Samenvatting | Grondrechten
H1 | Inleiding
Definitie grondrechten: Fundamentele rechtsnormen die de strekking hebben het individu
persoonlijke vrijheid en een menswaardig bestaan te verzekeren en
die de handelingsvrijheid van met name de overheid beperken.
De grondrechten gelden in de eerste plaats in de relatie tussen burger en overheid
(verticaal); zij perken de handelingsvrijheid van de overheid in.
Klassieke grondrechten: De onthoudingsplicht van de overheid staat voorop.
Deze vrijheidsrechten heten ook wel positieve verplichtingen,
verplichtingen om juist wél iets te doen.
Sociale grondrechten: Bevatten veelal in de eerste plats een zorgplicht van de overheid.
Grondrechten, en dan met name de veiligheidsrechten en het gelijkheidsbeginsel, zijn
verbonden met de opkomst van het idee van de rechtsstaat.
Grondrechten gelden tussen de overheid en de burger (diegene die zich op het grondgebied
van de overheid bevindt). Dit kan verticaal (overheid tot burger) en horizontaal
(onder de burgers of tegenover private partijen) zijn.
Viertal pijlers van de rechtsstaat:
1. Ingrijpen van de overheid mag slechts geschieden op grond van algemene regels
(legaliteitsbeginsel).
- Deze norm richt zich zowel tegen willekeur als tegen standsrechten.
-> De overheid is ook zelf aan dit recht verbonden.
2. Driemachtenscheiding/verdeling van de overheidsmacht over verschillende organen.
- Deze verdeling moet er onder meer voor zorgen dat de wetgevende en uitvoerende
. macht niet samenvallen.
-> In een rechtsstaat als de onze mag de uitvoerende macht de vrijheid van de
. burger daarentegen pas beperken als deze bevoegdheid terug te voeren is op de
. wet.
-> Een systeem van machtsverdeling (checks and balances) wordt als garantie
. voor de vrijheid van de burger gezien.
3. Mogelijkheid van rechtsbescherming door een onafhankelijke rechter.
- Mocht de overheid inbreuk maken op de rechtsnormen, dan kan de rechter
. daarover oordelen.
4. Eerbiediging van de grondrechten.
- De grondrechten zorgen voor een meer inhoudelijke inperking van de
. gedragsalternatieven van de overheid, waaraan de wetgever is gebonden.
- Een rechtsstaat zonder grondrechten is derhalve niet goed voorstelbaar.
Mensenrechten: Rechten die ieder mens, van nature, toekomen of horen toe te komen.
Staan los van de wet en zijn meer universeel (internationaal recht).
,Rechtsbronnen mensenrechten: - Internationale verdragen (EVRM, ESH, HvEU & IVBPR);
- Jurisprudentie van internationaalrechtelijke organen
(EHRM);
- Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.
Rechtsbronnen grondrechten: - Nationale Grondwet;
- Nationale wetgeving;
- Jurisprudentie van de nationale rechter.
Klassieke grondrechten: Fundamentele vrijheidsrechten die burgers beschermen tegen de
ongeoorloofde inmenging door de overheid.
-> Zijn te vinden in het IVBPR, in het EVRM en in artikel 1
t/m 18 lid 1, artikel 23 lid 3 en artikel 114 van de Grondwet,
ook artikel 6 t/m 13 HvEU zijn klassieke grondrechten.
Sociale grondrechten: In de Nederlandse Grondwet opgenomen rechten die een actieve
inspanning van de overheid vereisen om het welzijn,
de bestaanszekerheid en de maatschappelijke ontplooiing van burgers
te waarborgen (zorgplicht).
-> Zijn te vinden in het IVESCR, het ESH en artikel 18 lid 2 t/m 22 van
de Grondwet en in de overige leden van artikel 23 van de Grondwet,
ook artikel 34 t/m 38 HvEU zijn sociale grondrechten.
Toename belang van grondrechten: 1. Werkingssfeer grondrechten neemt toe;
- Door groei en de reikwijdte van al langer bestaande
rechten wordt opgerekt.
-> Door het recht van privacy, informatiemaatschappij,
coronabeperkingen & vliegverkeer.
2. Hogere eisen stellen aan beperkingen;
3. Werking grondrechten in relatie tussen burgers
onderling;
4. Niet enkel een onthoudingsplicht voor de overheid bij
klassieke grondrechten (recht om te demonstreren);
. -> Ook een zorgplicht bij sociale grondrechten.
5. Internationale stelsel van grondrechtenbescherming
krijgt meer invloed binnen de nationale rechtsorde
. -> EHRM
6. Ontwikkelingen in verschillende rechtsgebieden waar
het belang van de grondrechten steeds groter wordt.
-> Artikel 94 Gw heeft voorrang op andere wetten.
Het toenemende belang van de grondrechten betekent dat vrijwel iedere jurist met enige
regelmaat met grondrechtelijke kwesties zal worden geconfronteerd, ook als hij of zij zich
niet binnen het internationale of constitutionele recht specialiseert op het gebied van de
grondrechten.
Deze impressie geeft aan dat kennis van grondrechten voor alle juristen onmisbaar is.
, Grondrechten zijn zelden absoluut. De meeste grondrechten kunnen door de overheid
beperkt worden.
Grondrechten gelden voor de mens en niet voor een Nederlander (de moslim of de christen).
Grondrechten gelden (nog) niet voor dieren, natuur of planten.
H2 | Geschiedenis en achtergronden van grondrechten
Dergelijke rechtsnormen hebben niet altijd en overal bestaan. Een fragmentarisch overzicht
van de geschiedenis maakt dat duidelijk. Het idee van grondrechten ontbreekt namelijk
zowel in de Griekse staatsleer als in het denken gedurende de christelijke Middeleeuwen. Pas
in de 17e en 18e eeuw ontwikkelt zich het idee dat het individu fundamentele rechten tegen
de overheid hoort te kunnen doen gelden; met name de zogeheten contractstheorieën
verdienen de aandacht. De aanvaarding van het idee van grondrechten leidt er vervolgens
toe dat dergelijke aanspraken ook in het geldend recht wordt vastgelegd. Ieder land heeft op
dit punt zijn eigen geschiedenis. In de Republiek der Zeven Provinciën bestonden
bijvoorbeeld wel bepaalde vrijheden, maar niet of nauwelijks vastgelegde grondrechten. We
zien in Nederland pas in de 19e en 20e eeuw een gestage uitbreiding van het aantal
grondwettelijk vastgelegde grondrechten. Na W.O. II ontstaat er opnieuw aandacht voor het
prepositieve karakter van grondrechten: de vastlegging in verdragen is daardoor
gestimuleerd, zowel op internationaal als op Europees niveau. Deze voornamelijk historische
uiteenzetting brengt als vanzelf enkele kwesties naar voren die om reflectie vragen. Dat zijn
achtereenvolgens het verschil russen klassieke en sociale grondrechten, de universaliteit van
grondrechten en de verhouding tussen grondrechten, menselijke waardigheid en
democratie.
Athene en de Griekse staatsleer
In de bloeitijd van de Atheense democratie (5e en 4e eeuw v. C.) bestaat er een grote vrijheid
om aan de politieke besluitvorming deel te nemen, althans voor mannelijke inwoners die
geen slaaf of immigrant zijn. Tevens neemt de overheid bepaalde grenzen in acht; zij kan
bijvoorbeeld iemand niet zomaar zijn eigendom ontnemen.
Het idee van grondrechten is echter vreemd aan de inrichting van de stadstaat, ook omdat
het individu zijn waarde in belangrijke mate ontleent aan het gemeenschapsleven. De nadruk
ligt op de vrijheid in de polis. Individuele rechten tegenover de politieke gemeenschap
passen niet goed in een dergelijke opvatting.
De afwezigheid van de notie van grondrechten blijkt nog duidelijker uit het werk van Plato
(427-347 v.C.) en Aristoteles (384-322 v.C.).
Plato: - De ideale staat van Plato dient bestuurd te worden door filosoof-koningen, die kennis
van de deugd bezitten;
- De staat voedt op en controleert;
- De controle van de overheid strekt zich in de ideale staat uit over vrijwel alle aspecten
. van het individuele en maatschappelijke leven;
-> Bijvoorbeeld van partnerkeuze tot beeldende kunst.
- Mensen zijn niet gelijkwaardig, geen democratie en geen grondrechten.
, Aristoteles: - De politieke gemeenschap moet de mens houvast bieden om zijn natuurlijke
aanleg (talenten/mogelijkheden) te verwezenlijken (staat ontplooit de mens);
- De mens is een zoon politikon (sociaal wezen) en leeft hierdoor alleen echt als
een mens indien die deel uitmaakt van een samenleving;
- Een vrije privésfeer leidt tot pervertering van de natuurlijke eigenschappen van
de mens, waardoor die slechter wordt. Alleen door deel uit te maken van een
gemeenschap zal de mens goed kunnen zijn;
- Niet ieder mens heeft van nature dezelfde aanleg. Vreemdelingen (barbaroi)
zijn in de wieg gelegd voor slaaf en vrouwen hebben minder deel aan de rede
dan mannen.
Het zijn autoritaire staatsvormen waarin voor grondrechten geen plaats is.
Ideeën over gelijkheid en individuele vrijheid in de privésfeer zijn eerder elders in de Griekse
filosofie te vinden. Het zijn denkbeelden, die voor een belangrijk deel opkomen tijdens de
teloorgang van de stadstaten (340-270 v.C.).
Epicurus: - De bestemming van de mens is buiten het publieke leven: de privésfeer is de
. fijnste omgeving waarin het individu zich kan begeven: geen pijn/vrees/onrust;
- De staat heeft als belangrijkste taak de veiligheid te waarborgen.
Stoïcijnen: - Alle mensen zijn moreel gelijk: de gehele menselijke gemeenschap neemt deel
. aan de morele orde, die de basis vormt van een universeel natuurrecht.
Deze enigszins abstracte individuele gelijkheid wordt overigens niet uitgewerkt in rechten
tegen de overheid.
Christendom en Middeleeuwen
De christelijke leer is in veel opzichten ambigu.
Idee van mensenrechten: - Alle mensen zijn gelijk doordat zij door God dezelfde menselijke
innerlijke kern hebben;
- Ieder mens moet tussen goed en kwaad kiezen;
- De spirituele sfeer is belangrijker dan de wereldlijke/statelijke
sfeer.
Daarom dienen het geloof en de kerk op zijn minst een eigen domein te hebben, waardoor
de bevoegdheid van de statelijke overheid begrensd is. Deze opvattingen over het belang van
de individuele ziel en het beperkt bereik van de overheidsmacht worden wel beschouwd als
voedingsbodem voor de opkomst van het idee van de mensenrechten in Europa.
Anderzijds wordt het gezag van de overheid in de christelijke leer veelal als van God gegeven
beschouwd, zodat gehoorzaamheid voor de onderdaan een eerste plicht vormt.
En wanneer het christendom staatsgodsdienst geworden is, menen kerkvaders als
Augustinus (354-430 n.C.) dat kerk en overheid juist samen dwang mogen uitoefenen ten
behoeve van het zielenheil van het individu. De nauwe verwevenheid tussen wereldlijk en
kerkelijk gezag maakt het verkondigen van afwijkende geloofsopvattingen al snel tot een
vorm van opruiming, terwijl stevige kritiek op de overheid als een vorm van ketterij kan
worden beschouwd. Godsdienstige en politieke legitimiteit vallen grotendeels samen.
H1 | Inleiding
Definitie grondrechten: Fundamentele rechtsnormen die de strekking hebben het individu
persoonlijke vrijheid en een menswaardig bestaan te verzekeren en
die de handelingsvrijheid van met name de overheid beperken.
De grondrechten gelden in de eerste plaats in de relatie tussen burger en overheid
(verticaal); zij perken de handelingsvrijheid van de overheid in.
Klassieke grondrechten: De onthoudingsplicht van de overheid staat voorop.
Deze vrijheidsrechten heten ook wel positieve verplichtingen,
verplichtingen om juist wél iets te doen.
Sociale grondrechten: Bevatten veelal in de eerste plats een zorgplicht van de overheid.
Grondrechten, en dan met name de veiligheidsrechten en het gelijkheidsbeginsel, zijn
verbonden met de opkomst van het idee van de rechtsstaat.
Grondrechten gelden tussen de overheid en de burger (diegene die zich op het grondgebied
van de overheid bevindt). Dit kan verticaal (overheid tot burger) en horizontaal
(onder de burgers of tegenover private partijen) zijn.
Viertal pijlers van de rechtsstaat:
1. Ingrijpen van de overheid mag slechts geschieden op grond van algemene regels
(legaliteitsbeginsel).
- Deze norm richt zich zowel tegen willekeur als tegen standsrechten.
-> De overheid is ook zelf aan dit recht verbonden.
2. Driemachtenscheiding/verdeling van de overheidsmacht over verschillende organen.
- Deze verdeling moet er onder meer voor zorgen dat de wetgevende en uitvoerende
. macht niet samenvallen.
-> In een rechtsstaat als de onze mag de uitvoerende macht de vrijheid van de
. burger daarentegen pas beperken als deze bevoegdheid terug te voeren is op de
. wet.
-> Een systeem van machtsverdeling (checks and balances) wordt als garantie
. voor de vrijheid van de burger gezien.
3. Mogelijkheid van rechtsbescherming door een onafhankelijke rechter.
- Mocht de overheid inbreuk maken op de rechtsnormen, dan kan de rechter
. daarover oordelen.
4. Eerbiediging van de grondrechten.
- De grondrechten zorgen voor een meer inhoudelijke inperking van de
. gedragsalternatieven van de overheid, waaraan de wetgever is gebonden.
- Een rechtsstaat zonder grondrechten is derhalve niet goed voorstelbaar.
Mensenrechten: Rechten die ieder mens, van nature, toekomen of horen toe te komen.
Staan los van de wet en zijn meer universeel (internationaal recht).
,Rechtsbronnen mensenrechten: - Internationale verdragen (EVRM, ESH, HvEU & IVBPR);
- Jurisprudentie van internationaalrechtelijke organen
(EHRM);
- Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.
Rechtsbronnen grondrechten: - Nationale Grondwet;
- Nationale wetgeving;
- Jurisprudentie van de nationale rechter.
Klassieke grondrechten: Fundamentele vrijheidsrechten die burgers beschermen tegen de
ongeoorloofde inmenging door de overheid.
-> Zijn te vinden in het IVBPR, in het EVRM en in artikel 1
t/m 18 lid 1, artikel 23 lid 3 en artikel 114 van de Grondwet,
ook artikel 6 t/m 13 HvEU zijn klassieke grondrechten.
Sociale grondrechten: In de Nederlandse Grondwet opgenomen rechten die een actieve
inspanning van de overheid vereisen om het welzijn,
de bestaanszekerheid en de maatschappelijke ontplooiing van burgers
te waarborgen (zorgplicht).
-> Zijn te vinden in het IVESCR, het ESH en artikel 18 lid 2 t/m 22 van
de Grondwet en in de overige leden van artikel 23 van de Grondwet,
ook artikel 34 t/m 38 HvEU zijn sociale grondrechten.
Toename belang van grondrechten: 1. Werkingssfeer grondrechten neemt toe;
- Door groei en de reikwijdte van al langer bestaande
rechten wordt opgerekt.
-> Door het recht van privacy, informatiemaatschappij,
coronabeperkingen & vliegverkeer.
2. Hogere eisen stellen aan beperkingen;
3. Werking grondrechten in relatie tussen burgers
onderling;
4. Niet enkel een onthoudingsplicht voor de overheid bij
klassieke grondrechten (recht om te demonstreren);
. -> Ook een zorgplicht bij sociale grondrechten.
5. Internationale stelsel van grondrechtenbescherming
krijgt meer invloed binnen de nationale rechtsorde
. -> EHRM
6. Ontwikkelingen in verschillende rechtsgebieden waar
het belang van de grondrechten steeds groter wordt.
-> Artikel 94 Gw heeft voorrang op andere wetten.
Het toenemende belang van de grondrechten betekent dat vrijwel iedere jurist met enige
regelmaat met grondrechtelijke kwesties zal worden geconfronteerd, ook als hij of zij zich
niet binnen het internationale of constitutionele recht specialiseert op het gebied van de
grondrechten.
Deze impressie geeft aan dat kennis van grondrechten voor alle juristen onmisbaar is.
, Grondrechten zijn zelden absoluut. De meeste grondrechten kunnen door de overheid
beperkt worden.
Grondrechten gelden voor de mens en niet voor een Nederlander (de moslim of de christen).
Grondrechten gelden (nog) niet voor dieren, natuur of planten.
H2 | Geschiedenis en achtergronden van grondrechten
Dergelijke rechtsnormen hebben niet altijd en overal bestaan. Een fragmentarisch overzicht
van de geschiedenis maakt dat duidelijk. Het idee van grondrechten ontbreekt namelijk
zowel in de Griekse staatsleer als in het denken gedurende de christelijke Middeleeuwen. Pas
in de 17e en 18e eeuw ontwikkelt zich het idee dat het individu fundamentele rechten tegen
de overheid hoort te kunnen doen gelden; met name de zogeheten contractstheorieën
verdienen de aandacht. De aanvaarding van het idee van grondrechten leidt er vervolgens
toe dat dergelijke aanspraken ook in het geldend recht wordt vastgelegd. Ieder land heeft op
dit punt zijn eigen geschiedenis. In de Republiek der Zeven Provinciën bestonden
bijvoorbeeld wel bepaalde vrijheden, maar niet of nauwelijks vastgelegde grondrechten. We
zien in Nederland pas in de 19e en 20e eeuw een gestage uitbreiding van het aantal
grondwettelijk vastgelegde grondrechten. Na W.O. II ontstaat er opnieuw aandacht voor het
prepositieve karakter van grondrechten: de vastlegging in verdragen is daardoor
gestimuleerd, zowel op internationaal als op Europees niveau. Deze voornamelijk historische
uiteenzetting brengt als vanzelf enkele kwesties naar voren die om reflectie vragen. Dat zijn
achtereenvolgens het verschil russen klassieke en sociale grondrechten, de universaliteit van
grondrechten en de verhouding tussen grondrechten, menselijke waardigheid en
democratie.
Athene en de Griekse staatsleer
In de bloeitijd van de Atheense democratie (5e en 4e eeuw v. C.) bestaat er een grote vrijheid
om aan de politieke besluitvorming deel te nemen, althans voor mannelijke inwoners die
geen slaaf of immigrant zijn. Tevens neemt de overheid bepaalde grenzen in acht; zij kan
bijvoorbeeld iemand niet zomaar zijn eigendom ontnemen.
Het idee van grondrechten is echter vreemd aan de inrichting van de stadstaat, ook omdat
het individu zijn waarde in belangrijke mate ontleent aan het gemeenschapsleven. De nadruk
ligt op de vrijheid in de polis. Individuele rechten tegenover de politieke gemeenschap
passen niet goed in een dergelijke opvatting.
De afwezigheid van de notie van grondrechten blijkt nog duidelijker uit het werk van Plato
(427-347 v.C.) en Aristoteles (384-322 v.C.).
Plato: - De ideale staat van Plato dient bestuurd te worden door filosoof-koningen, die kennis
van de deugd bezitten;
- De staat voedt op en controleert;
- De controle van de overheid strekt zich in de ideale staat uit over vrijwel alle aspecten
. van het individuele en maatschappelijke leven;
-> Bijvoorbeeld van partnerkeuze tot beeldende kunst.
- Mensen zijn niet gelijkwaardig, geen democratie en geen grondrechten.
, Aristoteles: - De politieke gemeenschap moet de mens houvast bieden om zijn natuurlijke
aanleg (talenten/mogelijkheden) te verwezenlijken (staat ontplooit de mens);
- De mens is een zoon politikon (sociaal wezen) en leeft hierdoor alleen echt als
een mens indien die deel uitmaakt van een samenleving;
- Een vrije privésfeer leidt tot pervertering van de natuurlijke eigenschappen van
de mens, waardoor die slechter wordt. Alleen door deel uit te maken van een
gemeenschap zal de mens goed kunnen zijn;
- Niet ieder mens heeft van nature dezelfde aanleg. Vreemdelingen (barbaroi)
zijn in de wieg gelegd voor slaaf en vrouwen hebben minder deel aan de rede
dan mannen.
Het zijn autoritaire staatsvormen waarin voor grondrechten geen plaats is.
Ideeën over gelijkheid en individuele vrijheid in de privésfeer zijn eerder elders in de Griekse
filosofie te vinden. Het zijn denkbeelden, die voor een belangrijk deel opkomen tijdens de
teloorgang van de stadstaten (340-270 v.C.).
Epicurus: - De bestemming van de mens is buiten het publieke leven: de privésfeer is de
. fijnste omgeving waarin het individu zich kan begeven: geen pijn/vrees/onrust;
- De staat heeft als belangrijkste taak de veiligheid te waarborgen.
Stoïcijnen: - Alle mensen zijn moreel gelijk: de gehele menselijke gemeenschap neemt deel
. aan de morele orde, die de basis vormt van een universeel natuurrecht.
Deze enigszins abstracte individuele gelijkheid wordt overigens niet uitgewerkt in rechten
tegen de overheid.
Christendom en Middeleeuwen
De christelijke leer is in veel opzichten ambigu.
Idee van mensenrechten: - Alle mensen zijn gelijk doordat zij door God dezelfde menselijke
innerlijke kern hebben;
- Ieder mens moet tussen goed en kwaad kiezen;
- De spirituele sfeer is belangrijker dan de wereldlijke/statelijke
sfeer.
Daarom dienen het geloof en de kerk op zijn minst een eigen domein te hebben, waardoor
de bevoegdheid van de statelijke overheid begrensd is. Deze opvattingen over het belang van
de individuele ziel en het beperkt bereik van de overheidsmacht worden wel beschouwd als
voedingsbodem voor de opkomst van het idee van de mensenrechten in Europa.
Anderzijds wordt het gezag van de overheid in de christelijke leer veelal als van God gegeven
beschouwd, zodat gehoorzaamheid voor de onderdaan een eerste plicht vormt.
En wanneer het christendom staatsgodsdienst geworden is, menen kerkvaders als
Augustinus (354-430 n.C.) dat kerk en overheid juist samen dwang mogen uitoefenen ten
behoeve van het zielenheil van het individu. De nauwe verwevenheid tussen wereldlijk en
kerkelijk gezag maakt het verkondigen van afwijkende geloofsopvattingen al snel tot een
vorm van opruiming, terwijl stevige kritiek op de overheid als een vorm van ketterij kan
worden beschouwd. Godsdienstige en politieke legitimiteit vallen grotendeels samen.
