Verslavingskunde Hoofdstuk 1
Psychische aandoeningen- waar hebben we het over?
Gezondheid
De definitie van gezondheid is een het vermogen zich aan te passen en eigen regie uit te voeren, in het
licht van sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven. In deze definitie staat de mens en
niet de ziekte centraal, gaat het niet om de gebreken of stoornissen maar om wat je wel kunt. Om die
reden wordt er gesproken over ‘positieve gezondheid’. In de uitwerking van deze definitie worden zes
dimensies beschreven:
De drie componenten van gezondheid
Om meer vat op het begrip gezondheid te krijgen, wordt vaak onderscheid gemaakt tussen de
objectieve kant van gezondheid en ziekte, de subjectieve kant en de gedragsmatige kant.
Objectieve kant: de aanwijsbare aan- of afwezigheid van een ziekteproces in het lichaam
Subjectieve kant: de beleving van de persoon van zijn ziekte zoals gevoelens van pijn, verdriet,
ongemak en angst.
Gedragsmatige kant: de manier waarop iemand met zijn klachten omgaat, hoe hij erover praat etc.
Psychische klachten
Het gaat voornamelijk over problemen in het psychisch functioneren van mensen. Hiermee wordt
bedoeld: problemen in de hantering van stressvolle situaties, problemen met het eigen zelfbeeld,
problematische gevoelens, emoties en impulsen etc. Met ‘problematisch’ bedoelen we dat het
functioneren van mensen erdoor belemmerd wordt. Voorbeelden hiervan zijn depressieve gevoelens,
angsten of paniek, heftige woede etc.
Iemands functioneren op school of werk kan (ernstig) onder een psychische aandoening lijden. Op
lichamelijk gebied kan er sprake zijn van pijnklachten, moeheid, slaapklachten etc.
Partnerrelaties kunnen lijden onder de druk van een ernstige psychische aandoening-> spanning in het
gezin, vriendschappen verbreken.
KOPP (kinderen van ouders met psychische problemen)
Afhankelijk van hun leeftijd, veerkracht, de ernst van de problematiek en het al of niet beschikbaar zijn
van voldoende steun, heeft de problematiek van de ouder invloed op hun ontwikkeling.
, Classificatiesystemen voor psychische aandoeningen
Voor de diagnostiek is de DSM-5 nodig. Hierin staan ongeveer 360 diagnoses.
De medische benadering van psychische klachten
Met de klassieke medische benadering bedoelen we hier de benadering van psychische problemen als
(hersen)ziekte of ziekteverschijnselen. Op basis van die verschijnselen wordt een diagnose gesteld. De
diagnose wordt het uitgangspunt voor een passende behandeling, waarin medicijnen belangrijk zijn. In
deze benadering staan de stoornissen en problemen centraal.
Het nadeel van deze benadering is dat er weinig aandacht is voor iemands verleden of gebeurtenissen
als je het probleem hebt gelabeld met een diagnostische term.
Symptoomnetwerken
In de klassieke medische benadering zijn symptomen een uiting van een ziekte. Een voorbeeld uit de
lichamelijke gezondheidszorg: de symptomen hoofdpijn, scheelzien en misselijkheid = uitingen van een
hersentumor. De hersentumor is de ziekte die de symptomen verklaart.
Men heeft langde tijd gedacht dat op dezelfde manier psychische klachten verklaard zouden kunnen
worden uit een onderliggende ziekte.
Symptoomnetwerken: symptomen hangen samen met elkaar en versterken elkaar. Ze vormen een
netwerk.
Comorbiditeit
Het tegelijk voorkomen van verschillende ziektebeelden. Hier kunnen mensen 2 of meer diagnoses
krijgen.
Brugsymptomen
Dit betekent dat sommige symptomen in de lijstjes van verschillende diagnoses voorkomen.
Transdiagnostische factoren
Veel hulpvragers, ongeacht hun diagnose, hebben overeenkomende kenmerken. Deze kenmerken
worden transdiagnostische factoren genoemd. Dit om aan te geven dat het gaat om kenmerken die
niet specifiek aan een diagnostische categorie zijn gebonden maar door de grenzen van categorieën
heen lopen. Deze term komt uit het klassiek medische denken.
- Overeenkomende biologische factoren: genetische factoren spelen een rol bij het ontstaan van
psychische aandoeningen. Het blijkt dat bij een psychische aandoening veel genetische varianten
betrokken zijn en dat die niet specifiek zijn voor die3 aandoening of diagnostische categorie.
Neurale systemen voor de verwerking van informatie zijn betrokken bij psychotische
ontregelingen, autisme, ADHD en verslaving. Structuren in de hersenen die zijn betrokken bij
motivationele processen spelen een rol bij zowel psychose als verslaving. Het systeem in ons brein
dat te maken heeft met de algemene gevoelens van welzijn (goed in je vel zitten) kan in veel
verschillende situaties ontregeld zijn, waardoor mensen zich angstig en somber kunnen voelen.
Deze neurobiologische overlap kan verklaren waarom het gedrag en de klachten van de mensen
vaak voldoen aan de criteria van meer dan 1 diagnose.
- Overeenkomende psychologische kenmerken: psychologische kenmerken die niet passen tussen
de grenzen van de diagnostische categorieën zijn: laag zelfbeeld, onzekerheid, faalangst en
perfectionisme. Deze kenmerken komen overigens ook voor onder de mensen die (redelijk) goed
functioneren en nooit hulp zoeken.
- Overeenkomende gedragingen en symptomen: vermijdingsgedrag, verslaving (alcohol & drugs,
roken, eten) en dwangmatig gedrag zijn voorbeelden van gedrag dat zeer geregeld wordt gezien
bij mensen met een uiteenlopende diagnoses. Dit geldt ook voor symptomen als sombere en
angstige gevoelens, slaapklachten, dissociatieve klachten en zelf psychotische ervaringen.
- Traumatische ervaringen in het verleden: hier is dan in het verleden een ingrijpende en
traumatiserende ervaring is opgedaan. Bijvoorbeeld: fysieke of emotionele mishandeling, seksueel
misbruik of pesten. Dit heeft veel impact op je vorming als mens en kunnen een rol spelen bij het
ontstaan van talloze psychische aandoeningen zoals angstklachten, depressie, psychose en
verslaving.
- Dezelfde therapieën zijn werkzaam: door de hoeveelheid overlap kunnen dezelfde behandelingen
effectief zijn bij verschillende aandoeningen. Bijvoorbeeld antidepressiva is niet alleen werkzaam
bij depressie, maar ook bij angststoornissen, dwangstoornissen, PTSS en sommige psychoses.
Therapieën zoals: cognitieve gedragstherapie (CGT), schematherapie, emotionally focussen
, therapy (EFT), traumaverwerking en andere therapieën zijn effectief gebleken bij veel
verschillende aandoeningen. Dit geldt ook voor vaktherapie.
Deze transdiagnostische factoren doen vermoeden dat psychisch lijden eerder moet worden
opgevat als een fenomeen met een uiteenlopende uiteensvormen dan als een verzameling van
afzonderlijke aandoeningen.
Biopsychosociaal model (George Engel) en behandeling
Volgens dit model moeten gezondheidsproblemen worden benaderd vanuit drie invalshoeken: een
biologische, een psychische en een sociale invalshoek. Deze man was van mening dat, om een ziekte
goed te kunnen begrijpen en behandelen, het nodig was om niet alleen de lichamelijke manifestaties
en biologische ‘markers’ van een ziekte in oog nemen, maar ook de psychische en sociale factoren die
daarbij een rol spelen.
- Biologische kant: erfelijke factoren, de rol van stress (hormonen), de rol van hersenstructuren en
andere lichamelijke functies.
Behandeling: psychofarmaca (medicijnen)
- Psychische kant: persoonlijkheidskenmerken, overtuigingen over jezelf, je medemens en de wereld
om je heen, betekenisgeving aan ervaringen en gebeurtenissen en de coping hiervan.
Behandeling: psychotherapie en traumaverwerking
- Sociale invalshoek: levensomstandigheden zoals relaties, gezin, werk, inkomen, sociale contacten,
deelname aan de samenleving en ingrijpende gebeurtenissen. Op dit gebied kunnen veel
stressfactoren een rol spelen, zoals relatieproblemen, mantelzorg, zorgen voor ontsporende puber,
schulden, armoede, werkeloosheid en eenzaamheid, huiselijk geweld of seksueel misbruik. Ook
sociale factoren op maatschappelijk niveau spelen mee zoals: een lage sociaal-economische
situatie of een migratieachtergrond.
Behandeling: gewenste of noodzakelijke ondersteuning, schuldhulpverlening, dagbesteding of
arbeidsbemiddeling.
De sociaal-psychiatrische benadering
Deze benadering onderscheidt zich van de klinische, medisch georiënteerde psychiatrie doordat ze
vreemde gedragingen van mensen niet opvatten als symptomen van een ziekte, maar als reactie op
wat zij in het leven hebben meegemaakt en hoe ze dat hebben ervaren.
Riaggs en de AZP’en
Riaggs -> regionale instellingen voor ambulante geestelijke gezondheidszorg
AZP’en -> algemene psychiatrische ziekenhuizen
In de jaren 80 ontstond er een visieverschil tussen deze 2 groepen. De ziekenhuizen waren sterk
medisch georiënteerd, en de riaggs waren meer gericht op de sociale en maatschappelijke context.
Culturele aspecten van psychische klachten en psychische gezondheidszorg
Doordat er verschillende geloven zijn kunnen mensen hun eigen geloof als de werkelijke waarheid zien.
Sommigen culturen geloven bijvoorbeeld dat je een psychische aandoening kunt doorgronden door het
brein te ontrafelen, omdat de ultieme oorzaak gevonden moet worden, en dat het daarbij er niet toe
doet in welk persoonlijk leven dat brein zich heeft ontwikkeld. Een ander voorbeeld is dat
homoseksualiteit een diagnose was in de DSM.
4 fasen van verslaving
- Fase 1: experimenteerfase
- Fase 2: fase van geïntrigeerd gebruik: sociaal gebruik, wijntje, gokken met vrienden
- Fase 3: fase van schadelijk gebruik: negatieve consequenties voor school, werk, relaties en
gezondheid
- Fase 4: fase van verslaving: gebruik of gokken beheerst leven. Verlangen naar het middel is bijna
geen weerstand tegen te bieden.
Verklaringsmodellen voor verslaving
Moreel model
1842-oprichting van ‘Nederlandse vereniging tot afschaffing van sterke dranken’. Ze waren tegen het
schenken van sterke drank. Dit model gaat ervan uit dat verslaving ontstaan is door een zwakke wil.
Farmacologisch model
praktische hulp aan gezinnen die in armoedige omstandigheden leefden. De dronkaard was geen slecht
mens die zijn ellende verdiende, maar een patient die steun verdiende.
1881- eerste drankwet. Dit tegen misbruik van sterke drank. Dit model gaf praktische en laagdrempelige hulp
en steun aan de armen van de samenleving. Ook zagen zij iemand met een alcoholverslaving niet als een slecht
mens, maar als een patiënt die hulp verdiende.
Psychische aandoeningen- waar hebben we het over?
Gezondheid
De definitie van gezondheid is een het vermogen zich aan te passen en eigen regie uit te voeren, in het
licht van sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven. In deze definitie staat de mens en
niet de ziekte centraal, gaat het niet om de gebreken of stoornissen maar om wat je wel kunt. Om die
reden wordt er gesproken over ‘positieve gezondheid’. In de uitwerking van deze definitie worden zes
dimensies beschreven:
De drie componenten van gezondheid
Om meer vat op het begrip gezondheid te krijgen, wordt vaak onderscheid gemaakt tussen de
objectieve kant van gezondheid en ziekte, de subjectieve kant en de gedragsmatige kant.
Objectieve kant: de aanwijsbare aan- of afwezigheid van een ziekteproces in het lichaam
Subjectieve kant: de beleving van de persoon van zijn ziekte zoals gevoelens van pijn, verdriet,
ongemak en angst.
Gedragsmatige kant: de manier waarop iemand met zijn klachten omgaat, hoe hij erover praat etc.
Psychische klachten
Het gaat voornamelijk over problemen in het psychisch functioneren van mensen. Hiermee wordt
bedoeld: problemen in de hantering van stressvolle situaties, problemen met het eigen zelfbeeld,
problematische gevoelens, emoties en impulsen etc. Met ‘problematisch’ bedoelen we dat het
functioneren van mensen erdoor belemmerd wordt. Voorbeelden hiervan zijn depressieve gevoelens,
angsten of paniek, heftige woede etc.
Iemands functioneren op school of werk kan (ernstig) onder een psychische aandoening lijden. Op
lichamelijk gebied kan er sprake zijn van pijnklachten, moeheid, slaapklachten etc.
Partnerrelaties kunnen lijden onder de druk van een ernstige psychische aandoening-> spanning in het
gezin, vriendschappen verbreken.
KOPP (kinderen van ouders met psychische problemen)
Afhankelijk van hun leeftijd, veerkracht, de ernst van de problematiek en het al of niet beschikbaar zijn
van voldoende steun, heeft de problematiek van de ouder invloed op hun ontwikkeling.
, Classificatiesystemen voor psychische aandoeningen
Voor de diagnostiek is de DSM-5 nodig. Hierin staan ongeveer 360 diagnoses.
De medische benadering van psychische klachten
Met de klassieke medische benadering bedoelen we hier de benadering van psychische problemen als
(hersen)ziekte of ziekteverschijnselen. Op basis van die verschijnselen wordt een diagnose gesteld. De
diagnose wordt het uitgangspunt voor een passende behandeling, waarin medicijnen belangrijk zijn. In
deze benadering staan de stoornissen en problemen centraal.
Het nadeel van deze benadering is dat er weinig aandacht is voor iemands verleden of gebeurtenissen
als je het probleem hebt gelabeld met een diagnostische term.
Symptoomnetwerken
In de klassieke medische benadering zijn symptomen een uiting van een ziekte. Een voorbeeld uit de
lichamelijke gezondheidszorg: de symptomen hoofdpijn, scheelzien en misselijkheid = uitingen van een
hersentumor. De hersentumor is de ziekte die de symptomen verklaart.
Men heeft langde tijd gedacht dat op dezelfde manier psychische klachten verklaard zouden kunnen
worden uit een onderliggende ziekte.
Symptoomnetwerken: symptomen hangen samen met elkaar en versterken elkaar. Ze vormen een
netwerk.
Comorbiditeit
Het tegelijk voorkomen van verschillende ziektebeelden. Hier kunnen mensen 2 of meer diagnoses
krijgen.
Brugsymptomen
Dit betekent dat sommige symptomen in de lijstjes van verschillende diagnoses voorkomen.
Transdiagnostische factoren
Veel hulpvragers, ongeacht hun diagnose, hebben overeenkomende kenmerken. Deze kenmerken
worden transdiagnostische factoren genoemd. Dit om aan te geven dat het gaat om kenmerken die
niet specifiek aan een diagnostische categorie zijn gebonden maar door de grenzen van categorieën
heen lopen. Deze term komt uit het klassiek medische denken.
- Overeenkomende biologische factoren: genetische factoren spelen een rol bij het ontstaan van
psychische aandoeningen. Het blijkt dat bij een psychische aandoening veel genetische varianten
betrokken zijn en dat die niet specifiek zijn voor die3 aandoening of diagnostische categorie.
Neurale systemen voor de verwerking van informatie zijn betrokken bij psychotische
ontregelingen, autisme, ADHD en verslaving. Structuren in de hersenen die zijn betrokken bij
motivationele processen spelen een rol bij zowel psychose als verslaving. Het systeem in ons brein
dat te maken heeft met de algemene gevoelens van welzijn (goed in je vel zitten) kan in veel
verschillende situaties ontregeld zijn, waardoor mensen zich angstig en somber kunnen voelen.
Deze neurobiologische overlap kan verklaren waarom het gedrag en de klachten van de mensen
vaak voldoen aan de criteria van meer dan 1 diagnose.
- Overeenkomende psychologische kenmerken: psychologische kenmerken die niet passen tussen
de grenzen van de diagnostische categorieën zijn: laag zelfbeeld, onzekerheid, faalangst en
perfectionisme. Deze kenmerken komen overigens ook voor onder de mensen die (redelijk) goed
functioneren en nooit hulp zoeken.
- Overeenkomende gedragingen en symptomen: vermijdingsgedrag, verslaving (alcohol & drugs,
roken, eten) en dwangmatig gedrag zijn voorbeelden van gedrag dat zeer geregeld wordt gezien
bij mensen met een uiteenlopende diagnoses. Dit geldt ook voor symptomen als sombere en
angstige gevoelens, slaapklachten, dissociatieve klachten en zelf psychotische ervaringen.
- Traumatische ervaringen in het verleden: hier is dan in het verleden een ingrijpende en
traumatiserende ervaring is opgedaan. Bijvoorbeeld: fysieke of emotionele mishandeling, seksueel
misbruik of pesten. Dit heeft veel impact op je vorming als mens en kunnen een rol spelen bij het
ontstaan van talloze psychische aandoeningen zoals angstklachten, depressie, psychose en
verslaving.
- Dezelfde therapieën zijn werkzaam: door de hoeveelheid overlap kunnen dezelfde behandelingen
effectief zijn bij verschillende aandoeningen. Bijvoorbeeld antidepressiva is niet alleen werkzaam
bij depressie, maar ook bij angststoornissen, dwangstoornissen, PTSS en sommige psychoses.
Therapieën zoals: cognitieve gedragstherapie (CGT), schematherapie, emotionally focussen
, therapy (EFT), traumaverwerking en andere therapieën zijn effectief gebleken bij veel
verschillende aandoeningen. Dit geldt ook voor vaktherapie.
Deze transdiagnostische factoren doen vermoeden dat psychisch lijden eerder moet worden
opgevat als een fenomeen met een uiteenlopende uiteensvormen dan als een verzameling van
afzonderlijke aandoeningen.
Biopsychosociaal model (George Engel) en behandeling
Volgens dit model moeten gezondheidsproblemen worden benaderd vanuit drie invalshoeken: een
biologische, een psychische en een sociale invalshoek. Deze man was van mening dat, om een ziekte
goed te kunnen begrijpen en behandelen, het nodig was om niet alleen de lichamelijke manifestaties
en biologische ‘markers’ van een ziekte in oog nemen, maar ook de psychische en sociale factoren die
daarbij een rol spelen.
- Biologische kant: erfelijke factoren, de rol van stress (hormonen), de rol van hersenstructuren en
andere lichamelijke functies.
Behandeling: psychofarmaca (medicijnen)
- Psychische kant: persoonlijkheidskenmerken, overtuigingen over jezelf, je medemens en de wereld
om je heen, betekenisgeving aan ervaringen en gebeurtenissen en de coping hiervan.
Behandeling: psychotherapie en traumaverwerking
- Sociale invalshoek: levensomstandigheden zoals relaties, gezin, werk, inkomen, sociale contacten,
deelname aan de samenleving en ingrijpende gebeurtenissen. Op dit gebied kunnen veel
stressfactoren een rol spelen, zoals relatieproblemen, mantelzorg, zorgen voor ontsporende puber,
schulden, armoede, werkeloosheid en eenzaamheid, huiselijk geweld of seksueel misbruik. Ook
sociale factoren op maatschappelijk niveau spelen mee zoals: een lage sociaal-economische
situatie of een migratieachtergrond.
Behandeling: gewenste of noodzakelijke ondersteuning, schuldhulpverlening, dagbesteding of
arbeidsbemiddeling.
De sociaal-psychiatrische benadering
Deze benadering onderscheidt zich van de klinische, medisch georiënteerde psychiatrie doordat ze
vreemde gedragingen van mensen niet opvatten als symptomen van een ziekte, maar als reactie op
wat zij in het leven hebben meegemaakt en hoe ze dat hebben ervaren.
Riaggs en de AZP’en
Riaggs -> regionale instellingen voor ambulante geestelijke gezondheidszorg
AZP’en -> algemene psychiatrische ziekenhuizen
In de jaren 80 ontstond er een visieverschil tussen deze 2 groepen. De ziekenhuizen waren sterk
medisch georiënteerd, en de riaggs waren meer gericht op de sociale en maatschappelijke context.
Culturele aspecten van psychische klachten en psychische gezondheidszorg
Doordat er verschillende geloven zijn kunnen mensen hun eigen geloof als de werkelijke waarheid zien.
Sommigen culturen geloven bijvoorbeeld dat je een psychische aandoening kunt doorgronden door het
brein te ontrafelen, omdat de ultieme oorzaak gevonden moet worden, en dat het daarbij er niet toe
doet in welk persoonlijk leven dat brein zich heeft ontwikkeld. Een ander voorbeeld is dat
homoseksualiteit een diagnose was in de DSM.
4 fasen van verslaving
- Fase 1: experimenteerfase
- Fase 2: fase van geïntrigeerd gebruik: sociaal gebruik, wijntje, gokken met vrienden
- Fase 3: fase van schadelijk gebruik: negatieve consequenties voor school, werk, relaties en
gezondheid
- Fase 4: fase van verslaving: gebruik of gokken beheerst leven. Verlangen naar het middel is bijna
geen weerstand tegen te bieden.
Verklaringsmodellen voor verslaving
Moreel model
1842-oprichting van ‘Nederlandse vereniging tot afschaffing van sterke dranken’. Ze waren tegen het
schenken van sterke drank. Dit model gaat ervan uit dat verslaving ontstaan is door een zwakke wil.
Farmacologisch model
praktische hulp aan gezinnen die in armoedige omstandigheden leefden. De dronkaard was geen slecht
mens die zijn ellende verdiende, maar een patient die steun verdiende.
1881- eerste drankwet. Dit tegen misbruik van sterke drank. Dit model gaf praktische en laagdrempelige hulp
en steun aan de armen van de samenleving. Ook zagen zij iemand met een alcoholverslaving niet als een slecht
mens, maar als een patiënt die hulp verdiende.
