Hoofdstuk 1
Abstracte kennis is alles waardoor je regels kunt verbinden aan elementen van een zin zonder dat je er eerder van
gehoord hebt. Taalgebruikers hebben de kennis om taal te begrijpen en te produceren zonder uit te kunnen leggen
hoe het systeem werkt, soms weet je dus gewoon of iets goed of fout is. Mensen kunnen met een natuurlijke taal
over alles communiceren wat binnen hun ervaringswereld ligt. Per onderwerp maakt men gebruik van een
verschillend jargon. Talen hebben een bepaalde structuur. Er zijn regels op te stellen waaraan de zinnen in een taal
moeten voldoen; die regels vormen samen de grammatica van een taal. Een van de 7 specifieke eigenschappen van
natuurlijke talen is compositionaliteit (1). Woorden hebben elk afzonderlijk een bepaalde betekenis en ieder woord
is opgebouwd uit klanken die maken dat het woord onderscheiden kan worden van andere woorden. Het fenomeen
waarbij talige eenheden ingebed zijn in grotere gehelen die op hun beurt weer ingebed zijn in nog grotere gehelen et
cetera staat bekend als recursie (2). De spontaniteit en creativiteit (3) die zo karakteristiek zijn voor het menselijk
taalgebruik is bij dieren kennelijk afwezig. Een ander kenmerk van natuurlijke, menselijke talen: ze worden
verworden door kinderen middels interacties met de omgeving en zo van generatie op generatie overgedragen (4). In
communicatiesystemen van dieren zit weinig variatie in de boodschappen. De structuur (5) is zo dat ze precies
kunnen aangeven wat het meest voorkomt, zoals een vijand in de buurt. Met creativiteit in een taal wordt bedoeld
dat met de regels waar ze over beschikken steeds nieuwe, mogelijke unieke zinnen kunnen maken. Dierentalen
hebben dat niet. Bij mensentaal hoeft er geen directe aanleiding of stimulus te zijn (spontaniteit). Deze talen zijn
grotendeels arbitrair (6) wat betreft de relatie tussen de vorm en betekenis. Er bestaat een iconische relatie tussen
de vorm en inhoud van de boodschap. Behalve bij onomatopeeën, daar is de klank gerelateerd aan de betekenis. Bij
dierentalen is er veel meer arbitrariteit. Het laatste kenmerk is dat menselijke talen los staan van het hier en nu (7).
Je kunt praten over het verleden en de toekomst en alles er tussenin.
Kunsttalen zijn bewust door mensen ontworpen of geconstrueerd. Om de problemen van internationale
communicatie op te lossen, of soms met het ideologische doel om volken dichter bij elkaar te brengen zijn er
verschillende kunsttalen ontwikkeld. Kunsttalen hebben een aantal kenmerken die gelijk zijn aan de eigenschappen
van natuurlijke talen, zoals compositionaliteit en de arbitrariteit van het taalteken. Maar ze verschillen in ten minste
twee opzichten van natuurlijke talen. Ten eerste veranderen ze over het algemeen niet in de loop van de tijd en ze
worden niet verworven door kinderen en op generaties. Computertalen zijn talen waarin computerprogramma’s zijn
geschreven en waarin mensen instructies aan de computer kunnen geven. Deze zijn ook doelbewust door iemand
geconstrueerd. Computertalen zijn te vergelijken met andere formele talen zoals de algebra en de taal van de
wiskunde en de logica. Het opvallendste kenmerk van computertalen is dat er wel een vaste een-op-eenrelatie
bestaat tussen vorm en betekenis (dus niet arbitrair). Er bestaat geen dubbelzinnigheid. Een ander verschil tussen
natuurlijke en formele talen is dat taalgebruikers in het algemeen alles weglaten waarvan ze mogen aannemen dat
toehoorders dat zelf kunnen aanvullen op basis van hun kennis van zaken. In formele talen is dit in principe
onmogelijk, computers missen de kennis van de werkelijkheid om uit zichzelf de nodige aanvullingen te maken. Alles
wat in de computertaal wordt opgeschreven wordt letterlijk genomen.
Non-verbale communicatie heeft geen klanken of woorden maar niet-talige middelen zoals handgebaren,
lichaamshouding, gezichtsuitdrukkingen etc. De standaarden die hierbij horen verschillen per cultuur, bijvoorbeeld
hoe dichtbij je bij iemand staat in een gesprek. Het combineren van gebaren zodat er een andere betekenis gevormd
word, is niet mogelijk. Er is dus geen compositionaliteit en ook geen grammatica of een vaste structuur.
Talen zijn systemen van tekens. Het begrip ‘taal’ wordt gebruikt voor alles waarmee mensen een zekere betekenis
overdragen. Talen kunnen we indelen in twee grote groepen: gesproken talen en gebarentalen. Een gesproken taal
wordt geuit door gebruik van de tong, lippen en stembanden en wordt gehoord door het oor. Een gebarentaal maakt
gebruik van een andere modaliteit (manier van inhoud uitdrukken), namelijk de visuele modaliteit. Een gebarentaal
wordt gezien en gebaarders gebruiken vooral hun handen. Het gebruik van een bepaalde modaliteit kan gevolgen
hebben voor de vorm van een taal. Bij gebarentalen kan er overeenkomst zijn tussen gebaar en betekenis, maar die
kan ook volledig ontbreken. De onderlinge verstaanbaarheid is groter dan bij gesproken taal. Gebarentalen hebben
een duidelijke structuur en grammatica, worden verworven door kinderen en er hoeft geen aanleiding tot gesprek te
zijn.
Een ander type onderscheid dat we maken tussen talen, is alleen gesproken talen en ook geschreven talen. De
geschreven vorm van een taal is afgeleid van de gesproken vorm en dus secundair. Door schrijven wordt een taal
visueel maar ook veel duurzamer. Schrijven geeft de mogelijkheid om informatie te bewaren zonder daarmee het
geheugen te belasten. Sommige schriftsystemen gebruiken een symbool voor een woord, andere gebruiken een
symbool voor een lettergreep en weer andere gebruiken een symbool voor een klank. Talen die geen geschreven
, vorm hebben, worden over het algemeen gesproken in technologisch of economisch minder ontwikkelde
gemeenschappen. Daarom worden ze ook wel primitieve talen genoemd.
Een laatste verschil is het verschil in complexiteit. We onderscheiden complexe en simpele talen. Maar eigenlijk
kunnen we daar geen onderscheid in maken, het ligt o.a. aan je moedertaal of je een taal moeilijk of makkelijk vindt.
Een belangrijk uitgangspunt van de taalwetenschap is dat men zo veel mogelijk probeert te generaliseren. We
proberen de regels voor zo veel mogelijk gevallen te laten gelden om niet te veel uitzonderingen te krijgen. De
grammatica die de taalkundige schrijft van een taal geeft de kennis weer die alle moedertaalsprekers hebben van de
regels van hun taal. Deze descriptieve grammatica beschrijft de regels van alle varianten van de taal, dus de
standaardtaal maar ook de dialecten. Veranderingen of aanpassingen in de grammatica komen hier ook in. De
prescriptieve grammatica schrijft voor welke vormen van een taal goed zijn en welke niet. Alle veranderingen
worden gezien als een bedreiging van de ‘pure’ taal, de puristische visie. Als je een taal beschrijft vanuit het
veranderende perspectief, geef je een diachrone beschrijving. De synchrone beschrijving geeft een beeld van hoe de
taal er op dat moment uit ziet. De pedagogische grammatica bevatten een uiteenzetting van de regels van een taal
ten behoeve van het onderwijs. Pedagogische grammatica (leergrammatica) is in tegenstelling tot wetenschappelijke
grammatica prescriptief, bevat minder informatie over alle regels en uitzonderingen en verdeelt de informatie over
een bepaald onderwerp over verschillende hoofdstukken of blokken.
Hoofdstuk 2
De abstracte en grotendeels onbewuste kennis die we van het taalsysteem hebben, heet linguïstische competence.
Het feitelijk gebruik van die kennis is de performance. Tijdens de performance worden fouten gemaakt waarvan we
volgens in de kennis van het taalsysteem wel van weten hoe het wel moet. Voor een volledig begrip van een
performance heb je ook kennis van de wereld en communicatieve competence (kennis van taalgebruikssituaties)
nodig. Al deze kennis wordt ingezet bij het spreken en begrijpen van taal. Het cognitief systeem wordt hierdoor
voortdurend aangevuld of aangepast. De woordenschat is verbonden met kennis van de wereld en is opgeslagen in
ons mentale lexicon. Dat is vergelijkbaar met een netwerk van woorden en verbindingen daartussen. Bij het
activeren van het mentale lexicon wordt een woord met de bijbehorende betekenis geprikkeld. Als gevolg van deze
activatie zullen nauwverwante woorden en kennis opdoen, dit heet activatiespreiding. Naarmate deze bijbehorende
woorden sneller opkomen, noemen we dat het priming effect. De taalgebruiker moet niet alleen over allerlei kennis
beschikken, maar ook psychologisch goed kunnen functioneren. Al deze kennis en vermogens duiden we aan als het
cognitief systeem.
Het taalsysteem moet gezien worden als een dynamisch netwerk waarin verschillende hersengebieden met elkaar
communiceren en onderling informatie uitwisselen. Taal zit niet alleen in één specifiek deel van de hersenen. Een
beschadiging voorin de hersenen (het frontale gebied) tast het spreken aan, terwijl het begrijpen relatief intact blijft.
Een beschadiging wat verder naar achteren (het temporale gebied) leidt tot een stoornis in het begrijpen van taal;
het spreektempo en de zinslengte blijft het zelfde, maar klanken of betekenissen worden soms omgedraaid.
Taalstoornissen die het gevolg zijn van een hersenbeschadiging noemen we afasie. Dit wordt ongeveer 95% van alle
gevallen veroorzaakt door een beschadiging in de linkerhersenhelft. Taal blijkt vooral in de linkerhelft plaats te
vinden, behalve bij linkshandigen, daar zit dit meer in de rechterhelft. Een beschadiging in het gebied van Broca tast
vooral de verwerking en het begrijpen van syntactische informatie aan. Het gebied van Wernicke speelt vooral een
belangrijke rol in de verwerking van fonologische en semantische informatie. Het Broca-gebied speelt niet alleen een
rol bij het spreken, maar ook het begrijpen van taal. We kunnen dit zien door te kijken naar de activatie van de
hersenen bij het uitspreken van zinnen (fMRI).
Een andere techniek die gebaseerd is op de elektrische activiteit van het brein (ERP) wordt gebruikt om vast te stellen
hoe en hoe snel taalgebruikers reageren op kenmerken van het taalaanbod. Hierbij kijken we naar de hersengolven.
Bij grammaticaal of semantisch foute zinnen duren die golven langer dan bij correcte zinnen. Het kunnen gebruiken
van taal is afhankelijk van het functioneren van netwerken van met elkaar communicerende hersengebieden. Het
tijdsverloop van de reacties in de hersenen, gemeten als hersengolven, weerspiegelt het onderscheid tussen het
verwerken van grammaticale en semantische informatie.
Abstracte kennis is alles waardoor je regels kunt verbinden aan elementen van een zin zonder dat je er eerder van
gehoord hebt. Taalgebruikers hebben de kennis om taal te begrijpen en te produceren zonder uit te kunnen leggen
hoe het systeem werkt, soms weet je dus gewoon of iets goed of fout is. Mensen kunnen met een natuurlijke taal
over alles communiceren wat binnen hun ervaringswereld ligt. Per onderwerp maakt men gebruik van een
verschillend jargon. Talen hebben een bepaalde structuur. Er zijn regels op te stellen waaraan de zinnen in een taal
moeten voldoen; die regels vormen samen de grammatica van een taal. Een van de 7 specifieke eigenschappen van
natuurlijke talen is compositionaliteit (1). Woorden hebben elk afzonderlijk een bepaalde betekenis en ieder woord
is opgebouwd uit klanken die maken dat het woord onderscheiden kan worden van andere woorden. Het fenomeen
waarbij talige eenheden ingebed zijn in grotere gehelen die op hun beurt weer ingebed zijn in nog grotere gehelen et
cetera staat bekend als recursie (2). De spontaniteit en creativiteit (3) die zo karakteristiek zijn voor het menselijk
taalgebruik is bij dieren kennelijk afwezig. Een ander kenmerk van natuurlijke, menselijke talen: ze worden
verworden door kinderen middels interacties met de omgeving en zo van generatie op generatie overgedragen (4). In
communicatiesystemen van dieren zit weinig variatie in de boodschappen. De structuur (5) is zo dat ze precies
kunnen aangeven wat het meest voorkomt, zoals een vijand in de buurt. Met creativiteit in een taal wordt bedoeld
dat met de regels waar ze over beschikken steeds nieuwe, mogelijke unieke zinnen kunnen maken. Dierentalen
hebben dat niet. Bij mensentaal hoeft er geen directe aanleiding of stimulus te zijn (spontaniteit). Deze talen zijn
grotendeels arbitrair (6) wat betreft de relatie tussen de vorm en betekenis. Er bestaat een iconische relatie tussen
de vorm en inhoud van de boodschap. Behalve bij onomatopeeën, daar is de klank gerelateerd aan de betekenis. Bij
dierentalen is er veel meer arbitrariteit. Het laatste kenmerk is dat menselijke talen los staan van het hier en nu (7).
Je kunt praten over het verleden en de toekomst en alles er tussenin.
Kunsttalen zijn bewust door mensen ontworpen of geconstrueerd. Om de problemen van internationale
communicatie op te lossen, of soms met het ideologische doel om volken dichter bij elkaar te brengen zijn er
verschillende kunsttalen ontwikkeld. Kunsttalen hebben een aantal kenmerken die gelijk zijn aan de eigenschappen
van natuurlijke talen, zoals compositionaliteit en de arbitrariteit van het taalteken. Maar ze verschillen in ten minste
twee opzichten van natuurlijke talen. Ten eerste veranderen ze over het algemeen niet in de loop van de tijd en ze
worden niet verworven door kinderen en op generaties. Computertalen zijn talen waarin computerprogramma’s zijn
geschreven en waarin mensen instructies aan de computer kunnen geven. Deze zijn ook doelbewust door iemand
geconstrueerd. Computertalen zijn te vergelijken met andere formele talen zoals de algebra en de taal van de
wiskunde en de logica. Het opvallendste kenmerk van computertalen is dat er wel een vaste een-op-eenrelatie
bestaat tussen vorm en betekenis (dus niet arbitrair). Er bestaat geen dubbelzinnigheid. Een ander verschil tussen
natuurlijke en formele talen is dat taalgebruikers in het algemeen alles weglaten waarvan ze mogen aannemen dat
toehoorders dat zelf kunnen aanvullen op basis van hun kennis van zaken. In formele talen is dit in principe
onmogelijk, computers missen de kennis van de werkelijkheid om uit zichzelf de nodige aanvullingen te maken. Alles
wat in de computertaal wordt opgeschreven wordt letterlijk genomen.
Non-verbale communicatie heeft geen klanken of woorden maar niet-talige middelen zoals handgebaren,
lichaamshouding, gezichtsuitdrukkingen etc. De standaarden die hierbij horen verschillen per cultuur, bijvoorbeeld
hoe dichtbij je bij iemand staat in een gesprek. Het combineren van gebaren zodat er een andere betekenis gevormd
word, is niet mogelijk. Er is dus geen compositionaliteit en ook geen grammatica of een vaste structuur.
Talen zijn systemen van tekens. Het begrip ‘taal’ wordt gebruikt voor alles waarmee mensen een zekere betekenis
overdragen. Talen kunnen we indelen in twee grote groepen: gesproken talen en gebarentalen. Een gesproken taal
wordt geuit door gebruik van de tong, lippen en stembanden en wordt gehoord door het oor. Een gebarentaal maakt
gebruik van een andere modaliteit (manier van inhoud uitdrukken), namelijk de visuele modaliteit. Een gebarentaal
wordt gezien en gebaarders gebruiken vooral hun handen. Het gebruik van een bepaalde modaliteit kan gevolgen
hebben voor de vorm van een taal. Bij gebarentalen kan er overeenkomst zijn tussen gebaar en betekenis, maar die
kan ook volledig ontbreken. De onderlinge verstaanbaarheid is groter dan bij gesproken taal. Gebarentalen hebben
een duidelijke structuur en grammatica, worden verworven door kinderen en er hoeft geen aanleiding tot gesprek te
zijn.
Een ander type onderscheid dat we maken tussen talen, is alleen gesproken talen en ook geschreven talen. De
geschreven vorm van een taal is afgeleid van de gesproken vorm en dus secundair. Door schrijven wordt een taal
visueel maar ook veel duurzamer. Schrijven geeft de mogelijkheid om informatie te bewaren zonder daarmee het
geheugen te belasten. Sommige schriftsystemen gebruiken een symbool voor een woord, andere gebruiken een
symbool voor een lettergreep en weer andere gebruiken een symbool voor een klank. Talen die geen geschreven
, vorm hebben, worden over het algemeen gesproken in technologisch of economisch minder ontwikkelde
gemeenschappen. Daarom worden ze ook wel primitieve talen genoemd.
Een laatste verschil is het verschil in complexiteit. We onderscheiden complexe en simpele talen. Maar eigenlijk
kunnen we daar geen onderscheid in maken, het ligt o.a. aan je moedertaal of je een taal moeilijk of makkelijk vindt.
Een belangrijk uitgangspunt van de taalwetenschap is dat men zo veel mogelijk probeert te generaliseren. We
proberen de regels voor zo veel mogelijk gevallen te laten gelden om niet te veel uitzonderingen te krijgen. De
grammatica die de taalkundige schrijft van een taal geeft de kennis weer die alle moedertaalsprekers hebben van de
regels van hun taal. Deze descriptieve grammatica beschrijft de regels van alle varianten van de taal, dus de
standaardtaal maar ook de dialecten. Veranderingen of aanpassingen in de grammatica komen hier ook in. De
prescriptieve grammatica schrijft voor welke vormen van een taal goed zijn en welke niet. Alle veranderingen
worden gezien als een bedreiging van de ‘pure’ taal, de puristische visie. Als je een taal beschrijft vanuit het
veranderende perspectief, geef je een diachrone beschrijving. De synchrone beschrijving geeft een beeld van hoe de
taal er op dat moment uit ziet. De pedagogische grammatica bevatten een uiteenzetting van de regels van een taal
ten behoeve van het onderwijs. Pedagogische grammatica (leergrammatica) is in tegenstelling tot wetenschappelijke
grammatica prescriptief, bevat minder informatie over alle regels en uitzonderingen en verdeelt de informatie over
een bepaald onderwerp over verschillende hoofdstukken of blokken.
Hoofdstuk 2
De abstracte en grotendeels onbewuste kennis die we van het taalsysteem hebben, heet linguïstische competence.
Het feitelijk gebruik van die kennis is de performance. Tijdens de performance worden fouten gemaakt waarvan we
volgens in de kennis van het taalsysteem wel van weten hoe het wel moet. Voor een volledig begrip van een
performance heb je ook kennis van de wereld en communicatieve competence (kennis van taalgebruikssituaties)
nodig. Al deze kennis wordt ingezet bij het spreken en begrijpen van taal. Het cognitief systeem wordt hierdoor
voortdurend aangevuld of aangepast. De woordenschat is verbonden met kennis van de wereld en is opgeslagen in
ons mentale lexicon. Dat is vergelijkbaar met een netwerk van woorden en verbindingen daartussen. Bij het
activeren van het mentale lexicon wordt een woord met de bijbehorende betekenis geprikkeld. Als gevolg van deze
activatie zullen nauwverwante woorden en kennis opdoen, dit heet activatiespreiding. Naarmate deze bijbehorende
woorden sneller opkomen, noemen we dat het priming effect. De taalgebruiker moet niet alleen over allerlei kennis
beschikken, maar ook psychologisch goed kunnen functioneren. Al deze kennis en vermogens duiden we aan als het
cognitief systeem.
Het taalsysteem moet gezien worden als een dynamisch netwerk waarin verschillende hersengebieden met elkaar
communiceren en onderling informatie uitwisselen. Taal zit niet alleen in één specifiek deel van de hersenen. Een
beschadiging voorin de hersenen (het frontale gebied) tast het spreken aan, terwijl het begrijpen relatief intact blijft.
Een beschadiging wat verder naar achteren (het temporale gebied) leidt tot een stoornis in het begrijpen van taal;
het spreektempo en de zinslengte blijft het zelfde, maar klanken of betekenissen worden soms omgedraaid.
Taalstoornissen die het gevolg zijn van een hersenbeschadiging noemen we afasie. Dit wordt ongeveer 95% van alle
gevallen veroorzaakt door een beschadiging in de linkerhersenhelft. Taal blijkt vooral in de linkerhelft plaats te
vinden, behalve bij linkshandigen, daar zit dit meer in de rechterhelft. Een beschadiging in het gebied van Broca tast
vooral de verwerking en het begrijpen van syntactische informatie aan. Het gebied van Wernicke speelt vooral een
belangrijke rol in de verwerking van fonologische en semantische informatie. Het Broca-gebied speelt niet alleen een
rol bij het spreken, maar ook het begrijpen van taal. We kunnen dit zien door te kijken naar de activatie van de
hersenen bij het uitspreken van zinnen (fMRI).
Een andere techniek die gebaseerd is op de elektrische activiteit van het brein (ERP) wordt gebruikt om vast te stellen
hoe en hoe snel taalgebruikers reageren op kenmerken van het taalaanbod. Hierbij kijken we naar de hersengolven.
Bij grammaticaal of semantisch foute zinnen duren die golven langer dan bij correcte zinnen. Het kunnen gebruiken
van taal is afhankelijk van het functioneren van netwerken van met elkaar communicerende hersengebieden. Het
tijdsverloop van de reacties in de hersenen, gemeten als hersengolven, weerspiegelt het onderscheid tussen het
verwerken van grammaticale en semantische informatie.
