Leerdoelen Sociaal Medische
Wetenschappen
Module 1 – introductie op ziekte en gezondheid
1) De student kan in eigen woorden de disciplines binnen de sociaal
medische wetenschappen – biomedische geneeskunde, epidemiologie,
demografie, (medische) sociologie en gezondheidspsychologie –
omschrijven.
De verschillende disciplines werken vaak samen in een multidisciplinaire aanpak
om complexe volksgezondheidsvraagstukken op te lossen
1. Biomedische geneeskunde
a. Deze discipline vormt de biologische basis van de gezondheidszorg
b. De focus ligt op het biologische functioneren van het menselijk
lichaam op moleculair, cellulair en orgaanniveau
c. Gezondheid wordt gezien als de afwezigheid van ziekte of defecten.
Men onderzoekt pathofysiologische mechanisme (bijv. hoe een virus
een cel binnendringt) om behandelingen en medicijnen te
ontwikkelen voor het individu
d. Het levert de “harde” objectieve maten (zoals bloedwaarden of
scans) die epidemiologen vervolgens gebruiken om patronen in
groepen te ontdekken
2. Epidemiologie
a. De epidemiologie fungeert als de verbindende schakel door
ziektepatronen in kaart te brengen.
b. De focus ligt op de verspreiding (wie, waar, wanneer) en
determinanten (oorzaken) van ziekte in populaties
c. Het maakt gebruik van kwantitatieve methoden en statistiek om
risicofactoren te identificeren. Belangrijke begrippen zijn incidentie
(nieuwe gevallen) en prevalentie (bestaande gevallen)
d. Het vormt de wetenschappelijke basis voor publieke gezondheid en
preventiebeleid
3. Demografie
a. De demografie levert de contextuele cijfers over de
bevolkingsopbouw
b. De focus ligt op de omvang, samenstelling en dynamiek van de
bevolking (geboorte, sterfte, migratie en veroudering)
c. Het bestudeert fenomenen zoals de epidemiologische transitie: de
verschuiving in een samenleving van infectieziekten naar chronische
welvaartsziekten door veranderende leefomstandigheden.
d. Het helpt voorspellen welke zorgbehoeften er in de toekomst
ontstaan, bijvoorbeeld door vergrijzing.
4. (Medische) Sociologie
a. De discipline kijkt “stroomopwaarts” naar de maatschappelijke
structuren
b. De focus ligt op de invloed van sociale structuren, zoals klasse,
etniciteit, machtsverhoudingen en sociale netwerken op gezondheid.
c. Men kijkt naar gezondheidsverschillen. Waarom leven mensen met
een lage sociaaleconomische status gemiddeld korter en minder
, gezond? Sociologen bestuderen factoren zoals woonsituatie,
werkstress en sociale uitsluiting
d. Het legt bloot dat gezondheid niet alleen een individuele keuze is,
maar sterk wordt bepaald door de plek waar je in de maatschappij
staat.
5. Gezondheidspsychologie
a. Deze discipline richt zich op de interactie tussen geest, gedrag en
lichaam
b. De focus ligt op gedragsmatige en psychologische processen bij
gezondheid, ziekte en gezondheidszorg
c. Onderwerpen zijn onder andere therapietrouw (compliance),
stressmanagement, motivatie om te stoppen met roken en de
subjectieve beleving van ziekte. Het maakt gebruik van het
biopsychosociale model.
d. Het levert de instrumenten om subjectieve gezondheid en kwaliteit
van leven te meten, wat essentieel is omdat iemands eigen beleving
vaak belangrijker is voor hun welzijn dan klinische data.
Verband tussen disciplines in een voorbeeld:
Stel je een probleem voor als obesitas:
1. De biomedicus kijkt naar de stofwisseling en genetica van het individu
2. De epidemioloog berekent hoeveel procent van de Nederlanders obesitas heeft en
welke risicofactoren (zoals dieet) er zijn.
3. De demograaf ziet dat obesitas vaker voorkomt bij bepaalde leeftijdsgroepen of in
specifieke wijken
4. De socioloog analyseert hoe de voedselomgeving in arme wijken (veel fastfood,
weinig vers groente) bijdraagt aan het probleem
5. De gezondheidspsycholoog onderzoekt de motivatie van mensen om gezonder te
eten en hoe stress leidt tot emotie-eten.
2) De student kan een definitie geven van het van Sociaal Medische
Wetenschappen
De sociaal medische wetenschappen (SMW) is een multidisciplinair vakgebied dat
de wisselwerking bestudeert tussen de biologische gezondheid van mensen en
hun sociale, psychologische en fysieke omgeving. In essentie draait SMW om de
volgende punten:
- Van individu naar populatie: waar de klinische geneeskunde focust op het
behandelen van één ziekte patiënt, richt SMW zich op de oorzaken van
ziektecijfers binnen de gehele bevolking
- Determinantenbenadering: gezondheid wordt niet alleen bepaald door
biologie, maar ook door leefstijl, de fysieke en sociale omgeving en de
inrichting van de gezondheidszorg
- Focus op achterliggende oorzaken: er wordt gezocht naar ‘upstream’
factoren (zoals sociaaleconomische status of sociale steun) die indirect de
gezondheid beïnvloeden door gedrag of biologische risico’s te sturen.
- Levensloopperspectief: gezondheid wordt gezien als het resultaat van een
opstapeling van gebeurtenissen en blootstellingen gedurende het hele
leven, vanaf de vroege ontwikkeling.
Het doel is het identificeren van deze determinanten om effectief
gezondheidsbeleid en preventie te ontwikkelen voor de hele samenleving.
3) De student kan verschillende definities geven van ziekte en gezondheid
, 4) De student kan op genuanceerde wijze betekenis geven aan de begrippen
ziekte een gezondheid en het spanningsveld binnen en tussen beide
begrippen beschrijven.
Het belang van definities en het ‘ziektelabel’
Het toekennen van een ziektelabel en het duidelijk definiëren van ziekte en
gezondheid is niet alleen een medische handeling, maar heeft grote sociale
gevolgen:
- Erkenning: voor de patiënt betekent een label erkenning van hun klachten,
maar zorgt ook voor erkenning vanuit de werkgever wat leidt tot toegang
tot de ziektewet.
- Afbakening medisch domein: het bepaalt waar de verantwoordelijkheid
van de arts begint en eindigt
- Richting voor behandeling: het label stuurt welke zorg of technologie wordt
ingezet.
Definities van gezondheid
- Biomedisch model = gezondheid is simpelweg de
afwezigheid van ziekte. De focus ligt hierbij op het
herstellen van verstoorde biologische processen.
- WHO-definitie (1948) = gezondheid is een staat van
volledig fysiek, mentaal en sociaal welbevinden, en niet
louter de afwezigheid van ziekte of gebreken.
- Biopsychosociaal model = gezondheid en ziekte
worden niet gezien als zwart-wit, maar als continuüm.
Het is het resultaat van een wisselwerking tussen
biologische, psychologische en sociale factoren.
- Positieve gezondheid (Huber) = het vermogen om je
aan te passen en eigen regie te voeren in het licht van
fysieke, emotionele en sociale uitdagingen. De focus
Figuur . Biopsychosociaal
ligt niet op de ziekte, maar het behouden van functies
naar eigen welbevinden, passend bij de levensfase. model
Drie perspectieven op ziekte
Er is een cruciaal onderscheid tussen disease, illness en sickness.
Deze kunnen samenhangen, maar ook onafhankelijk van elkaar
bestaan:
1. Disease (medisch-professioneel): de objectieve, biologische
afwijking (vastgesteld door een deskundige)
2. Illness (ik-perspectief): de subjectieve ervaring; het lijden,
het “zich ziek voelen”
3. Sickness (sociaal-
maatschappelijk):
de zieke rol; de rechten
(ziekteverlof) en plichten, maar
ook sociale normen en
stigmatisering.
Het concept van positieve gezondheid,
ontwikkeld door Machteld Huber, is een
essentieel onderdeel van de moderne
kijken op volksgezondheid binnen de
SMW. Huber definieert gezondheid niet
, als de afwezigheid van ziekte maar als het vermogen om je aan te passen en
eigen regie te voeren.
Om dit meetbaar te maken onderscheidt zij zes dimensies:
1. Lichaamsfuncties = dit omvat de fysieke aspecten zoals medische feiten,
medische waarnemingen, conditie, fysiek functioneren en de afwezigheid
van fysieke klachten.
2. Mentaal welbevinden = de psychologische staat van de persoon. Denk aan
cognitief functioneren, emotionele toestand, zelfrespect, veerkracht en het
gevoel van controle (regie) over het eigen leven.
3. Zingeving = de motivatie en het doel in het leven. Dit gaat over
existentiële aspecten zoals levenslust, idealen willen bereiken, zinvol
werk/bezigheden en spirituele behoeften.
4. Kwaliteit van leven = de subjectieve beleving van plezier en geluk.
Aspecten zijn onder andere genieten, zich lekker voelen, een gevoel van
veiligheid en de balans tussen inspanning en ontspanning.
5. Meedoen (sociaal-maatschappelijke participatie) = de mate waarin iemand
onderdeel is van de samenleving. Dit omvat sociale contacten,
betekenisvolle relaties, maatschappelijke betrokkenheid en het uitvoeren
van betaald of onvrijwillig werk.
6. Dagelijks functioneren = het vermogen om dagelijkse taken uit te voeren.
Dit gaat over praktische zaken zoals zelfzorg, huishouden, werkvermogen
en de vaardigheid om met geld of informatie om te gaan.
Drie theoretische visies op gezondheid & ziekte
Wie bepaalt wat ziek is? De slides onderscheiden drie stromingen die de “macht”
en de “oplossing” definiëren:
Visie Kern van de Wie heeft de Focus van de Relatie tot de
definitie macht/autoriteit? oplossing Ziekte-trias
Naturalistisch Ziekte is De Inzet van Disease: Het
(Statistisch/ een statistische zorgprofessional biomedische medisch-
Biologisch) afwijking van het (arts/onderzoeke technologie en professionele
biologisch r) stelt de behandelingen perspectief
normale afwijking om de op de
functioneren van objectief vast. biologische biologische
het organisme. norm te afwijking.
Wetenschappers herstellen.
Normativistisc Gezondheid is De persoon Focus Illness: Het
h (Doelen/ het vermogen (patiënt) bepaalt op persoonlijke ik-perspectief
Welbevinden) om persoonlijke zelf of hij/zij groei, en de
doelen te gezond is op empowerment subjectieve
behalen en een basis van eigen en ervaring van
staat van doelen. ondersteuning het (ziek)
welbevinden te bij het zijn.
ervaren. functioneren.
Sociaal- Ziekte en De maatschappij Maatschappelij Sickness: Het
constructivisti gezondheid zijn en ke sociaal-
sch labels die door politiek bepalen verandering en maatschappe
de maatschappij wat als 'normaal' aanpassing lijk
worden bepaald of 'afwijkend' van sociale perspectief
en veranderen wordt gezien. structuren of en de
door de tijd. wetgeving. toegekende
ziekerol.
Wetenschappen
Module 1 – introductie op ziekte en gezondheid
1) De student kan in eigen woorden de disciplines binnen de sociaal
medische wetenschappen – biomedische geneeskunde, epidemiologie,
demografie, (medische) sociologie en gezondheidspsychologie –
omschrijven.
De verschillende disciplines werken vaak samen in een multidisciplinaire aanpak
om complexe volksgezondheidsvraagstukken op te lossen
1. Biomedische geneeskunde
a. Deze discipline vormt de biologische basis van de gezondheidszorg
b. De focus ligt op het biologische functioneren van het menselijk
lichaam op moleculair, cellulair en orgaanniveau
c. Gezondheid wordt gezien als de afwezigheid van ziekte of defecten.
Men onderzoekt pathofysiologische mechanisme (bijv. hoe een virus
een cel binnendringt) om behandelingen en medicijnen te
ontwikkelen voor het individu
d. Het levert de “harde” objectieve maten (zoals bloedwaarden of
scans) die epidemiologen vervolgens gebruiken om patronen in
groepen te ontdekken
2. Epidemiologie
a. De epidemiologie fungeert als de verbindende schakel door
ziektepatronen in kaart te brengen.
b. De focus ligt op de verspreiding (wie, waar, wanneer) en
determinanten (oorzaken) van ziekte in populaties
c. Het maakt gebruik van kwantitatieve methoden en statistiek om
risicofactoren te identificeren. Belangrijke begrippen zijn incidentie
(nieuwe gevallen) en prevalentie (bestaande gevallen)
d. Het vormt de wetenschappelijke basis voor publieke gezondheid en
preventiebeleid
3. Demografie
a. De demografie levert de contextuele cijfers over de
bevolkingsopbouw
b. De focus ligt op de omvang, samenstelling en dynamiek van de
bevolking (geboorte, sterfte, migratie en veroudering)
c. Het bestudeert fenomenen zoals de epidemiologische transitie: de
verschuiving in een samenleving van infectieziekten naar chronische
welvaartsziekten door veranderende leefomstandigheden.
d. Het helpt voorspellen welke zorgbehoeften er in de toekomst
ontstaan, bijvoorbeeld door vergrijzing.
4. (Medische) Sociologie
a. De discipline kijkt “stroomopwaarts” naar de maatschappelijke
structuren
b. De focus ligt op de invloed van sociale structuren, zoals klasse,
etniciteit, machtsverhoudingen en sociale netwerken op gezondheid.
c. Men kijkt naar gezondheidsverschillen. Waarom leven mensen met
een lage sociaaleconomische status gemiddeld korter en minder
, gezond? Sociologen bestuderen factoren zoals woonsituatie,
werkstress en sociale uitsluiting
d. Het legt bloot dat gezondheid niet alleen een individuele keuze is,
maar sterk wordt bepaald door de plek waar je in de maatschappij
staat.
5. Gezondheidspsychologie
a. Deze discipline richt zich op de interactie tussen geest, gedrag en
lichaam
b. De focus ligt op gedragsmatige en psychologische processen bij
gezondheid, ziekte en gezondheidszorg
c. Onderwerpen zijn onder andere therapietrouw (compliance),
stressmanagement, motivatie om te stoppen met roken en de
subjectieve beleving van ziekte. Het maakt gebruik van het
biopsychosociale model.
d. Het levert de instrumenten om subjectieve gezondheid en kwaliteit
van leven te meten, wat essentieel is omdat iemands eigen beleving
vaak belangrijker is voor hun welzijn dan klinische data.
Verband tussen disciplines in een voorbeeld:
Stel je een probleem voor als obesitas:
1. De biomedicus kijkt naar de stofwisseling en genetica van het individu
2. De epidemioloog berekent hoeveel procent van de Nederlanders obesitas heeft en
welke risicofactoren (zoals dieet) er zijn.
3. De demograaf ziet dat obesitas vaker voorkomt bij bepaalde leeftijdsgroepen of in
specifieke wijken
4. De socioloog analyseert hoe de voedselomgeving in arme wijken (veel fastfood,
weinig vers groente) bijdraagt aan het probleem
5. De gezondheidspsycholoog onderzoekt de motivatie van mensen om gezonder te
eten en hoe stress leidt tot emotie-eten.
2) De student kan een definitie geven van het van Sociaal Medische
Wetenschappen
De sociaal medische wetenschappen (SMW) is een multidisciplinair vakgebied dat
de wisselwerking bestudeert tussen de biologische gezondheid van mensen en
hun sociale, psychologische en fysieke omgeving. In essentie draait SMW om de
volgende punten:
- Van individu naar populatie: waar de klinische geneeskunde focust op het
behandelen van één ziekte patiënt, richt SMW zich op de oorzaken van
ziektecijfers binnen de gehele bevolking
- Determinantenbenadering: gezondheid wordt niet alleen bepaald door
biologie, maar ook door leefstijl, de fysieke en sociale omgeving en de
inrichting van de gezondheidszorg
- Focus op achterliggende oorzaken: er wordt gezocht naar ‘upstream’
factoren (zoals sociaaleconomische status of sociale steun) die indirect de
gezondheid beïnvloeden door gedrag of biologische risico’s te sturen.
- Levensloopperspectief: gezondheid wordt gezien als het resultaat van een
opstapeling van gebeurtenissen en blootstellingen gedurende het hele
leven, vanaf de vroege ontwikkeling.
Het doel is het identificeren van deze determinanten om effectief
gezondheidsbeleid en preventie te ontwikkelen voor de hele samenleving.
3) De student kan verschillende definities geven van ziekte en gezondheid
, 4) De student kan op genuanceerde wijze betekenis geven aan de begrippen
ziekte een gezondheid en het spanningsveld binnen en tussen beide
begrippen beschrijven.
Het belang van definities en het ‘ziektelabel’
Het toekennen van een ziektelabel en het duidelijk definiëren van ziekte en
gezondheid is niet alleen een medische handeling, maar heeft grote sociale
gevolgen:
- Erkenning: voor de patiënt betekent een label erkenning van hun klachten,
maar zorgt ook voor erkenning vanuit de werkgever wat leidt tot toegang
tot de ziektewet.
- Afbakening medisch domein: het bepaalt waar de verantwoordelijkheid
van de arts begint en eindigt
- Richting voor behandeling: het label stuurt welke zorg of technologie wordt
ingezet.
Definities van gezondheid
- Biomedisch model = gezondheid is simpelweg de
afwezigheid van ziekte. De focus ligt hierbij op het
herstellen van verstoorde biologische processen.
- WHO-definitie (1948) = gezondheid is een staat van
volledig fysiek, mentaal en sociaal welbevinden, en niet
louter de afwezigheid van ziekte of gebreken.
- Biopsychosociaal model = gezondheid en ziekte
worden niet gezien als zwart-wit, maar als continuüm.
Het is het resultaat van een wisselwerking tussen
biologische, psychologische en sociale factoren.
- Positieve gezondheid (Huber) = het vermogen om je
aan te passen en eigen regie te voeren in het licht van
fysieke, emotionele en sociale uitdagingen. De focus
Figuur . Biopsychosociaal
ligt niet op de ziekte, maar het behouden van functies
naar eigen welbevinden, passend bij de levensfase. model
Drie perspectieven op ziekte
Er is een cruciaal onderscheid tussen disease, illness en sickness.
Deze kunnen samenhangen, maar ook onafhankelijk van elkaar
bestaan:
1. Disease (medisch-professioneel): de objectieve, biologische
afwijking (vastgesteld door een deskundige)
2. Illness (ik-perspectief): de subjectieve ervaring; het lijden,
het “zich ziek voelen”
3. Sickness (sociaal-
maatschappelijk):
de zieke rol; de rechten
(ziekteverlof) en plichten, maar
ook sociale normen en
stigmatisering.
Het concept van positieve gezondheid,
ontwikkeld door Machteld Huber, is een
essentieel onderdeel van de moderne
kijken op volksgezondheid binnen de
SMW. Huber definieert gezondheid niet
, als de afwezigheid van ziekte maar als het vermogen om je aan te passen en
eigen regie te voeren.
Om dit meetbaar te maken onderscheidt zij zes dimensies:
1. Lichaamsfuncties = dit omvat de fysieke aspecten zoals medische feiten,
medische waarnemingen, conditie, fysiek functioneren en de afwezigheid
van fysieke klachten.
2. Mentaal welbevinden = de psychologische staat van de persoon. Denk aan
cognitief functioneren, emotionele toestand, zelfrespect, veerkracht en het
gevoel van controle (regie) over het eigen leven.
3. Zingeving = de motivatie en het doel in het leven. Dit gaat over
existentiële aspecten zoals levenslust, idealen willen bereiken, zinvol
werk/bezigheden en spirituele behoeften.
4. Kwaliteit van leven = de subjectieve beleving van plezier en geluk.
Aspecten zijn onder andere genieten, zich lekker voelen, een gevoel van
veiligheid en de balans tussen inspanning en ontspanning.
5. Meedoen (sociaal-maatschappelijke participatie) = de mate waarin iemand
onderdeel is van de samenleving. Dit omvat sociale contacten,
betekenisvolle relaties, maatschappelijke betrokkenheid en het uitvoeren
van betaald of onvrijwillig werk.
6. Dagelijks functioneren = het vermogen om dagelijkse taken uit te voeren.
Dit gaat over praktische zaken zoals zelfzorg, huishouden, werkvermogen
en de vaardigheid om met geld of informatie om te gaan.
Drie theoretische visies op gezondheid & ziekte
Wie bepaalt wat ziek is? De slides onderscheiden drie stromingen die de “macht”
en de “oplossing” definiëren:
Visie Kern van de Wie heeft de Focus van de Relatie tot de
definitie macht/autoriteit? oplossing Ziekte-trias
Naturalistisch Ziekte is De Inzet van Disease: Het
(Statistisch/ een statistische zorgprofessional biomedische medisch-
Biologisch) afwijking van het (arts/onderzoeke technologie en professionele
biologisch r) stelt de behandelingen perspectief
normale afwijking om de op de
functioneren van objectief vast. biologische biologische
het organisme. norm te afwijking.
Wetenschappers herstellen.
Normativistisc Gezondheid is De persoon Focus Illness: Het
h (Doelen/ het vermogen (patiënt) bepaalt op persoonlijke ik-perspectief
Welbevinden) om persoonlijke zelf of hij/zij groei, en de
doelen te gezond is op empowerment subjectieve
behalen en een basis van eigen en ervaring van
staat van doelen. ondersteuning het (ziek)
welbevinden te bij het zijn.
ervaren. functioneren.
Sociaal- Ziekte en De maatschappij Maatschappelij Sickness: Het
constructivisti gezondheid zijn en ke sociaal-
sch labels die door politiek bepalen verandering en maatschappe
de maatschappij wat als 'normaal' aanpassing lijk
worden bepaald of 'afwijkend' van sociale perspectief
en veranderen wordt gezien. structuren of en de
door de tijd. wetgeving. toegekende
ziekerol.
