hereditate agitur ‘over wiens nalatenschap het gaat’ =
decuius = decujus = DC (synoniemen)

1.2. ERFENIS
Set ‘toebedelingsregels’ voor de nalatenschap = erfenis:

- Activa: patrimoniale rechten en vorderingen
- Passiva: schulden

1.3. WETTELIJK ERFRECHT
Wettelijk erfrecht geldt in de mate dat er niet (geldig) van is afgeweken (wnr erflater niet
(geldig) heeft bepaalt wat met zijn nalatenschap gebeurt, dan bepaalt de wetgever wat
er met de nalatenschap gebeurt)

- Geen (geldige) wilsbeschikking
- Niet over volledige vermogen beschikt

Wettelijk erfrecht = erfrecht ab intestato = intestaat erfrecht = versterferfrecht =
wettelijke devolutie (synoniemen)

- ‘zonder (geldig) testament’
- overgang van rechten en plichten (‘devolutie’) door het sterven

 ‘conventionele devolutie’: wnr wél geldig beschikt over (deel van) vermogen
- hieronder valt: testamentaire devolutie (bepaalt door testament aan wie
nalatenschap toekomt) + contractuele devolutie (zien we later)

Wetgever (wettelijk erfrecht) beslist wie en welk aandeel van nalatenschap

- zegt: vermoede wil van de gemiddelde erflater
o Wat zou de gemiddelde persoon in testament willen schrijven? Wat
vinden wij dat gemiddelde erflater in zijn testament zou moeten zetten?
- eigenlijk: door de wetgever normatief gecorrigeerde vermoede wil van de
gemiddelde erflater
o Wat vinden wij als maatschappij aanvaardbaar dat een gemiddeld
persoon in testament zou willen schrijven?
o Bv. ‘buitenhuwelijks’ kind

1.4. VOORWAARDEN ERVEN
Om te kunnen erven van iemand anders art. 4.4 e.v. BW


8

, - je moet reeds bestaan & nog bestaan
o Kind nog niet geboren maar wel verwerkt kan erven op voorwaarde dat het
levensvatbaar wordt geboren
- Je mag niet erfonwaardig zijn (art. 4.6 e.v. BW)
o Bv wnr je de erflater vermoord hebt, ben je onwaardig om daarvan te
erven (ook een poging op hem te doden zal je onwaardig maken om te
erven)

2. WETTELIJKE ERFGENAMEN
Art. 4.10, § 1 BW: “De nalatenschappen komen toe aan de kinderen en afstammelingen
van de erflater, aan zijn noch uit de echt noch van tafel en bed gescheiden echtgenoot,
aan zijn verwanten in de opgaande lijn, aan zijn verwanten in de zijlijn, en aan zijn
wettelijk samenwonende binnen de grenzen van de rechten die hem zijn toegekend,
overeenkomstig de regels die hierna worden bepaald.”

- ~Bloedverwanten van de erflater: juridische band is bepalen, hoeven niet
genetisch verwant te zijn
o Bv Kind geboren uit getrouwde moeder, zal de echtgenoot geacht worden
de vader van het kind te zijn
o Bv Man blijkt buiten het huwelijk nog 3 kinderen verwekt te hebben,
zolang band genetisch is, hebben de kinderen geen aanspraak op de
nalatenschap, van zodra juridische afstammingsband vastgesteld wordt
hebben ze wel recht op nalatenschap
- Langstlevende echtgenoot (‘LLE’)
- Wettelijk samenwonende = wettelijke samenwoner = wettelijk samenwonende
partner (‘LLWS/LLWSP’)
o Wettelijk samenwonende moet niet noodzakelijk een partner zijn

2.1. WETTELIJK ERFRECHT VAN DE (BLOED)VERWANTEN
Bloed staat tussen haakjes, omdat de tekst van de wet spreekt over ‘verwanten’, maar
er wordt wel degelijk ‘bloedverwanten’ bedoelt

LIJNEN EN GRADEN (ART 4.11 BW)




9

, DC – zoon – kleinzoon = bloedverwanten in rechte neerdalende lijn
DC – vader – grootvader = bloed verwanten in rechte opgaande lijn
DC – broer = bloedverwanten in de zijlijn (stammen af van (een) gemeenschappelijke
stamouder)
Degene die dichtst in graad staat komt in principe tot de nalatenschap
De graden duiden het aantal generaties aan:
- DC staat in de eerste graad tov de zoon, kleinzoon in de tweede graad, de broer
ook in de tweede graad maar dan in de zijlijn, tante staat in de derde graad…
- Het aantal graden tellen in de zijlijn = over gemeenschappelijke stamouder gaan
In principe wordt er geërfd tot de vierde graad (uitzonderingen)
2.1.1. BASISPRINCIPES IN HET WETTELIJK ERFRECHT VAN VERWANTEN
EENHEID VAN NALATENSCHAP
‘Eenheid van nalatenschap’ = principe: één set toebedelingsregels voor de gehele
nalatenschap

- Uitzondering: wettelijke terugkeer = ‘anomaal’ erfrecht (terugkeren bij overlijden)

ERFRECHTELIJKE SITUATIES
Er zijn vier ‘erfrechtelijke situaties’ (vroeger: ‘orden’): art. 4.10, § 2 j° 4.11 BW als we
willen weten wie de nalatenschap erft, kijken welke groep van erfgenamen tot de
nalatenschap komt

- Eerste orde: afstammelingen = verwanten in de rechte neerdalende lijn =
‘descendenten’
- Tweede orde: nauwe zijverwanten = verwanten in de zijlijn = ‘collateralen’
+ juridische ouders: nauwe verwanten in de rechte opgaande lijn
o Broers, zussen én ouders
- Derde orde: verwanten in de rechte opgaande lijn = ‘ascendenten’
o Geen nauwe zijverwanten (broers, zussen, halfbroers, halfzusters en
afstammelingen)
- Vierde orde: gewone zijverwanten = verwanten in de zijlijn = ‘collateralen’
o Gewone zijverwanten (nonkel, tante, neef, nicht)


10